مەملۇك سۇلتانلىقى 1250–1517: ۋاقىت جەدۋىلى ۋە ئەين جالۇت

مەملۇكلار كىم، ئۇلار قانداق سۇلتان بولدى؟

ئەرەبچە «مەملۇك» ئىگىسى بار ئادەم دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. ئوتتۇرا ئەسىر ھەربىي تارىخىدا بۇ سۆز كۆپىنچە ئىسلام جەمئىيىتى سىرتىدىن سېتىۋېلىنىپ، ئىسلامنى قوبۇل قىلدۇرۇلغان، تەربىيەلەنگەن ۋە ھامىينىڭ ھەربىي ئائىلىسىگە كىرگۈزۈلگەن ياشلارنى كۆرسىتىدۇ. دەسلەپكى قۇللۇق ئۆمۈر بويى ھوقۇقسىزلىق دېگەنلىك ئەمەس. مەشىق، سەپداشلىق ۋە ھامىي بىلەن مۇناسىۋەت ئازاد قىلىنغان مەملۇكنىڭ مال-مۈلۈك، مەنسەپ ۋە قوماندانلىققا ئېرىشىشىگە يول ئاچقان تور قۇردى. ئۇلارنىڭ ئوغۇللىرى كۆپىنچە ئوخشاش ئورۇنغا ئاپتوماتىك ۋارىس بولمايتتى، چۈنكى يېڭى سىرتقى قوبۇل قىلىش ھەربىي ئۇيۇشۇشنى يېڭىلايدۇ دەپ قارالدى. بۇ باراۋەر تالانت تۈزۈمى ئەمەس، مەجبۇرلاش، ئادەم سودىسى ۋە دەرىجىگە تاياندى. شۇنداقتىمۇ ئەمەلدارلار ھەربىي ئائىلىدىكى بېقىندىلىقنى كوللېكتىپ سىياسىي كۈچكە ئايلاندۇرۇپ، ئاخىرى سۇلتانلىق مەنسىپىنى ئىگىلىدى.

1250-يىللىق كرىزىس يېڭى دۆلەتنى قانداق ياراتتى؟

يەتتىنچى ئەھلىسەلىپ ئۇرۇشىدا فرانسىيەلىك لۇئى توققۇزىنچىنىڭ قوشۇنى مىسىرغا تەھدىت سېلىۋاتقاندا، ئەييۇبىي سۇلتان سالىھ ئەييۇب ۋاپات بولدى. ئۇنىڭ ئايالى شەجەرەت دۇر ۋە قوماندانلار ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن ئۆلۈم خەۋىرىنى ۋاقتىنچە يوشۇردى. ئەھلىسەلىپ قوشۇنى مەغلۇپ بولۇپ، لۇئى مەنسۇرەدە تۇتۇلدى. ۋارىس تۇرانشاھ دادىسىنىڭ مەملۇكلىرى بىلەن تېز توقۇنۇشۇپ، 1250-يىلى ئۆلتۈرۈلدى. شەجەرەت دۇر قىسقا مۇددەت ھۆكۈمران دەپ ئېتىراپ قىلىندى، كېيىن ئەمەلدار ئەيبەككە ياتلىق بولدى. ئايال سۇلتانغا قارشى تۇرۇش ۋە ئەييۇبىي قانۇنىيلىقى بىلەن مۇناسىۋەتنى ساقلاش ئېھتىياجى ئۆزگىرىشنى مۇرەككەپلەشتۈردى. شۇڭا مەملۇك دۆلىتى بىر مۇراسىمدا قۇرۇلمىدى؛ ئۇرۇش، سۈيىقەست، نىكاھ، دىنىي سەرخىللار بىلەن سۆھبەت ۋە ھەربىي ئائىلىلەر رىقابىتى ئارقىلىق شەكىللەندى.

1260-يىللىق ئەين جالۇت زادى نېمىنى ئۆزگەرتتى؟

باغداد 1258-يىلى يىقىلغاندىن كېيىن ھۇلاگۇ قوشۇنى ھەلەب ۋە دەمەشىقنى ئالدى. موڭغۇل تەخت مەسىلىسى سەۋەبىدىن ئاساسىي قوشۇننىڭ كۆپ قىسمى شەرققە قايتقاندا، كىتبۇقا باشچىلىقىدىكى كۈچ قالدى. سۇلتان قۇتۇز بىلەن بەيبەرس مىسىردىن ئەھلىسەلىپ زېمىنى ئارقىلىق ئىلگىرىلەپ، 1260-يىلى سېنتەبىردە پەلەستىندىكى ئەين جالۇتتا ئۇنى يېڭىدى. غەلىبە مىسىرنىڭ يادرولۇق رايونىنى قوغدىدى، سۈرىيەنى قايتۇرۇۋېلىشقا يول ئاچتى ۋە يېڭى دۆلەتكە زور سىياسىي ئابرۇي بەردى. لېكىن موڭغۇل كۈچى يوقالمىدى. ئىلخانلار سۈرىيەگە يەنە يۈرۈش قىلدى، مەملۇكلار نەچچە ئون يىل چېگرانى قوغدىدى. قوشۇن سانى ئېنىق ئەمەس. ئىشەنچلىك بايان تەرەپلەر، ئالاھىدە ۋەزىيەت ۋە ئىستراتېگىيەلىك نەتىجىنى چۈشەندۈرىدۇ؛ مەنبەسىز زور سان ياكى بىر ئۇرۇش پۈتۈن ئىسلام دۇنياسىنى قۇتقۇزدى دېگەن ئەپسانىنى تەكرارلىمايدۇ.

بەيبەرس ھەربىي غەلىبىنى قانۇنىيلىققا قانداق ئايلاندۇردى؟

بەيبەرس ئەين جالۇتتا ئۇرۇشۇپ، قايتىش يولىدا ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن قۇتۇزنى ئۆلتۈردى ۋە سۇلتان بولدى. ئۇنىڭ سىياسىتى ئەھلىسەلىپ قەلئەلىرىگە ھۇجۇم، موڭغۇلغا قارشى مۇداپىئە، ئالتۇن ئوردا بىلەن دىپلوماتىيە ۋە خەۋەر يوللىرىنى كونترول قىلىشنى بىرلەشتۈردى. باغداد يىقىلغاندىن كېيىن ئۇ قاھىرەدە بىر ئابباسى خەلىپىسىنى تىكلىدى. بۇ خەلىپە كونا ئىمپېرىيەدەك ھۆكۈمرانلىق قىلمىدى، لېكىن مۇراسىم ئارقىلىق تەستىق مەملۇك ھوقۇقىنى تونۇش ئىسلام سىياسىي تىلىغا ئورۇنلاشتۇردى. بەيبەرس پوچتا بېكىتى، يول، بىنا ۋە قانۇنىي تەيىنلەشكە مەبلەغ سالدى. ئۇنىڭ قانۇنىيلىقى بىر مەنبەدىن ئەمەس، ھەربىي مۇۋەپپەقىيەت، مۇقەددەس جاي قوغداش، خەلىپىلىك مۇراسىمى، دىنىي ھىمايە ۋە ئەمىرلەرگە مەنسەپ تەقسىم قىلىشتىن قۇرۇلدى. بۇلار دۆلەتنى كۈچەيتتى، ئەمما زوراۋان ۋارىسلىق سىياسىتىنى يوقاتمىدى.

بەھر‍ى ۋە بۇرجي ئىككى ئېنىق سۇلالەمۇ؟

تارىخچىلار ئادەتتە مەملۇك دەۋرىنى تەخمىنەن 1250–1382-يىللىق بەھر‍ى ۋە 1382–1517-يىللىق بۇرجي ياكى چەرەكەس دەۋرىگە ئايرىيدۇ. بەھر‍ى نامى نىلدىكى راۋزا ئارىلىنىڭ گازارمىسىغا، بۇرجي قاھىرە قەلئەسىنىڭ مۇنارى ۋە كۆپىنچە چەرەكەس مەملۇكلارغا باغلىق. بۇ بۆلۈش ۋاقىت جەدۋىلىگە پايدىلىق، ئەمما ئىككى مۇقىم نەسەب سۇلالىسىنى بىلدۈرمەيدۇ. ھەر ئىككى دەۋردە سۇلتانلار چۈشۈرۈلۈپ قايتا چىقتى، بالىلار تەختكە ئولتۇرغۇزۇلدى ۋە كۈچلۈك ئەمىرلەر ئوردىنى كونترول قىلدى. بارقۇقنىڭ 1382-يىلى تەختكە چىقىشى، كېيىن چۈشۈرۈلۈپ قايتىشى ئادەتتە بۇرجي دەۋرىنىڭ باشلىنىشى دەپ قارىلىدۇ. قوبۇل قىلىش تورى بىلەن ھەربىي ئائىلىلەرنىڭ تەڭپۇڭلۇقى ئۆزگەردى، لېكىن سېتىۋېلىش، تەربىيەلەش، ھىمايە ۋە رىقابەتنىڭ سىياسىي لوگىكىسى داۋاملاشتى. ئىككىگە ئايرىش ئۈزلۈكسىزلىك ۋە كۆپ قىسقا ھۆكۈمرانلىقنى يوشۇرماسلىقى كېرەك.

قاھىرە سىياسەت، سودا ۋە ئىلىم پايتەختى ئىدى

مەملۇك قاھىرە نىل ۋادىسىنى سۈرىيە، قىزىل دېڭىز ۋە شەرقىي ئوتتۇرا دېڭىز بىلەن باغلىغان دۆلەتنىڭ مەركىزى ئىدى. ھىندى ئوكيان تېتىتقۇسى ۋە باشقا ماللار مىسىر پورتلىرى ئارقىلىق ئوتتۇرا دېڭىز بازىرىغا يەتتى. سودا بېجى خەزىنىگە ياردەم قىلدى، بىراق دېھقانچىلىق ۋە يەر كىرىمى ئاساسلىق ئىدى. سۇلتان، ئەمىر ۋە ئائىلىلىرى ۋەخپ ئارقىلىق مەدرىسە، مازار، دوختۇرخانا، خانىقاھ، سۇ تارقىتىش ئورنى ۋە بازار قۇردى. بۇ توپلار خىزمەت بەردى، قۇرغۇچىنى ئەسلەتتى ۋە شەھەر بوشلۇقىنى شەكىللەندۈردى. ئەزھەر ۋە باشقا ئورگانلار يىراق رايوندىن ئالىم-ئوقۇغۇچى جەلپ قىلدى. گۈزەل بىناكارلىق ئۈزلۈكسىز باياشاتلىقنى ئىسپاتلىمايدۇ؛ ۋابا، باھا، ئاشلىق كەمچىللىكى، باج ۋە ھەربىي گۇرۇپپا ئۇرۇشى خەلقكە زىيان سالدى. قاھىرە تارىخىدا ئورگانلارنىڭ چىدامچانلىقى بىلەن تەكرارلانغان كرىزىس بىر ۋاقىتتا مەۋجۇت.

دۆلەت ئىقتا، ھەربىي ئائىلە ۋە سۆھبەت ئارقىلىق ئىشلىدى

سۇلتان پەقەت قاھىرەدىن بۇيرۇق چۈشۈرۈپ پۈتۈن زېمىننى باشقۇرمىدى. ئەمىرلەر ئۆزى ۋە ئەسكەرلىرىنى بېقىش ئۈچۈن بەلگىلەنگەن كىرىمگە بولغان ئىقتا ھوقۇقى ئالدى؛ بۇ ھەمىشە مەڭگۈلۈك خۇسۇسىي يەر ئىگىلىكى ئەمەس. مالىيە ئىدارىسى، كاتىپ، قازى، ۋالىي، سودىگەر ۋە يەرلىك جەمئىيەت باشقۇرۇشقا قاتناشتى. ھەربىي ئائىلە مەملۇكنى ھامىي ۋە سەپداشقا باغلىدى، بىراق ھامىي ئۆلگەندە ياكى بايلىق تەقسىم قىلالمىغاندا سادىقلىق ئۆزگەردى. سىستېما كەسپىي قوشۇن ۋە زور سەپەرۋەرلىك ئىقتىدارى ياراتتى، شۇنىڭ بىلەن تەخت سىياسىتىنى رىقابەتلىك قىلدى. ھەر سۇلتان يەككە مۇتلەق جەڭچى دېگەن سۈرەت دەلىلگە ماس كەلمەيدۇ. نۇرغۇن قارار قەلئە، ئوردا، قانۇنشۇناس ۋە بازار ئارىسىدىكى ئىتتىپاق، مۇراسىم، پۇل ۋە سۆھبەتتىن چىقتى. رەسمىي مەنسەپ بىلەن ئەمەلىي تەسىر ئارىسىدا چوڭ پەرق بولاتتى.

موڭغۇل، ئەھلىسەلىپ ۋە باشقا قوشنىلار بىلەن مۇناسىۋەت

مەملۇك تاشقى سىياسىتىدە كۆپ سەپ بار ئىدى. موڭغۇل ئىلخانلىرى بىلەن ئۇرۇشنىڭ يېنىدا جاسۇسلۇق، خەت ۋە دىپلوماتىيە بولدى؛ ئالتۇن ئوردا بىلەن ئىتتىپاق رەقىبكە بېسىم سالدى. شام دېڭىز بويىدا بەيبەرس، قالاۋۇن ۋە ئەشرەف خەلىل ئەھلىسەلىپ قەلئەلىرىنى تەدرىجىي ئالدى، 1291-يىلى ئاككا يىقىلىشى چوڭ بۇرۇلۇش بولدى. نۇبىيە، كىچىك ئەرمېنىيە، ئەرەب قەبىلىلىرى، يەمەن پورتلىرى ۋە ئاناتولىيە كۈچلىرى بىلەن قاھىرە دەۋرگە قاراپ باج، ئۇرۇش، كېلىشىم ۋە سودا قوللاندى. بۇ مۇناسىۋەتلەرنى ئۈزلۈكسىز مەدەنىيەتلەر ئۇرۇشى دېيىش توغرا ئەمەس. ئىتتىپاقداش باشقا دىندا، رەقىب ئوخشاش دىندا بولۇشى، سودا توقۇنۇش چېگراسىدىن ئۆتۈشى مۇمكىن. ھەر ۋەقەدە كونكرېت قاتناشقۇچى، مەقسەت ۋە ۋەزىيەتنى بەلگىلەش كېرەك؛ دىنىي نام ئىستراتېگىيەنى يالغۇز چۈشەندۈرمەيدۇ.

ۋابا ۋە ئىقتىساد ئۆزگىرىشى قانداق تەسىر قىلدى؟

قارا ئۆلۈم 1348–1349-يىللىرى مىسىر ۋە سۈرىيەگە يېتىپ كېلىپ، كېيىن كۆپ قېتىم قايتىلاندى. ئۆلۈم نوپۇسنى ئازايتتى، دېھقانچىلىق ئەمگىكىنى بۇزدى، باھانى ئۆزگەرتتى ۋە باج ئاساسىنى كىچىكلەتتى. تەسىر ھەر جايدا ئوخشاش ئەمەس، ئوتتۇرا ئەسىر نوپۇس سانى مۆلچەر؛ شۇڭا بىر ھەيران قالارلىق پىرسەنتنى مۇتلەق ھەقىقەت قىلىشقا بولمايدۇ. دۆلەت يەنە پۇل تۈزۈمى ئۆزگىرىشى، ئاچارچىلىق، ئەمىر توقۇنۇشى ۋە سودا يولىنىڭ ئۆزگىرىشىگە دۇچ كەلدى. شۇنداقتىمۇ قاھىرە چوڭ مەركەز بولۇپ قالدى، قۇرۇلۇش ۋە ئىلىم داۋاملاشتى. تۈز سىزىقلىق زاۋال ھېكايىسى كرىزىس بىلەن ئەسلىگە كېلىشنىڭ ئالمىشىشىنى چۈشەندۈرمەيدۇ. كېسەل، سۇغىرىش، ئىشلەپچىقىرىش، پۇل، باج، سودا ۋە سىياسىي رىقابەتنى ئۆزئارا تەسىر قىلىدىغان جەريان دەپ كۆرۈش كېرەك. بىرلا ئاپەت 1517-يىللىق نەتىجىنى يالغۇز بەلگىلىمىدى.

ئوسمانلار 1516–1517-يىللىرى نېمە ئۈچۈن غەلىبە قىلدى؟

ئوسمان سۇلتانى سەلىم بىرىنچى 1516-يىلى ئاۋغۇستتا ھەلەب يېنىدىكى مەرچ دابىقتا مەملۇك قوشۇنىنى يېڭىدى، سۇلتان قانساۋ غەۋرى يۈرۈشتە ئۆلدى. دەمەشىق ۋە سۈرىيەنىڭ كۆپ قىسمى ئوسمانلارغا ئۆتتى. تۇمانباي ئىككىنچى مىسىردا قارشىلىق تەشكىللىدى، لېكىن 1517-يىلى يانۋاردا قاھىرە يېنىدىكى رىدانىيەدە مەغلۇپ بولۇپ، تۇتۇلدى ۋە ئۆلتۈرۈلدى. ئوسمان توپى بىلەن ئوتلۇق قورال مۇھىم، ئەمما تېخنىكا يالغۇز چۈشەندۈرۈش ئەمەس. قوماندانلىق، ئىتتىپاق، بايلىق، ئىچكى رىقابەت ۋە جەڭ قارارى نەتىجىنى بىرلىكتە ياراتتى. ئىشغال مۇستەقىل سۇلتانلىقنى ئاخىرلاشتۇردى، مەملۇك قاتلىمىنى يوقىتىۋەتمىدى. ھەربىي ئائىلە ۋە جەمەتلەر ئوسمان ۋىلايىتىگە ماسلىشىپ، كېيىنكى مىسىر سىياسىتىدە تەسىر كۆرسەتتى. 1517-يىل ئىگىلىك ھوقۇقىنىڭ ئاخىرى، بارلىق مەملۇك ئادەم ۋە ئورگانلىرىنىڭ دەرھال يوقىلىشى ئەمەس.

دىن، قانۇن ۋە ھىمايە ھوقۇقنىڭ بىر قىسمى ئىدى

ھوقۇق قەدىمىي مۇقىم خان جەمەتىگە تايانمىغاچقا، سۇلتانلارنىڭ ئۆزىنى ئىسلام، مۇقەددەس جاي ۋە قانۇنىي تەرتىپنىڭ قوغدىغۇچىسى دەپ كۆرسىتىشى مۇھىم ئىدى. ئۇلار تۆت سۈننىي مەزھەپ، ئالىم، سوپى ۋە قۇرئان قارىيلىرىنى قوللىدى. ۋەخپ مەدرىسە، دوختۇرخانا، مازار ياكى سۇ ئورنىغا كىرىم بەلگىلىدى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئائىلە مال-مۈلكىنى ۋە قۇرغۇچى ئەسلىمىسىنى قوغدىيالاتتى. ئالىملار پەقەت بويسۇنمىدى؛ ئۇلار قانۇنىيلىق بەردى، سۆھبەتلەشتى، تەنقىد قىلدى ۋە ھوقۇق سۇيىئىستېمالىنى خاتىرىلىدى. خرىستىيان ۋە يەھۇدىي جەمئىيەتلىرى ئۆزگىرىپ تۇرغان قائىدە، پۇرسەت ۋە بېسىم ئىچىدە ياشىدى. مەسئۇلىيەتلىك بايان ئىككى چېكىدىن ساقلىنىدۇ: قاھىرەنى توقۇنۇشسىز بەرداشلىق جەمئىيىتى قىلمايدۇ، 267 يىللىق بارلىق سىياسەتنىمۇ بىر خىل زۇلۇم دەپ كۆرسەتمەيدۇ. ۋاقىت، جاي ۋە كونكرېت ھاكىمىيەت پەرقى مۇھىم.

مەملۇك مەنبەسى ۋە ئاممىباب قاراشنى قانداق باھالاش كېرەك؟

ئىبنى ئابدۇززەھر، مەقرىزى، ئىبنى تەغرىبېردى ۋە باشقىلارنىڭ يىلنامىلىرى مول تەپسىلات بېرىدۇ، ئەمما يازغۇچىنىڭ ئىجتىمائىي ئورنى، ھامىيسى، ژانىرى ۋە يېزىلغان ۋاقتىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. بىنا يېزىقى مەبلەغ بەرگۈچى ۋە ئېلان قىلىنغان مەقسەتنى، ۋەخپ ھۆججىتى مال-مۈلۈك ۋە مەنپەئەتلەنگۈچىنى كۆرسىتىدۇ؛ تەڭگە، ساپال، توقۇلما، ئارخېئولوگىيە ۋە سودا ئارخىپى سىياسىي تارىخ قالدۇرغان تەرەپلەرنى ئاچىدۇ. ئەھلىسەلىپ، موڭغۇل ۋە ئوسمان مەنبەلىرىنىڭ ئۆز ئەۋزەللىكى بار. ئەين جالۇت ئەسكەر سانى، پۈتۈنلەي قەھرىمان سۇلتان ياكى توپ يالغۇز 1517-يىلنى بەلگىلىدى دېگەن قاراش چوقۇم سېلىشتۇرۇپ تەكشۈرۈلىدۇ. ۋاقتى ئېنىق ۋەقەنى ئۇنىڭ تەپسىرىدىن ئايرىش، دەلىل پەقەت مۇمكىنلىكنى كۆرسەتسە ئۇنى مۇمكىنلىك دەپلا يېزىش كېرەك.

ئاساسلىق مەملۇك سۇلتانلىرى ۋە بۇرۇلۇشلار

تاللانما يېتەكچى؛ ئەمەلىي ۋارىسلىقتا تېخىمۇ كۆپ قىسقا دەۋر ۋە قايتا تەختكە چىقىش بار.

كۆپ ئاددىيلاشتۇرۇلىدىغان تۆت ۋەقە

دەلىللەنگەن خۇلاسە بىلەن ئاشۇرۇۋېتىلگەن قاراشنى ئايرىيدۇ.

كۆپ سورالغان سوئاللار