Τι είναι η σάμσα; Ηλιακές ροζέτες και αφιερώσεις σε χειρόγραφα

Η σάμσα είναι μια ζωγραφισμένη ηλιακή ροζέτα. Δείτε πώς το άνοιγμα ενός βιβλίου, η αφιέρωση και ένα αποσπασμένο φύλλο βοηθούν στην ερμηνεία της.

Η σάμσα (shamsa) είναι ζωγραφισμένη ροζέτα που συναντάται σε φύλλα χειρογράφων και λευκωμάτων. Το σχέδιο συχνά απλώνεται από ένα κυκλικό κέντρο σαν τις ακτίνες του ήλιου. Μπορεί να περιέχει αφιέρωση, όνομα, απόσπασμα κειμένου, πορτρέτο ή απλό διάκοσμο. Η ονομασία περιγράφει ένα σχήμα με περισσότερες από μία λειτουργίες. Η θέση του φύλλου και η επιγραφή του βοηθούν να καταλάβουμε τον ρόλο της ροζέτας σε ένα συγκεκριμένο βιβλίο.

Πώς αναγνωρίζεται μια σάμσα σε χειρόγραφο

Η ονομασία συνδέεται με τη λέξη shams, που σημαίνει «ήλιος» στα αραβικά. Εντοπίστε πρώτα το κέντρο και παρατηρήστε τη διάταξη του σχεδίου γύρω του. Σχήματα που θυμίζουν πέταλα, τόξα, ακτίνες και ζωγραφισμένα φύλλα μπορεί να επαναλαμβάνονται γύρω από το ίδιο σημείο. Το περίγραμμα μπορεί να έχει πολλές ζώνες. Αν υπάρχει γραφή, οι λέξεις μπορεί να είναι στο κέντρο ή να ακολουθούν την περιφέρεια. Αξίζει να κοιτάξετε και στα δύο σημεία. Η Βιβλιοθήκη Chester Beatty εξηγεί τον όρο με δύο ροζέτες που αντικρίζονται στην αρχή του Κορανίου του Ρουζμπιχάν. Βιβλιοθήκη Chester Beatty, οδηγός για το Κοράνι του Ρουζμπιχάν.

Η αρχική σάμσα του «Padshahnama» της εποχής των Μουγκάλ, στη βρετανική Βασιλική Συλλογή, δείχνει πώς χαράχθηκε η γεωμετρική διάταξη. Το έργο έχει αριθμό RCIN 1005025.b. Ο κατάλογος χρονολογεί την πίσω όψη του πρώτου φύλλου περίπου στο 1657 και περιγράφει αχνές χαραγμένες γραμμές και οπές από διαβήτη. Ο ζωγραφισμένος φυτικός διάκοσμος ακολουθεί τον γεωμετρικό οδηγό. Ο λάπις λάζουλι και ο μεταλλικός χρυσός είναι ανάμεσα στα υλικά που αναφέρονται. Τα ίχνη δείχνουν πώς σχεδιάστηκε η συγκεκριμένη ροζέτα. Το διακοσμημένο πλαίσιο έχει διαστάσεις 46,1 επί 28,6 εκατοστά, ενώ ολόκληρο το φύλλο 58,0 επί 36,4 εκατοστά. Οι δύο μετρήσεις βοηθούν να διακρίνουμε τη ζωγραφισμένη επιφάνεια από το χαρτί γύρω της, ακόμη και αν η φωτογραφία δείχνει μόνο ένα τμήμα. Royal Collection Trust, αρχική σάμσα του «Padshahnama».

Μια ροζέτα μπορεί να ανοίγει έναν τόμο ή ένα έργο μέσα του

Στα πρώτα φύλλα του «Padshahnama» υπάρχουν δύο αντικριστές σάμσα. Ακολουθεί ένα διακοσμημένο άνοιγμα με τα πορτρέτα του Τιμούρ και του Σαχ Τζαχάν στα φύλλα 2v και 3r, δηλαδή στην πίσω όψη του δεύτερου φύλλου και στην μπροστινή του τρίτου. Ο κατάλογος τεκμηριώνει τη σειρά των δύο ομάδων εικόνων. Πρώτα έρχονται οι αντικριστές ροζέτες και έπειτα τα πορτρέτα. Μια περικομμένη εικόνα του φύλλου 1v δείχνει το διακοσμημένο τμήμα. Ο κατάλογος του τόμου και η περιγραφή των πορτρέτων δείχνουν τι ακολουθεί στο βιβλίο. Royal Collection Trust, χειρόγραφο RCIN 1005025 και άνοιγμα με τα πορτρέτα.

Μια σάμσα μπορεί επίσης να σηματοδοτεί την αρχή ενός έργου μέσα στο βιβλίο. Το Walters Art Museum περιγράφει το W.624.42A ως διακοσμημένη σελίδα της «Khamsa» του Αμίρ Χοσρόου Ντεχλαβί. Το χειρόγραφο των Μουγκάλ χρονολογείται στο 1597–1598 και ο κατάλογος το τοποθετεί στη Λαχόρη. Η ροζέτα ανοίγει το «Χοσρόου και Σιρίν», το δεύτερο από τα πέντε ποιήματα. Το σχέδιο είναι διακοσμημένο με χρυσό και λάπις λάζουλι. Το μουσείο αποδίδει τον διάκοσμο στον Χουσάιν Νακάς και κατονομάζει ως αντιγραφέα τον Μουχάμαντ Χουσάιν Ζαρίν Καλάμ. Η θέση στη συλλογή και η σχέση με το κείμενο δείχνουν ποια αρχή σηματοδοτεί η ροζέτα. Ο οδηγός για τα εργαστήρια χειρογράφων εξηγεί πώς η αντιγραφή και η διακόσμηση μπορούσαν να καταγράφονται χωριστά. Walters Art Museum, W.624.42A.

Μια αφιέρωση μπορεί να κατονομάζει τη βιβλιοθήκη για την οποία προοριζόταν ο τόμος

Μια επιγραφή μπορεί να προσδιορίζει μια σχέση με μεγαλύτερη ακρίβεια από ό,τι ένα όνομα. Ο αριθμός 73 στον κατάλογο του οίκου Christie’s είναι ανθολογία περσικής ποίησης που φέρει ημερομηνία 17 Ιουνίου 1418. Η αρχική σάμσα έχει αφιέρωση στη βιβλιοθήκη του Τιμουρίδη πρίγκιπα Ιμπραήμ Σουλτάν. Ο κατάλογος αναφέρει επίσης τίτλους έργων στην μπορντούρα. Κέντρο και περιφέρεια δίνουν δύο είδη πληροφοριών στην ίδια σελίδα. Το μετάλλιο κατονομάζει τη βιβλιοθήκη για την οποία προοριζόταν το βιβλίο. Οι τίτλοι γύρω του βοηθούν στην ταυτοποίηση του περιεχομένου. Τα ποιήματα είναι γραμμένα τόσο στο κύριο πεδίο κειμένου όσο και στα περιθώρια. Οι τίτλοι αφορούν επομένως περισσότερα από ένα έργα που συγκεντρώθηκαν στον ίδιο τόμο. Christie’s, καταχώριση της ανθολογίας του 1418.

Η Morgan Library & Museum φυλάσσει το έργο για τα ζώα «Manafiʿ-i hayavan» με ταξινομικό αριθμό MS M.500. Η καταχώριση της εικόνας της μπροστινής όψης του δεύτερου φύλλου προσδιορίζει το όνομα μέσα στο μετάλλιο ως εκείνο του χορηγού, Σαμς αλ-Ντιν ιμπν Ζιγιά αλ-Ντιν αλ-Ζουσκί (Shams al-Din ibn Ziya al-Din al-Zushki). Οι δύο περιγραφές επιτρέπουν να διακρίνουμε το όνομα ενός χορηγού από την αφιέρωση σε βιβλιοθήκη. Σε μια λεζάντα έχει σημασία να αποδίδεται η σχέση που κατονομάζει ο κατάλογος. Ο χορηγός, η βιβλιοθήκη στην οποία προοριζόταν να δοθεί το βιβλίο και ο αντιγραφέας απαντούν σε διαφορετικά ερωτήματα για το χειρόγραφο. Morgan Library & Museum, MS M.500, φύλλο 2r.

Αφιερώσεις σε βιβλιοθήκες υπάρχουν και σε άλλα είδη διακόσμησης. Η British Library περιγράφει στο φύλλο 2r του Or 9454 μια διακοσμημένη προμετωπίδα σε μαμελουκικό ύφος. Φέρει αφιέρωση στη βιβλιοθήκη που είχε ενισχύσει με δωρεά ο αλ-Σαγίντ Φαχρί. Από το σημείωμα του αντιγραφέα στην μπροστινή όψη του φύλλου 88 προκύπτει ότι η αντιγραφή ολοκληρώθηκε στις 29 Μαρτίου 1379. Ο κατάλογος περιγράφει χωριστά σημειώματα δωρεάς σε άλλα σημεία του τόμου. Η θέση της αφιέρωσης προκύπτει από την επιγραφή και το φύλλο. Για τη σύγκριση με την ανθολογία του 1418 μπορεί να διατηρηθεί ο γενικότερος όρος «προμετωπίδα» της British Library. British Library, Or 9454.

Το όνομα ή το πορτρέτο ενός αυτοκράτορα μπορεί να είναι μεταγενέστερο

Το Metropolitan Museum of Art καταγράφει μια ροζέτα με το όνομα και τους τίτλους του αυτοκράτορα των Μουγκάλ Αουρανγκζέμπ στην μπροστινή όψη φύλλου από το «Λεύκωμα του Σαχ Τζαχάν». Το μουσείο χρονολογεί αυτή την όψη γύρω στο 1658 και την πίσω περίπου στο 1630–1640. Η ροζέτα περιγράφεται ως μεταγενέστερη προσθήκη σε σύνολο που είχε ετοιμαστεί για τον Τζαχανγκίρ και τον Σαχ Τζαχάν. Σε μια λεζάντα μπορεί να αναγράφεται η χρονολογία της όψης που φαίνεται. Αν παρουσιάζονται και οι δύο, η αντιστοίχιση της χρονολογίας σε κάθε όψη κάνει ορατά τα διαδοχικά στάδια εργασίας. The Met, ροζέτα του Αουρανγκζέμπ 55.121.10.40.

Ένα φύλλο του αυτοκρατορικού λευκώματος στο Cleveland Museum of Art δείχνει πώς μπορούσε να αλλάξει το κέντρο. Το μουσείο περιγράφει το 2013.331 ως καταληκτικό φύλλο. Χρονολογεί τον διάκοσμο στο 1640–1655, το αρχικό πορτρέτο περίπου στο 1640–1650 και την επέμβαση μετά το 1658. Σύμφωνα με την ανασύνθεση του μουσείου, αρχικά η σάμσα περιείχε έναν χρυσό δίσκο χωρίς σχέδιο. Το πορτρέτο του Αουρανγκζέμπ πιθανότατα προστέθηκε αφού ανέβηκε στον θρόνο. Σήμερα το κέντρο δείχνει πορτρέτο, ενώ ο διάκοσμος γύρω του έχει τη δική του ιστορία. Οι δύο καταχωρίσεις δείχνουν γιατί η αναγνώριση ονόματος ή προσώπου είναι το πρώτο βήμα στη χρονολόγηση. Ακολουθεί η εξέταση όσων αναφέρει ο κατάλογος για κάθε όψη και προσθήκη. Cleveland, καταληκτική σάμσα 2013.331.

Ένας κορανικός στίχος ή ένα κενό κέντρο

Στο Κοράνι του Ρουζμπιχάν, έργο από το Σιράζ των μέσων του 16ου αιώνα, η Chester Beatty εντοπίζει τον κορανικό στίχο 17:88 με λευκή γραφή στο ζεύγος των αρχικών ροζετών. Τα λόγια προέρχονται από το ιερό κείμενο του ίδιου του βιβλίου. Μια περιγραφή μπορεί να αναφέρει τον στίχο και τα δύο αντικριστά φύλλα που τον φέρουν. Η φωτογραφία ολόκληρου του ανοίγματος δείχνει πώς συνδυάζονται τα σχέδια. Μια εικόνα ενός μόνο φύλλου αναδεικνύει τις λεπτομέρειες της γραφής και της ζωγραφικής της όψης. Για άλλους τρόπους οργάνωσης του κειμένου δείτε τον οδηγό για τη διακόσμηση του Κορανίου και τα σημάδια ανάγνωσης. Chester Beatty, CBL Is 1558, εικόνα στη σελίδα 49.

Ένα φύλλο από Κοράνι της εποχής των Σαφαβιδών στο Εθνικό Μουσείο Ασιατικής Τέχνης του Smithsonian δείχνει τι αποκαλύπτουν για τη σειρά οι δύο όψεις. Το μουσείο χρονολογεί το F1932.67 στο 1598. Στην μπροστινή όψη υπάρχει σάμσα με τον στίχο 17:88, στην αριστερή πλευρά ενός ανοίγματος δύο σελίδων. Η πίσω όψη ανήκει σε άλλο διακοσμημένο άνοιγμα και φέρει κείμενο από τη σούρα Αλ-Φάτιχα. Ένας αριθμός καταλόγου οδηγεί έτσι σε δύο σημεία του βιβλίου. Ο κατάλογος δίνει επίσης τον αριθμό F1932.65 του χειρογράφου στο οποίο ανήκει το φύλλο, μαζί με τον χωριστό αριθμό του φύλλου. Τα στοιχεία αυτά προσδιορίζουν τη θέση του διακόσμου με μεγαλύτερη ακρίβεια από μια κοντινή εικόνα του κέντρου. Smithsonian, κορανικό φύλλο F1932.67.

Ένα φύλλο από το «Shahnama» του Φερντοσί στο Cleveland Museum of Art προσφέρει παράδειγμα για σύγκριση. Κατασκευάστηκε στο Σιράζ γύρω στο 1444. Ο κατάλογος περιγράφει το 1945.169.a ως την μπροστινή όψη του δεξιού φύλλου μιας δισέλιδης προμετωπίδας. Το κέντρο είναι κενό. Το μουσείο προτείνει ότι ο χώρος ίσως προοριζόταν για όνομα ή πορτρέτο. Αυτή είναι μια πιθανή χρήση του κενού. Στο σωζόμενο κέντρο δεν υπάρχει επιγραφή ή μορφή που να ταυτοποιεί κάποιον. Η θέση του φύλλου στο άνοιγμα είναι χωριστά τεκμηριωμένη. Cleveland, σάμσα του «Shahnama» 1945.169.a.

Τι μπορεί να παρατηρήσει κανείς σε ένα αποσπασμένο φύλλο

Το Εθνικό Μουσείο Ασιατικής Τέχνης του Smithsonian καταγράφει το F1933.3 ως αποσπασμένο φύλλο από αταύτιστο κείμενο. Το χρονολογεί στον 13ο ή τον 14ο αιώνα και τοποθετεί την προέλευσή του στο Ιράν. Η μπροστινή όψη έχει έντεκα γραμμές γραφής σε μία στήλη. Στην πίσω βρίσκεται η σάμσα, με ζώνη κουφικής γραφής μέσα σε δύο εξωτερικά διακοσμητικά περιγράμματα. Ο κατάλογος καταγράφει επίσης ότι το μετάλλιο έχει στερεωθεί σε χαρτί στο χρώμα της κρέμας. Μπορούμε να περιγράψουμε τις σημερινές όψεις, τη θέση της γραφής και την ορατή δομή του στολιδιού. Ο κατάλογος δεν αναφέρει την αρχική θέση του αποσπασμένου φύλλου στο βιβλίο. Smithsonian, αποσπασμένο φύλλο F1933.3.

Η κουφική ζώνη δείχνει γιατί αξίζει να εξετάζεται η περιφέρεια μαζί με το κέντρο. Το μουσείο αναγνωρίζει επαναλαμβανόμενες λέξεις στην επιγραφή. Μπορεί επομένως να τεκμηριωθεί η παρουσία γραφής ακόμη και όταν παραμένει άγνωστο από ποιο κείμενο προέρχεται το φύλλο. Η ονομασία της γραφής περιγράφει το σχήμα των γραμμάτων και τον τρόπο που γράφτηκαν. Για τη σημασία των λέξεων και τη σχέση τους με το χειρόγραφο χρειάζονται άλλα στοιχεία. Ο οδηγός για την κουφική γραφή και άλλα καλλιγραφικά είδη παρουσιάζει παραδείγματα τέτοιων διαφορών.

Πώς περιγράφεται μια σάμσα σε κατάλογο ή λεζάντα

Ξεκινήστε από ολόκληρο το φύλλο. Εντοπίστε τη ροζέτα και τα περιγράμματά της και σημειώστε πού βρίσκεται η επιγραφή ή το πορτρέτο. Στην αρχή ενός τόμου μπορεί να συνυπάρχουν διάφορα είδη στολισμού. Στο «Padshahnama», οι διαστάσεις του ζωγραφισμένου πεδίου και του φύλλου βοηθούν να διαχωριστεί η διακόσμηση από το περιβάλλον χαρτί. Αν έχετε μόνο περικομμένη εικόνα, βρείτε τις διαστάσεις του πλήρους φύλλου προτού το συγκρίνετε με το «Shahnama» ή άλλο χειρόγραφο. Καταγράψτε τον αριθμό και την όψη αν είναι γνωστά. Το 1v σημαίνει την πίσω όψη του πρώτου φύλλου, ενώ το 2r την μπροστινή όψη του δεύτερου. Η σειρά στο δεμένο βιβλίο ή η ψηφιακή ανασύνθεσή της βάσει στοιχείων δείχνει τι προηγείται και τι έπεται της διακοσμημένης σελίδας. Ο οδηγός για τα φύλλα και τη δομή των χειρογράφων του Κορανίου εξηγεί τη διαφορά φύλλου και σελίδας.

Αν η θέση στην αρχή είναι εξακριβωμένη, αναφέρετε τον τόμο ή την ενότητα που εισάγει η ροζέτα. Αν υπάρχει μεταγενέστερη προσθήκη, κρατήστε τις διαφορετικές χρονολογίες που δίνει ο κατάλογος για τη σελίδα, τον διάκοσμο και την προσθήκη. Στο παράδειγμα του Smithsonian θα ταίριαζε η λεζάντα «Ζωγραφισμένη σάμσα στην πίσω όψη αποσπασμένου φύλλου, Smithsonian F1933.3». Αν νέα τεκμήρια προσδιορίσουν τη θέση ή έναν χορηγό, η πληροφορία μπορεί να προστεθεί μαζί με την πηγή της. Ένα χρονολογημένο σημείωμα αντιγραφέα, ένα σημάδι ιδιοκτησίας ή ένα φύλλο που ταιριάζει στο χειρόγραφο μπορεί να προσφέρει στοιχεία πέρα από το σχήμα της ροζέτας. Οδηγός για την προέλευση χειρογράφων και τις καταχωρίσεις καταλόγων.