Vẽ họa tiết hình học Hồi giáo bằng compa và thước thẳng

Vẽ họa tiết hình học Hồi giáo bằng compa và thước thẳng

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Dựng sao sáu và tám cánh, tìm đơn vị lặp và so sánh gạch men, khảm gạch, gỗ qua hiện vật của bốn bảo tàng.

Một ngôi sao sáu cánh có thể được dựng từ hai tam giác đều, với các đỉnh nằm tại sáu điểm cách đều trên đường tròn. Một ngôi sao tám cánh có thể hình thành từ hai hình vuông chung tâm, trong đó một hình xoay 45 độ so với hình còn lại. Họa tiết hình học Hồi giáo còn cần các hình nối và khoảng trống giữa những ngôi sao: một hình riêng lẻ chưa đủ tạo thành cả bức tường. Bài khảo cứu của Bảo tàng Metropolitan về hình học trong nghệ thuật Hồi giáo giới thiệu đường tròn, hình vuông, ngôi sao và các đa giác như những thành phần cơ bản của loại bố cục này.

Các bước dưới đây giúp bạn vẽ ngôi sao bằng compa và thước thẳng, tìm đơn vị lặp và so sánh vật liệu trên hiện vật lịch sử. Hãy phân biệt hình dựng phụ, dùng để xác định vị trí các điểm, hoa văn nhìn thấy, được chọn từ các đường hoặc mảng, và bề mặt tổng thể, nơi các phần gặp nhau. Bài tập chứng minh một cách dựng khả thi. Nó không chứng minh mọi xưởng thủ công lịch sử đều làm đúng từng bước như vậy. Hồ sơ bảo tàng cũng cho thấy hình học có thể cùng xuất hiện với hoa lá, chữ viết và hình người hoặc động vật.

Họa tiết hình học tổ chức những gì

Ở đây, hình học là quan hệ có tổ chức giữa điểm, khoảng cách, đường thẳng, góc và hình. Đường tròn đặt các điểm ở cùng khoảng cách tới tâm. Hình vuông có đối xứng quay bậc bốn; lục giác đều có thể tổ chức các quan hệ theo sáu hướng. Khi được lặp lại, một hình trở thành bộ phận của trường trang trí rộng hơn. Met xem hình học, thư pháp và trang trí thực vật là những loại trang trí phi hình tượng quan trọng trong nghệ thuật Hồi giáo. Chúng xuất hiện trên cả công trình kiến trúc lẫn đồ vật có thể di chuyển. Đây là cách mô tả cấu trúc bề mặt, không phải một phong cách duy nhất cho mọi vùng và mọi thời kỳ.

Mảng gạch Iran năm 1262 tại Bảo tàng Victoria và Albert kết hợp gạch hình sao tám cánh với gạch hình chữ thập. Cần nhìn cả hai: những hình chữ thập lấp khoảng trống giữa các ngôi sao để tạo bề mặt liên tục. Hình nổi bật nhất chỉ là một phần của hệ thống. Niên đại 1262 và xuất xứ Iran thuộc về hiện vật cụ thể này. Không thể dùng chúng để xác định ngay niên đại hoặc nơi sản xuất của mọi bố cục khác có sao và chữ thập.

Đường viền hình học cũng không quyết định nội dung bên trong. Gạch hình sao có thể mang lá, thơ, văn bản Qur’an hoặc hình động vật. Khung gỗ đa giác có thể bao quanh dây lá chạm khắc. Hãy mô tả riêng hình dạng vật thể, hoa văn bên trong, bố cục đã ghép và công trình ban đầu nếu đã biết. Chứng cứ về một cấp độ chưa chắc giải thích được các cấp độ còn lại. Bài về hoa lá và dây cuốn arabesque trình bày những dạng thực vật có thể đi cùng hình học trên cùng một bề mặt.

Dựng sao sáu cánh từ hai tam giác đều

Vẽ một đường tròn và giữ độ mở compa bằng bán kính vừa dùng. Chọn điểm đầu tiên trên đường tròn. Đặt mũi compa tại điểm ấy, vẫn giữ bán kính, rồi đánh dấu giao điểm tiếp theo của cung mới với đường tròn ban đầu. Chuyển mũi compa đến điểm mới và tiếp tục cùng một chiều. Trong phép dựng Euclid chính xác, sáu bước như vậy tạo sáu điểm cách đều và trở về điểm xuất phát. Trên giấy, độ dày nét bút hoặc độ mở compa bị xê dịch có thể gây sai số. Kiểm tra các điểm trước khi tô đậm đường chính.

Nối các điểm kề nhau để thấy lục giác đều. Sau đó nối cách một điểm: ba điểm được chọn tạo thành một tam giác đều. Ba điểm còn lại tạo tam giác đều thứ hai. Hai tam giác cùng nhau cho cấu trúc của ngôi sao sáu cánh. Bạn có thể giữ toàn bộ cạnh, nhấn mạnh lục giác ở giữa hoặc chỉ chọn một số đoạn. Phép dựng thiết lập quan hệ giữa các hình; nó không quy định một cách trang trí cuối cùng duy nhất, màu sắc bắt buộc hay kỹ thuật chuyển hình sang vật liệu.

Compa giữ và chuyển khoảng cách; thước thẳng nối các điểm và kéo dài đường. Những đoạn được chọn có thể thành dải rộng, nối sang hình bên cạnh hoặc tạo cảm giác đan xen. Đường tròn phụ không nhất thiết hiện ra trên sản phẩm cuối cùng. Nó có thể đã bị xóa, che bằng màu hoặc không được chuyển từ bản vẽ chuẩn bị. Vì thế, nhìn các mảng màu không đồng nghĩa với nhìn thấy mọi bước thiết kế. Trong bài tập của mình, hãy giữ nét phụ mảnh cho tới khi quyết định phần nào cần giữ lại.

Tài liệu học tập về thiết kế hình học của Met dùng compa và thước thẳng để phát triển hình đơn giản thành hoa văn phức tạp. Bài tập cho thấy phép dựng hoạt động. Để khẳng định một viên gạch lịch sử được thiết kế bằng chính sáu lần chuyển compa này, cần dấu vết trên hiện vật, bản vẽ còn lại hoặc quy trình xưởng được ghi chép. Khả năng toán học và kỹ thuật lịch sử đã được xác nhận là hai loại thông tin khác nhau.

Dựng sao tám cánh từ hai hình vuông

Vẽ một đường tròn với đường kính ngang và đường kính dọc. Chúng gặp nhau ở tâm và tạo bốn góc vuông. Chia đôi từng góc rồi kéo dài các đường phân giác đến đường tròn. Bạn có tám điểm với khoảng cách góc bằng nhau. Nối bốn đầu mút của hai đường kính ban đầu thành một hình vuông. Nối bốn điểm trên các hướng chéo thành hình vuông thứ hai. Hai hình chung tâm, nhưng một hình xoay 45 độ so với hình kia.

Đường bao ngoài của hai hình hợp lại có tám mũi nhô ra; vùng giao ở giữa là một bát giác nhỏ hơn. Có thể chọn các đoạn cạnh giao nhau, thêm đa giác quanh ngôi sao hoặc dùng vùng giữa để dựng tiếp. Đây không phải cách duy nhất để tạo bố cục gồm tám phần quanh tâm. Số cánh giúp mô tả hình học nhìn thấy, nhưng tự nó không xác định thế kỷ, nơi sản xuất, chất liệu hay môi trường tôn giáo của một tác phẩm.

Các viên gạch hình sao thế kỷ 13 từ Kashan tại Met, số hiện vật 91.1.106, làm rõ sự khác biệt đó. Hồ sơ mô tả gạch hình sao và chữ thập của Iran, trang trí bằng kỹ thuật tạo ánh kim. Một số có văn bản Qur’an, số khác có thơ Ba Tư. Mảng được trưng bày hiện nay được ghép về sau từ các phần thuộc nhiều môi trường kiến trúc tôn giáo và thế tục. Nó cho thấy các hình có thể nối nhau, nhưng không phải một phần nguyên vẹn của một bức tường trung cổ duy nhất còn tồn tại.

Vì vậy, cần xem cả chữ trên gạch và lịch sử sưu tập. Hai viên gạch đứng cạnh nhau trong bảo tàng có thể chưa từng là hàng xóm trong công trình ban đầu. Đường viền tương ứng cho phép ghép lại, nhưng không đủ chứng minh vị trí đầu tiên chung. Bản vẽ hai hình vuông giải thích một quan hệ toán học. Hồ sơ hiện vật giải thích điều đã biết về những viên gạch còn lại. Hai loại thông tin bổ sung cho nhau, mỗi loại có phạm vi riêng.

Tìm đơn vị lặp và kiểm tra đường biên

Một họa tiết là hình dễ nhận biết, chẳng hạn ngôi sao. Đơn vị lặp là phần của bố cục có thể được tịnh tiến trên mặt phẳng để tái tạo hoa văn xung quanh. Nó có thể chứa cả ngôi sao cùng các hình nối, hoặc chỉ chứa một phần của hình lớn được hoàn thành bởi những đơn vị kề nhau. Ngôi sao lớn nhất hay nổi bật nhất chưa chắc là đơn vị lặp nhỏ nhất. Trong bố cục vẽ trên gạch, ranh giới của đơn vị ấy có thể khác với mép vật lý của viên gạch.

Đánh dấu tâm của hai ngôi sao ở các vị trí tương ứng. Khoảng cách và hướng giữa chúng có tiếp tục lặp ở những chỗ khác không? Theo một cạnh đa giác tới ngôi sao kế tiếp, hình trung gian hoặc đường biên. Quan hệ xuất hiện qua nhiều họa tiết giúp kiểm tra đơn vị lặp. Nếu chỉ còn một mảnh nhỏ, khả năng kiểm tra bị giới hạn. Đừng mô tả cả bố cục đã mất như thể mọi phần đều được xác nhận.

Tịnh tiến, quay và phản xạ giúp đọc cách các hình nối nhau. Tuy nhiên, hai bề mặt cùng có sao tám cánh có thể dựa trên hai lưới khác nhau. Hãy so sánh khoảng cách giữa các tâm, hướng đi của đường và hình dạng khoảng trống. Đường biên có thể cắt một ngôi sao, dừng trường lặp hoặc bao quanh một mảng giữa khác biệt. Nửa ngôi sao ở mép chưa chắc là lỗi; nó có thể thuộc cách điều chỉnh bố cục cho bề mặt có giới hạn. Mái vòm và đồ đựng cong còn đặt ra yêu cầu mà bài tập trên giấy phẳng không thể hiện đầy đủ.

So sánh gạch men, khảm gạch và kết cấu gỗ

Vật liệu ảnh hưởng tới độ rộng đường, cách nối và việc chia thiết kế thành các bộ phận. Sao vẽ trên viên gạch vuông khác với viên gạch có đường viền hình sao. Khảm từ những mảnh gạch cắt đòi hỏi lắp các phần nhỏ. Một mảng gỗ có thể dùng mối nối vừa để cố định vừa tham gia vào trang trí. Cấu trúc hình học tương tự không có nghĩa quy trình chế tác giống nhau. Trước khi so sánh hai ngôi sao, hãy ghi chất liệu và kỹ thuật của mỗi hiện vật.

Mảng khảm sao mười hai cánh tại Viện Nghệ thuật Chicago, số 1925.40, được định niên đại cuối thế kỷ 15. Hồ sơ ghi xuất xứ Iran hoặc Trung Á, đường kính khoảng 59,7 cm. Hoa văn được ghép từ các mảnh gạch tráng men đã cắt. Ở đây, đường trên bản vẽ phải trở thành cạnh vật liệu và gặp một mảnh khác. Việc cắt, ghép và kích thước giới hạn những chi tiết có thể vẽ rất dễ trên giấy.

Bảo tàng cho biết tác phẩm có thể từng thuộc bục giảng, đại sảnh hoặc trường madrasa. Đây là các khả năng, không phải ba vị trí đã được xác nhận. Cũng cần giữ nguyên hai phương án xuất xứ thay vì chọn một nơi cho câu văn ngắn hơn. Bài về mihrab, minbar và các bộ phận thánh đường giải thích thuật ngữ kiến trúc. Hiểu chức năng minbar giúp đọc giả thuyết sử dụng, nhưng không chứng minh mảnh khảm cụ thể này chắc chắn từng gắn ở đó.

Mảnh gỗ số 07.236.31 tại Met thuộc thế kỷ 13 và được quy thuộc cho Cairo, Ai Cập. Các mộng nhô ra khớp với lỗ tương ứng ở phần khác. Bảo tàng đề xuất rằng mảnh này có thể tạo một nửa ngôi sao mười sáu cánh hoặc nằm ở mép một mảng hình chữ nhật. Toàn bộ kết cấu đã mất khiến không thể chọn chắc chắn giữa hai cách phục dựng. Mối nối còn lại cho thấy mảnh gỗ từng kết hợp với phần khác; chúng không tự khôi phục mọi chi tiết của bố cục ban đầu.

Viên gạch AKM862 của Bảo tàng Aga Khan cho một đối chiếu khác. Nó được làm tại Iznik, Thổ Nhĩ Kỳ, khoảng 1560–1570, có kích thước 24 × 25 cm và hoa văn vẽ dưới men. Hoa thị ở giữa nối với bốn dạng lá cuộn rumi; các phần ở mép cho thấy hoa văn có thể tiếp tục sang viên bên cạnh. Hình vuông của vật thể và trang trí thực vật bên trong cần được xem riêng. Không nên gọi viên gạch này là khảm gạch cắt chỉ vì hoa văn có tính lặp.

Hình học có thể cùng tồn tại với chữ và hình động vật

Trang trí hình học không đòi hỏi phần giữa để trống. Trên gạch Kashan, đường viền hình sao tổ chức việc nối với gạch chữ thập, trong khi chữ có thể chạy quanh mép. Văn bản bổ sung ý nghĩa không thể đọc chỉ bằng việc đếm cánh sao. Văn bản Qur’an và thơ Ba Tư cũng không phải cùng một loại nội dung. Muốn giải thích ví dụ cụ thể, cần nhận dạng và dịch chữ, xác định xuất xứ cùng môi trường ban đầu. Hình dạng vật thể không cung cấp đầy đủ những thông tin đó.

Viên gạch hình sao có ngựa của Met, số 08.110.18, được làm khoảng năm 1300 tại Kashan, Iran. Con ngựa có dây cương và trang bị cưỡi, nằm trong ngôi sao tám cánh. Hình động vật không xóa đi cấu trúc hình học của đường viền, vốn có thể tham gia một bố cục gạch sao và chữ thập lớn hơn. Hiện vật cụ thể này giúp tránh khái quát sai rằng nghệ thuật Hồi giáo chỉ gồm hình trừu tượng. Bài về người và động vật trong các tác phẩm được bảo tàng ghi nhận giới thiệu thêm những ví dụ có hình tượng.

Môi trường sử dụng vẫn rất quan trọng. Đồ vật di động, phòng cung điện và thánh đường không phải cùng một bối cảnh. Bài về Khirbat al-Mafjar và các nền khảm gần Jericho cho phép so sánh bề mặt hình học, hoa lá và hình tượng trong một quần thể khảo cổ cụ thể. So sánh giúp nhận ra các cách kết hợp, nhưng không tự chuyển ý nghĩa của một nền khảm cung điện sang mọi viên gạch ở các thế kỷ sau. Thời gian, địa điểm và kỹ thuật thay đổi những câu hỏi cần đặt ra.

Đọc hiện vật và thử thiết kế của chính bạn

Bắt đầu với những gì nhìn thấy: số cánh sao, hình lấp khoảng trống và cách đường tiếp tục qua các phần kề nhau. Sau đó ghi dữ liệu bảo tàng: số hiện vật, niên đại, vật liệu, kỹ thuật và cách xác định xuất xứ. Phân biệt thông tin chắc chắn với từ như “được quy thuộc”, “có thể” hoặc “khoảng”. Cuối cùng, xem điều đã biết về vị trí ban đầu, các lần ghép về sau và lịch sử sưu tập. Thứ tự này giúp tránh gán cho cả kết cấu đã mất một đặc điểm chỉ thấy trên mảnh nhỏ.

Để thực hành, dựng riêng một ngôi sao sáu cánh và một ngôi sao tám cánh. Giữ đường tròn phụ bằng nét mảnh. Sao chép sao tám cánh sang vị trí thứ hai rồi quan sát khoảng ở giữa. Bạn cần hình chữ thập, đa giác khác hay thay đổi khoảng cách? Đánh dấu một đơn vị lặp dự kiến rồi tịnh tiến nó theo chiều ngang và dọc. Kiểm tra cạnh, góc và màu có gặp nhau không. Bài tập trở nên hữu ích khi bạn mô tả được đơn vị tái tạo phần nào và vì sao lựa chọn đầu tiên không khớp, thay vì chỉ nhìn thấy một ngôi sao đối xứng ở giữa.

Thêm khung quanh một phần nhỏ của bố cục. Xem khung cắt những hình nào và quyết định giữ sao bị cắt hay dùng dải viền riêng. So sánh một đường mảnh với một đường rộng: đổi độ rộng có thể làm khoảng giữa nhỏ đi hoặc che một đa giác trung gian. Nếu chuyển thiết kế sang gạch, giấy cắt hoặc gỗ, hãy xét những phần nào thực sự có thể tạo thành vật thể. Sơ đồ đúng về hình học là bước đầu của thiết kế, chưa phải hướng dẫn hoàn chỉnh cho một kỹ thuật thủ công lịch sử cụ thể.

Họa tiết hình học Hồi giáo trở nên rõ hơn khi kết hợp phép dựng có thể lặp lại với việc quan sát hiện vật. Đường tròn và đa giác giải thích vị trí điểm; đơn vị lặp giải thích sự mở rộng; vật liệu giải thích cách thiết kế thành hình vật chất. Hồ sơ bảo tàng bổ sung thời gian, địa điểm và giới hạn của điều đã biết. Ảnh bìa bài viết là hình tái dựng minh họa bằng trí tuệ nhân tạo. Đây không phải ảnh chụp một hiện vật bảo tàng cụ thể và không được dùng làm chứng cứ lịch sử.

Nguồn tham khảo