Vì sao có hình người và động vật trong nghệ thuật Hồi giáo?

Vì sao có hình người và động vật trong nghệ thuật Hồi giáo?

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Tìm hiểu hình người và động vật trên gốm, tượng, sách minh họa và đồ kim loại; phân biệt bối cảnh tôn giáo, cung đình và những gì hiện vật chứng minh.

Hình người và động vật có xuất hiện trong nghệ thuật Hồi giáo lịch sử. Bát vẽ màu, tượng chạm, tác phẩm văn học minh họa và đồ kim loại trang trí công phu là những ví dụ còn tồn tại. Các hình tượng này đặc biệt gắn với môi trường cung đình, văn học và sinh hoạt gia đình, trong khi không gian tôn giáo thường sử dụng những quy ước thị giác khác.

Điều có vẻ mâu thuẫn một phần đến từ tên gọi. Trong bảo tàng, “nghệ thuật Hồi giáo” là một phạm trù lịch sử nghệ thuật rộng, không phải tuyên bố rằng mọi hiện vật đều được làm để thờ phụng hay được mọi giới có thẩm quyền tôn giáo chấp thuận. Tìm hiểu công dụng hiện vật hữu ích hơn việc giả định một quy tắc duy nhất giải thích cả bộ sưu tập.

Bảo tàng dùng khái niệm nghệ thuật Hồi giáo như thế nào?

Phần giới thiệu bộ sưu tập nghệ thuật Hồi giáo của LACMA nêu rõ phạm vi gồm cả đồ vật phục vụ tôn giáo và tác phẩm thế tục được sản xuất ở các vùng đất dưới sự cai trị hoặc ảnh hưởng Hồi giáo. Bảo tàng cũng lưu ý rằng phạm trù rộng này không xác định tôn giáo của chính người chế tác hay người bảo trợ.

Định nghĩa đó giải thích vì sao một phòng trưng bày có thể đặt cạnh nhau bản chép Kinh Qur'an, đồ đựng đồ uống, mảnh kiến trúc và truyện minh họa. Chúng không thực hiện cùng một chức năng. Việc nhóm chung giúp nghiên cứu các quan hệ lịch sử; nó không biến chiếc bát thành đồ dùng trong nghi lễ tôn giáo.

Nên đặt hai câu hỏi riêng: “Vì sao hiện vật thuộc bộ sưu tập lịch sử nghệ thuật này?” và “Người sử dụng đã làm gì với nó?”. Câu thứ nhất liên quan đến cách phân loại hiện đại. Câu thứ hai liên quan đến công năng lịch sử của hiện vật, có thể đã được biết chính xác, mới được suy luận hoặc vẫn chưa rõ.

Phạm trù này cũng không quyết định danh tính người nghệ sĩ. Không thể dựng lại tôn giáo của một họa sĩ vô danh chỉ từ sự hiện diện của con ngựa hay khuôn mặt người. Niên đại, địa điểm, văn khắc, đơn đặt hàng có tư liệu hoặc xưởng được nhận diện cung cấp chứng cứ cụ thể hơn suy đoán dựa riêng vào hình ảnh.

Không thể hoán đổi bối cảnh tôn giáo với những bối cảnh khác

Bài viết về hình tượng của Bảo tàng Metropolitan mô tả cả vai trò của hình người và động vật ngoài không gian tôn giáo lẫn những phản đối tôn giáo đã góp phần định hình việc sử dụng chúng. Bài viết đặt những phản đối ấy trong lịch sử dài hơn của mối quan ngại về hình ảnh và sự thờ ngẫu tượng.

Hoạt động học tập nhập môn của V&A đưa ra một nhận xét có phạm vi giới hạn rõ ràng: nghệ sĩ làm đồ vật cho thánh đường Hồi giáo và các công trình tôn giáo khác thường không đưa người và động vật vào. Thay vào đó, các ví dụ nhấn mạnh màu sắc, hình học, cây lá và chữ viết. “Thường không” chính xác hơn lời khẳng định rằng chưa từng có hình tượng ở bất kỳ đâu trong toàn bộ lịch sử người Hồi giáo.

Khác biệt nằm ở bối cảnh, chứ không phải sự đối lập giữa nghệ thuật và tôn giáo. Một người bảo trợ có thể đặt làm văn khắc kiến trúc cho nơi này và tác phẩm văn học minh họa cho nơi khác. Đối tượng tiếp nhận, hoạt động và kỳ vọng gắn với hai không gian ấy khác nhau.

Hiện vật bảo tàng cũng không giải quyết mọi câu hỏi tôn giáo ngày nay về việc tạo, trưng bày hoặc chụp hình ảnh. Bằng chứng lịch sử trả lời liệu những hình thức cụ thể từng tồn tại và được sử dụng ra sao. Một phán quyết tôn giáo đương thời trả lời câu hỏi khác trong một truyền thống diễn giải xác định. Không nên ngầm dùng một loại để thay thế loại còn lại.

Chiếc bát vẽ màu có thể kể chuyện văn học

Bát Bahram Gur và Azada của Met, được quy thuộc về Iran và có niên đại thế kỷ XII–XIII, thể hiện một tình tiết gắn với truyền thống sử thi Shahnama của Ba Tư. Bảo tàng nhận diện các nhân vật và giải thích rằng họa sĩ kết hợp hai thời điểm của câu chuyện trong cùng một bố cục.

Điều này đáng chú ý vì hình ảnh không phải lúc nào cũng là ảnh chụp một khoảnh khắc. Một nhân vật xuất hiện hai lần có thể phục vụ cách kể chuyện thay vì ghi lại hai người khác nhau. Biết câu chuyện giúp người xem hiểu vì sao bố cục khác với điều máy ảnh có thể thu vào.

Chất liệu hiện vật cũng có ý nghĩa. Xương gốm stonepaste và trang trí đa sắc thuộc nhóm thường gọi là gốm mina'i. Vì vậy, văn học được chuyển tải trên bề mặt gốm, không chỉ trên trang sách. Bài viết về gốm mina'i của chúng tôi xem xét bối cảnh sản xuất ấy kỹ hơn.

Cần giữ rõ ranh giới giữa câu chuyện và tư liệu ghi chép. Tình tiết văn học được vẽ là bằng chứng cho việc câu chuyện được thể hiện trên hiện vật. Nó không phải bằng chứng độc lập rằng mọi sự kiện được kể đã xảy ra đúng như hình vẽ. Điều này đúng với cả sử thi được vẽ trên bát lẫn bản thảo có minh họa.

Tượng người từng tham gia trang trí kiến trúc

Tượng đứng đội mũ lông vũ cung cấp một ví dụ ở chất liệu khác. Met xác định niên đại từ thế kỷ XII đến đầu thế kỷ XIII và quy thuộc hiện vật về Iran. Tượng được tạo hình và chạm từ vữa thạch cao, có sơn và thếp vàng.

Bảo tàng cho rằng loại tượng này có lẽ thể hiện lính canh, tể tướng hoặc các amir và trang trí không gian tiếp kiến của người cai trị. Đây là những nhận diện có điều kiện: trang phục trông uy nghi không đủ để xác định chắc chắn tượng là một người có tên cụ thể.

Tình trạng bảo tồn cũng làm cách đọc vội trở nên khó tin cậy. Hồ sơ bộ sưu tập ghi nhận việc phục chế đầu thế kỷ XX, gồm các phần bổ sung và một số sắc tố hiện đại. Hiện vật vừa cung cấp bằng chứng về trang trí hình tượng trong lịch sử, vừa đòi hỏi chú ý xem phần nào trong diện mạo hiện tại phản ánh việc phục chế.

Đó là lý do nên đọc vượt ra ngoài chú thích ảnh. “Từng tồn tại tượng người” là kết luận hiện vật hỗ trợ. “Mọi màu nhìn thấy đều nguyên gốc”, “đây là chân dung vị cai trị có tên cụ thể” và “mọi phòng tiếp kiến đều có tượng như vậy” là những khẳng định cần chứng cứ mà phần định danh ngắn không cung cấp.

Ví dụ này cũng mở rộng cách hiểu về hình ảnh. Nghệ thuật hình tượng có thể chiếm không gian ba chiều và tham gia một môi trường kiến trúc. Nó không nhất thiết chỉ là bức tranh nhỏ được một người xem riêng trong sách.

Hiện vật có thể nhận công dụng mới khi đi qua các nền văn hóa

Phần giới thiệu nghệ thuật Hồi giáo của Louvre mô tả một chiếc chậu đồng thau trang trí người, ngựa và các động vật khác, nay được biết đến với tên “Baptistery of Saint Louis”. Việc về sau nó được dùng trong lễ rửa tội của hoàng gia Pháp là một phần lịch sử hiện vật; bảo tàng đồng thời nói rõ tên gọi không có nghĩa chính Thánh Louis từng dùng nó.

Cần phân biệt bối cảnh ban đầu với công dụng về sau. Hiện vật có thể di chuyển, được sưu tầm, nhận tên mới và bước vào một môi trường nghi lễ khác. Danh tính về sau không xóa đi nguồn gốc chế tác trước đó, và nhãn hiện đại có thể chỉ kể một phần câu chuyện.

Louvre còn lưu giữ hộp trụ có nắp của al-Mughira, mang số kiểm kê OA 4068 và có niên đại năm 968. Văn khắc và hồ sơ bộ sưu tập giúp gắn việc thảo luận vào một hiện vật và thời điểm lịch sử cụ thể. Bảo tàng giới thiệu nó trong nhóm tác phẩm thể hiện sự đa dạng của bộ sưu tập, thay vì thu hẹp bộ sưu tập thành trang trí thánh đường Hồi giáo.

Khi so sánh những hiện vật như vậy, tránh dùng khoa trưng bày hiện nay làm bằng chứng về công năng nghi lễ nguyên thủy. “Được lưu giữ tại Khoa Nghệ thuật Hồi giáo”, “làm cho người bảo trợ Hồi giáo”, “dùng trong thờ phụng” và “về sau dùng trong nghi lễ Kitô giáo” là các mệnh đề khác nhau. Một số có thể đúng với cùng hiện vật ở những thời điểm khác nhau, nhưng mỗi mệnh đề đều cần chứng cứ riêng.

Hình tượng và hoa văn thường cùng thuộc một ngôn ngữ thị giác

Hình người hoặc động vật không nhất thiết thay thế hoa văn. Nhân vật có thể nằm trong đường viền trang trí, cạnh văn khắc hoặc trên nền cây lá cách điệu. Bài viết về hình tượng của Met mô tả việc đưa dạng người, động vật và sinh vật kỳ ảo vào bố cục trang trí trên nhiều chất liệu.

Với người xem, câu hỏi “Có hình tượng không?” vì thế chỉ là điểm khởi đầu. Câu hỏi tiếp theo hữu ích là hình tượng đang làm gì trong thiết kế. Chúng kể chuyện, lấp đầy đơn vị lặp, xác lập thứ bậc qua vị trí hay tạo nên hình dáng của vật đựng?

Đây là những câu hỏi phân tích có thể đặt ra, không phải câu trả lời nên gán sẵn trước khi xem hiện vật. Con ngựa trên một bề mặt có thể thuộc câu chuyện; quai hình ngựa có thể phục vụ một mục đích bố cục khác. Chủ thể giống nhau không xác lập ý nghĩa giống nhau.

Chữ viết cũng cần được đọc như chữ viết khi có thể. Nó có thể nêu người chế tác, trích văn bản, gửi lời chúc hoặc tạo thành phần của dải trang trí. Hướng dẫn các kiểu thư pháp Ả Rập của chúng tôi giúp phân biệt hình thức chữ, còn bài giải thích hoa văn hình học trình bày cách tổ chức những hình lặp lại.

Nếu muốn xem ví dụ tập trung vào bản thảo, bài viết về Shahnama của Shah Tahmasp theo dõi một cuốn sách minh họa cụ thể. Lịch sử có phạm vi hẹp ấy bổ sung cho phép so sánh ở đây mà không ngụ ý một bản thảo đại diện cho mọi thời kỳ hoặc khu vực.

Đọc chứng cứ một cách chính xác

Các ví dụ xác lập rằng nghệ thuật Hồi giáo lịch sử có những hình tượng nhận diện được trên nhiều chất liệu. Chúng cũng cho thấy vì sao khách tham quan nên tránh coi một phạm trù văn hóa rộng là bộ chỉ dẫn duy nhất, bất biến dành cho nghệ sĩ.

Chứng cứ Kết luận có căn cứ Điều bản thân chứng cứ chưa đủ xác lập
Cảnh văn học trên bát gốm Câu chuyện được thể hiện trên loại đồ vật đó Mỗi cảnh đều là ghi chép của người chứng kiến
Tượng người được tạo hình, với bối cảnh cung đình được quy thuộc Trang trí kiến trúc bằng hình tượng thuộc về lịch sử nghệ thuật này Mọi chi tiết nhìn thấy đều nguyên gốc hoặc mọi triều đình dùng cùng cách bố trí
Chiếc chậu về sau dùng trong môi trường tôn giáo khác Hiện vật có thể nhận công dụng và tên mới Tên về sau xác định người bảo trợ ban đầu
Thiết kế không có hình tượng trong bối cảnh tôn giáo Bối cảnh đó dùng một quy ước thị giác cụ thể Mọi tác phẩm của người Hồi giáo ở mọi nơi đều loại bỏ hình tượng

Một giới hạn nữa liên quan đến những gì còn tồn tại. Bộ sưu tập bảo tàng không phải cuộc kiểm kê tất cả đồ vật một xã hội từng làm ra. Tác phẩm đặt làm đắt tiền, đồ được nhà sưu tầm về sau gìn giữ và mảnh vỡ tìm lại trong hoàn cảnh cụ thể có thể dễ nghiên cứu hơn toàn bộ đồ dùng hằng ngày.

Hãy dùng một nhóm nhỏ hiện vật nổi tiếng để kiểm tra các khẳng định bao quát, không phải để tính mỗi gia đình sở hữu gì. Một tượng người được xác định chắc chắn có thể bác bỏ câu “không hề có tượng người”. Nó không cho biết tỷ lệ người trưng bày tượng hoặc suy nghĩ của từng cá nhân về chúng.

Vì vậy, câu trả lời ngắn chính xác là có, nhưng phải nói cụ thể: người và động vật xuất hiện trong nghệ thuật Hồi giáo lịch sử; mục đích và cách tiếp nhận phụ thuộc vào hiện vật, thời kỳ và bối cảnh. Bước tiếp theo là nhận diện những đặc điểm cụ thể ấy.

Nguồn tham khảo

Biên soạn bởi Ban biên tập Muslim Post. Nghiên cứu được kiểm tra ngày 7 tháng 9 năm 2026. Bài viết so sánh chứng cứ lịch sử nghệ thuật, không đưa ra phán quyết tôn giáo. Niên đại, quy thuộc và các điều kiện liên quan đến phục chế tuân theo các bộ sưu tập được nêu tên.