Thêu suzani là gì? Đường ráp, mũi thêu và hiện vật bảo tàng

Thêu suzani là gì? Đường ráp, mũi thêu và hiện vật bảo tàng

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Tìm hiểu cách người thợ vẽ và thêu từng dải vải suzani. So sánh hiện vật Bukhara và Nurata qua nền vải, mũi thêu và bố cục.

Suzani là loại vải thêu gắn với Trung Á. Nhiều hiện vật có hoa văn thêu bằng chỉ tơ tằm trên những dải vải dệt. Các mẫu cổ từ vùng nay thuộc Uzbekistan và Tajikistan gồm khăn phủ, tấm treo và nhiều loại đồ vải dùng trong nhà. Người làm có thể ghép các dải vải để vẽ một mẫu chung, tháo ra thêu từng dải rồi may lại. Nếu hai nửa của một bông hoa hơi lệch tại đường ráp, chỗ lệch có thể cho biết công việc từng được chia ra như thế nào.

\n

Đồ vải cưới có thể dùng để bài trí căn phòng

\n

Bảo tàng Nghệ thuật Cleveland giải thích rằng tên gọi bắt nguồn từ suzan, nghĩa là kim trong tiếng Ba Tư và tiếng Tajik. Từ này chỉ một truyền thống thêu có nhiều kích thước và công dụng. Tấm lớn có thể phủ giường, treo trên tường hoặc ngăn phòng. Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, thường gọi là Met, mô tả việc dùng vải treo ở đám cưới tại Nurata để trang trí trong nhà và phân định chỗ dành cho khách. Khi được treo lên, một tấm vải thêu có thể tạo vách ngăn tạm thời cho buổi lễ hoặc làm đẹp cho bức tường sẵn có.

\n

Trong các trường hợp được bảo tàng ghi nhận, suzani cũng là một phần của đồ dùng chuẩn bị cho cô dâu khi về nhà chồng. Khi giới thiệu hiện vật Shakhrisyabz, Bảo tàng Cleveland kể rằng các bà mẹ và con gái làm đồ thêu và bày ra vào những dịp đặc biệt. Chương của L. Carmel và M. Niyazova trong bộ Lịch sử các nền văn minh Trung Á do UNESCO xuất bản đề cập đến đồ vải bài trí từ nhỏ đến lớn, cùng các loại vải dùng để bọc đồ hoặc che hốc tường. Tên hiện vật như “tấm treo” hay “rèm hoặc khăn phủ giường” cho biết bảo tàng xếp tấm vải vào nhóm đồ dùng nào. Muốn biết nó từng ở trong căn phòng nào, thuộc về ai hay dùng vào dịp nào, cần có tư liệu về chính hiện vật ấy.

\n

Vì sao hoa văn có thể lệch ở đường ráp

\n

Để dựng một bố cục rộng, người làm có thể ghép tạm nhiều dải vải hẹp theo đúng thứ tự của tấm thành phẩm. Người thân thạo nghề hoặc thợ chuyên vẽ sẽ phác mẫu chạy qua các dải đã ghép. Trong phần mô tả quy trình, Met gọi người phụ nữ chuyên vẽ mẫu là kalamkesh. Sau khi vẽ, các dải có thể được tháo ra để những phụ nữ trong gia đình chia nhau thêu. Khi may các dải lại, hoa văn trở về một mặt vải chung. Đường nét hoặc màu sắc đôi khi hơi lệch ở nơi hai dải đã thêu gặp nhau.

\n

Tấm treo tường 1940.602 của Bảo tàng Nghệ thuật Cleveland cho thấy dấu vết của cách làm này. Bảo tàng xác định niên đại 1850–1899 và ghi hai nơi có thể là xuất xứ, Bukhara hoặc Shahr-i Sabz. Năm dải vải bông được đính lỏng để vẽ mẫu. Trên vải còn thấy vết mực đen. Hiện vật được thêu bằng tơ tằm, có mũi móc xích thực hiện theo kỹ thuật tambour. Phần giới thiệu giải thích cách các thành viên trong nhà có thể chia việc rồi ghép thành phẩm. Bảo tàng Nghệ thuật Quốc gia Romania ghi nhận bốn mảnh vải bông được may lại trên tấm suzani thế kỷ XIX mang số 93207 / 942. Tấm thêu tơ tằm dài 194 cm, rộng 146 cm và được quy về Bukhara dựa trên phong cách.

\n

Nếu một cuống lá trông như bị ngắt, hãy tìm đường ráp trên nền vải trước. Khi hai nửa chiếc lá gặp đường ráp ở hai độ cao khác nhau, có thể nhìn kỹ hơn vào cách các dải được ghép. Suzani 2016.89 ở Cleveland, có khả năng được thêu tại Shakhrisyabz trong giai đoạn 1800–1850, là ví dụ có hồ sơ. Tấm này gồm sáu dải vải bông dệt trơn. Bảo tàng xem hoa văn lệch ở các mối nối là dấu hiệu cho thấy người làm từng thêu trên các dải riêng rồi may chúng lại.

\n

Đọc riêng phần nền vải và chỉ thêu

\n

Nền là tấm vải dệt đỡ hoa văn. Chỉ thêu đi qua nền hoặc được đính trên bề mặt. Carmel và Niyazova ghi nhận vải bông dệt trơn thường dùng làm nền vào cuối thế kỷ XVIII và trong thế kỷ XIX, bên cạnh những trường hợp dùng vải lanh. Trong các mẫu họ khảo sát, tơ tằm là vật liệu thêu thường gặp, ngoài ra còn có chỉ bông và len. Cụm “tơ tằm trên vải bông” vì thế cho biết hai chất liệu có hai vai trò. Bài về chất liệu và hoa văn thêu trên kiswah cho thấy các dải thêu được đính vào vải phủ dệt như thế nào trong một truyền thống khác.

\n

Tên mũi thêu giúp hình dung hoa văn được tạo ra ra sao. Mũi móc xích là một hàng vòng chỉ móc vào nhau. Trường Thêu Hoàng gia Anh mô tả tambour là kỹ thuật dùng kim móc nhỏ trên vải căng và cho biết móc xích là mũi phổ biến nhất trong kỹ thuật này. Với kỹ thuật đính chỉ, còn gọi là couching, một sợi chỉ nằm trên bề mặt được giữ bằng những mũi nhỏ. Ở hiện vật 2016.89, Bảo tàng Cleveland ghi kanda xajol và đôi chỗ có bosma để thêu kín mảng, còn ilmoq tạo đường viền. Những tên này cho biết chức năng của từng mũi trên chính tấm vải ấy.

\n

Ảnh cận cảnh một cánh hoa có thể cho thấy phần chỉ lấp kín và đường chỉ tạo mép. Ảnh toàn tấm cho thấy cánh hoa nằm ở đâu trong cành hoa, họa tiết tròn hoặc dải viền. Nhìn ở hai khoảng cách giúp hiểu vì sao một hiện vật có thể được ghi nhiều loại mũi. Chẳng hạn, trên nền vải bông của tấm treo Nurata đầu thế kỷ XIX, Met nhận diện bốn kỹ thuật là đính chỉ, móc xích, thêu sa tanh và mũi khuyết dùng để thùa khuy.

\n

Tấm phủ quy về Bukhara có nền vải lanh

\n

Tấm phủ 21.114.3 tại Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan được định niên đại đầu thế kỷ XIX và quy về Bukhara, nay thuộc Uzbekistan. Tấm cao 161,9 cm và rộng 241,3 cm. Mục chất liệu ghi thêu tơ tằm trên vải lanh. Phần giải thích quy trình chung của bảo tàng cũng đề cập đến các dải vải bông làm từ sợi xe tại nhà. Mục chất liệu cho biết loại vải dùng trên tấm phủ cụ thể này. Phần mô tả quy trình giải thích cách người thợ có thể chuẩn bị một hoa văn trên nhiều dải vải.

\n

Những hình hoa tròn và họa tiết lá cọ lớn nổi bật ở dải viền. Thân và dây lá ở phần bên trong thanh mảnh hơn. Khi mô tả kỹ thuật, bảo tàng nhắc riêng đến mũi móc xích. Có thể thấy rõ sự khác nhau về kích thước bằng cách lần theo các hình lớn quanh mép rồi nhìn các nhánh mảnh ở trong. Bài về lá, dây cuộn và hoa văn thực vật lặp lại có thêm ví dụ về cách quan sát quan hệ giữa thân và lá, kể cả khi chưa xác định được từng loài hoa.

\n

Tấm treo Nurata có họa tiết tròn ở trung tâm

\n

Tấm treo 07.72 của Met cũng có niên đại đầu thế kỷ XIX và được quy về Nurata. Tấm cao 217,2 cm, rộng 170,2 cm, thêu tơ tằm trên nền vải bông. Bảo tàng mô tả một họa tiết tròn ở trung tâm, xung quanh là bụi cây và cành hoa với màu tương đối dịu. Bảo tàng nhận thấy hoa văn ở phần trong có nét gần với một số hình thức trang trí trên đồ vải thời Mughal. Nhận xét này nói về hoa văn. Xuất xứ được ghi theo dạng quy về Nurata.

\n

Hai hiện vật dẫn mắt người xem đến hai phần khác nhau của mặt vải. Tấm phủ quy về Bukhara rộng hơn chiều cao và đặt những họa tiết lớn dọc theo viền. Tấm treo quy về Nurata cao hơn chiều rộng và thu hút mắt vào giữa các hình hoa. Nền bên dưới chỉ tơ tằm cũng khác, với vải lanh trên tấm phủ và vải bông trên tấm treo. Có thể đối chiếu chiều đặt tấm vải, bố cục và chất liệu nền cùng lúc. Bài so sánh áo kaftan và abaya qua hiện vật bảo tàng xem xét chất liệu và cách may trang phục theo từng hồ sơ riêng.

\n

Phong cách vùng miền cho biết được đến đâu?

\n

Hiện vật 1916.1311 ở Cleveland, được gọi là rèm hoặc khăn phủ giường, cho thấy cách bảo tàng ghi xuất xứ và đối chiếu phong cách. Danh mục hiện nay ghi tấm vải đầu thế kỷ XIX này đến từ Ura Tube, Tajikistan. Tấm có nền vải bông dệt trơn và thêu tơ tằm. Bảo tàng so sánh bó hoa hình quạt ở giữa, họa tiết lặp ở các góc và dải viền rộng với những nét thường thấy trên sản phẩm Bukhara. Mục địa danh nêu nơi xuất xứ theo hồ sơ. Phần mô tả chỉ ra các đặc điểm được đem ra so sánh.

\n

Với tấm treo 1940.602, Bảo tàng Cleveland giữ hai khả năng về xuất xứ. Cây và hoa được đặt trong một mạng lá hình thoi. Lần theo một bông hoa qua mặt vải có thể nhận ra trật tự hình học và trật tự của hoa lá. Bài về lưới, đối xứng và hình lặp trong mỹ thuật Hồi giáo cung cấp từ ngữ để mô tả dạng bố cục đó. Một tấm thêu hoa có thể có khung hình học rất rõ. Carmel và Niyazova cho biết cùng một tấm thêu có thể mang đặc điểm gắn với nhiều trung tâm sản xuất. Hồ sơ Romania cũng giải thích phong cách đã góp phần xác định xuất xứ như thế nào.

\n

Nên ghi gì khi so sánh hai tấm suzani?

\n

Hãy bắt đầu bằng chất liệu, kích thước và số hiện vật. Với tấm phủ quy về Bukhara, ghi tơ tằm trên vải lanh và kích thước của hiện vật 21.114.3. Với tấm treo quy về Nurata, ghi tơ tằm trên vải bông cùng kích thước của 07.72. Đặt số hiện vật cạnh ghi chú kỹ thuật giúp dễ tra lại đúng mục khi xem hai bức ảnh cạnh nhau.

\n

Tiếp theo, mô tả ngắn gọn bố cục. Những bông hoa lớn nhất nằm ở viền hay quanh tâm? Các hình nhỏ hơn tỏa từ đâu? Lần theo một họa tiết đến đường ráp và xem chỉ có dừng hoặc đổi vị trí khi sang dải kế bên hay không. Ảnh phóng to có thể cho thấy vết vẽ, như trên tấm treo năm dải của Cleveland. Ảnh toàn cảnh giúp xác định đường ráp đi xuyên qua một họa tiết hay nằm giữa hai hàng hình riêng biệt.

\n

Cuối cùng, ghi nguyên mức độ chắc chắn mà hồ sơ thể hiện. “Quy về Nurata”, “Bukhara hoặc Shahr-i Sabz” và “được so sánh với sản phẩm Bukhara” là ba nhận định khác nhau. Nếu hồ sơ nêu vài công dụng có thể có của một tấm vải, hãy giữ các khả năng đó cùng ghi chú về hiện vật. Dấu vết trên vải có thể cho biết khá rõ cách người làm vẽ, thêu và ráp mẫu, dù tài liệu còn lại chỉ cho biết ít điều về gia đình đầu tiên sử dụng nó.

\n

Hồ sơ bảo tàng và tài liệu kỹ thuật

\n\n