Σουλτανάτο των Μαμελούκων 1250–1517: χρονολόγιο και Αΐν Τζαλούτ

Ποιοι ήταν οι Μαμελούκοι και πώς έγιναν σουλτάνοι;

Η αραβική λέξη μαμλούκ σημαίνει άνθρωπο που ανήκει σε άλλον. Στη μεσαιωνική στρατιωτική ιστορία δηλώνει συνήθως νέους που αγοράζονταν έξω από την ισλαμική κοινωνία, εξισλαμίζονταν, εκπαιδεύονταν και εντάσσονταν στον στρατιωτικό οίκο ενός προστάτη. Η αρχική δουλεία δεν σήμαινε μόνιμη αδυναμία. Η εκπαίδευση, η συντροφικότητα και η σχέση με τον προστάτη δημιουργούσαν δίκτυα μέσω των οποίων ένας απελεύθερος μαμελούκος μπορούσε να αποκτήσει περιουσία, αξίωμα και διοίκηση. Οι γιοι τους συνήθως δεν περνούσαν αυτόματα από το ίδιο σύστημα, διότι η ελίτ πίστευε ότι νέες στρατολογήσεις από το εξωτερικό ανανέωναν τη στρατιωτική συνοχή. Δεν επρόκειτο για ισότιμη αξιοκρατία αλλά για σύστημα εξαναγκασμού, εμπορίας ανθρώπων και ιεραρχίας. Παρ' όλα αυτά, οι αξιωματικοί μετέτρεψαν την εξάρτησή τους σε συλλογική πολιτική δύναμη και κατέλαβαν το σουλτανικό αξίωμα.

Πώς η κρίση του 1250 δημιούργησε νέο κράτος;

Κατά την Έβδομη Σταυροφορία ο Αγιουβίδης σουλτάνος αλ-Σάλιχ Αγιούμπ πέθανε ενώ ο Λουδοβίκος Θ΄ απειλούσε την Αίγυπτο. Η χήρα Σατζάρ αλ-Ντουρ και οι διοικητές έκρυψαν προσωρινά τον θάνατο για να συνεχιστεί ο πόλεμος. Οι σταυροφόροι ηττήθηκαν και ο Λουδοβίκος αιχμαλωτίστηκε στη Μανσούρα. Ο διάδοχος Τουράνσαχ συγκρούστηκε γρήγορα με τους μαμελούκους του πατέρα του και δολοφονήθηκε. Η Σατζάρ αλ-Ντουρ αναγνωρίστηκε για λίγο ως ηγεμόνας και παντρεύτηκε τον αξιωματικό Αϊμπάκ. Η αντίθεση σε γυναίκα σουλτάνο και η ανάγκη σύνδεσης με την αγιουβιδική νομιμότητα περιέπλεξαν τη μετάβαση. Το κράτος δεν γεννήθηκε σε μία τελετή: σχηματίστηκε μέσα από πόλεμο, δολοφονία, γάμο, διαπραγμάτευση με θρησκευτικές ελίτ και ανταγωνισμό στρατιωτικών οίκων.

Τι άλλαξε πραγματικά η μάχη του Αΐν Τζαλούτ;

Μετά την πτώση της Βαγδάτης το 1258, οι δυνάμεις του Χουλαγκού κατέλαβαν το Χαλέπι και τη Δαμασκό. Όταν το μεγαλύτερο μέρος του στρατού αποσύρθηκε ανατολικά εξαιτίας της μογγολικής διαδοχής, έμεινε δύναμη υπό τον Κιτμπούκα. Ο σουλτάνος Κουτούζ και ο Μπαϊμπάρς προχώρησαν από την Αίγυπτο μέσω σταυροφορικών εδαφών και τη νίκησαν στο Αΐν Τζαλούτ τον Σεπτέμβριο του 1260. Η νίκη προστάτευσε την Αίγυπτο, επέτρεψε την ανακατάληψη της Συρίας και έδωσε πολιτικό κεφάλαιο στο νέο καθεστώς. Δεν κατέστρεψε όμως τη μογγολική ισχύ. Το Ιλχανάτο εξαπέλυσε νέες εκστρατείες και οι Μαμελούκοι αμύνονταν επί δεκαετίες. Οι αριθμοί των στρατών είναι αβέβαιοι. Αξιόπιστη αφήγηση εξηγεί τις δυνάμεις, τη συγκυρία και το στρατηγικό αποτέλεσμα χωρίς να επαναλαμβάνει θεαματικούς αριθμούς ή τον μύθο μιας μοναδικής σωτηρίας όλου του ισλαμικού κόσμου.

Πώς ο Μπαϊμπάρς μετέτρεψε τη νίκη σε νομιμότητα;

Ο Μπαϊμπάρς πολέμησε στο Αΐν Τζαλούτ, συμμετείχε στη δολοφονία του Κουτούζ κατά την επιστροφή και έγινε σουλτάνος. Συνδύασε εκστρατείες κατά των σταυροφορικών οχυρών, άμυνα κατά των Μογγόλων, διπλωματία με τη Χρυσή Ορδή και έλεγχο των επικοινωνιών. Εγκατέστησε στο Κάιρο έναν Αββασίδη χαλίφη μετά την πτώση της Βαγδάτης. Ο χαλίφης δεν κυβερνούσε παλιά αυτοκρατορία, αλλά η τελετουργική επικύρωση τοποθετούσε την εξουσία σε αναγνωρίσιμη ισλαμική γλώσσα. Ο Μπαϊμπάρς επένδυσε σε ταχυδρομικούς σταθμούς, δρόμους, κτίρια και νομικούς διορισμούς. Η νομιμότητά του προήλθε από στρατιωτική επιτυχία, προστασία ιερών τόπων, χαλιφικό τελετουργικό, θρησκευτική χορηγία και διανομή αξιωμάτων. Αυτά σταθεροποίησαν το καθεστώς χωρίς να εξαλείψουν τη βίαιη πολιτική διαδοχής.

Ήταν οι Μπάχρι και οι Μπούρτζι δύο καθαρές δυναστείες;

Οι ιστορικοί διαιρούν συνήθως την περίοδο σε Μπάχρι, περίπου 1250–1382, και Μπούρτζι ή Κιρκάσια, 1382–1517. Το όνομα Μπάχρι συνδέεται με στρατώνες στη νήσο Ράουντα του Νείλου, ενώ το Μπούρτζι με τους πύργους της ακρόπολης του Καΐρου και με μαμελούκους κυρίως κιρκασιανής προέλευσης. Η διαίρεση διευκολύνει το χρονολόγιο αλλά δεν περιγράφει δύο σταθερές κληρονομικές οικογένειες. Και στις δύο περιόδους σουλτάνοι καθαιρούνταν και επανέρχονταν, ανήλικοι τοποθετούνταν στον θρόνο και ισχυροί εμίρηδες έλεγχαν την αυλή. Η άνοδος του Μπαρκούκ το 1382, η καθαίρεση και η επάνοδός του σηματοδοτούν συμβατικά τη νέα περίοδο. Άλλαξε η σύνθεση των δικτύων στρατολόγησης και των στρατιωτικών οίκων, ενώ συνεχίστηκε η λογική αγοράς, εκπαίδευσης, προστασίας και ανταγωνισμού.

Το Κάιρο ως πολιτική, εμπορική και μαθησιακή πρωτεύουσα

Το μαμελουκικό Κάιρο διοικούσε κράτος που συνέδεε την κοιλάδα του Νείλου με τη Συρία, την Ερυθρά Θάλασσα και την ανατολική Μεσόγειο. Μπαχαρικά και αγαθά του Ινδικού Ωκεανού περνούσαν από αιγυπτιακά λιμάνια προς μεσογειακές αγορές. Οι εμπορικοί φόροι συνέβαλλαν στο ταμείο, αλλά η γεωργία και τα έσοδα της γης παρέμεναν ουσιώδη. Σουλτάνοι, εμίρηδες και οικογένειες ίδρυσαν με βακούφ μεντρεσέδες, μαυσωλεία, νοσοκομεία, χανάκα, κρήνες και αγορές. Τα συγκροτήματα παρείχαν υπηρεσίες, μνημόνευαν τον χορηγό και διαμόρφωναν τον αστικό χώρο. Το αλ-Άζχαρ και άλλα ιδρύματα προσέλκυαν λόγιους και φοιτητές. Η αρχιτεκτονική λαμπρότητα δεν αποδεικνύει αδιάκοπη ευημερία: επιδημίες, ανατιμήσεις, ελλείψεις τροφίμων, φόροι και στρατιωτικές συγκρούσεις επιβάρυναν τους κατοίκους. Η ανθεκτικότητα και η κρίση συνυπήρχαν.

Ίκτα, στρατιωτικοί οίκοι και διαπραγμάτευση

Ο σουλτάνος δεν διοικούσε μόνο με διαταγές από το Κάιρο. Οι εμίρηδες λάμβαναν ίκτα, δηλαδή δικαιώματα σε καθορισμένα έσοδα για τη συντήρηση των ίδιων και των στρατευμάτων τους, όχι κατ' ανάγκη μόνιμη ιδιωτική ιδιοκτησία γης. Οικονομικά γραφεία, γραμματείς, καδήδες, κυβερνήτες, έμποροι και τοπικές κοινότητες συμμετείχαν στη διακυβέρνηση. Οι στρατιωτικοί οίκοι συνέδεαν τον μαμελούκο με τον προστάτη και τους συντρόφους του, αλλά η πίστη άλλαζε όταν πέθαινε ο προστάτης ή αποτύγχανε η διανομή πόρων. Το σύστημα παρήγαγε επαγγελματικό στρατό και σημαντική ικανότητα κινητοποίησης, μαζί με έντονο ανταγωνισμό διαδοχής. Η εικόνα κάθε σουλτάνου ως μοναχικού απόλυτου πολεμιστή δεν ανταποκρίνεται στα στοιχεία. Πολλές αποφάσεις προέκυψαν από συμμαχίες, τελετές, χρήμα και διαπραγματεύσεις ανάμεσα στην ακρόπολη, το παλάτι, τους νομικούς και την αγορά.

Σχέσεις με Μογγόλους, Σταυροφόρους και γείτονες

Η εξωτερική πολιτική είχε πολλά μέτωπα. Απέναντι στο μογγολικό Ιλχανάτο, οι πόλεμοι εναλλάσσονταν με κατασκοπεία, επιστολές και διπλωματία, ενώ η συμμαχία με τη Χρυσή Ορδή πίεζε τον αντίπαλο. Στις ακτές της Ανατολικής Μεσογείου ο Μπαϊμπάρς, ο Καλαούν και ο αλ-Ασράφ Χαλίλ κατέλαβαν σταυροφορικά οχυρά έως την Άκρα το 1291. Με τη Νουβία, την Κιλικιακή Αρμενία, αραβικές φυλές, λιμάνια της Υεμένης και δυνάμεις της Ανατολίας, το Κάιρο χρησιμοποίησε φόρο, εκστρατεία, συνθήκη ή εμπόριο ανάλογα με τη στιγμή. Οι σχέσεις δεν ήταν συνεχής πόλεμος πολιτισμών. Σύμμαχοι μπορούσαν να έχουν άλλη θρησκεία, αντίπαλοι την ίδια, και το εμπόριο περνούσε τα σύνορα της σύγκρουσης. Κάθε γεγονός χρειάζεται συγκεκριμένους δρώντες, στόχους και συγκυρία και όχι μόνο μια θρησκευτική ετικέτα.

Πώς επηρέασαν η πανούκλα και οι οικονομικές μεταβολές;

Ο Μαύρος Θάνατος έφθασε στην Αίγυπτο και τη Συρία το 1348–1349 και οι επιδημίες επανήλθαν πολλές φορές. Η θνησιμότητα μείωσε τον πληθυσμό, διέκοψε τη γεωργική εργασία, άλλαξε τιμές και περιόρισε τη φορολογική βάση. Οι επιπτώσεις δεν ήταν ομοιόμορφες και οι μεσαιωνικοί πληθυσμοί είναι εκτιμήσεις, επομένως ένα εντυπωσιακό ποσοστό δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως βέβαιο. Το κράτος αντιμετώπισε επίσης νομισματικές μεταβολές, λιμούς, συγκρούσεις εμίρηδων και αλλαγές εμπορικών δρόμων. Παρ' όλα αυτά το Κάιρο παρέμεινε μεγάλο κέντρο και η οικοδομή και η μάθηση συνεχίστηκαν. Η γραμμική παρακμή δεν εξηγεί την εναλλαγή κρίσης και ανάκαμψης. Χρειάζεται να εξετάζονται μαζί επιδημία, άρδευση, παραγωγή, νόμισμα, φορολογία, εμπόριο και πολιτική σύγκρουση. Καμία μεμονωμένη καταστροφή δεν προκάλεσε μόνη της το 1517.

Γιατί οι Οθωμανοί κατέκτησαν το κράτος το 1516–1517;

Ο Σελίμ Α΄ νίκησε τους Μαμελούκους στο Μαρτζ Νταμπίκ κοντά στο Χαλέπι τον Αύγουστο του 1516 και ο σουλτάνος Κανσούχ αλ-Γκαουρί πέθανε στην εκστρατεία. Η Δαμασκός και η Συρία πέρασαν στους Οθωμανούς. Ο Τουμάνμπαϊ Β΄ οργάνωσε αντίσταση στην Αίγυπτο αλλά ηττήθηκε στη Ριντανίγια κοντά στο Κάιρο τον Ιανουάριο του 1517, συνελήφθη και εκτελέστηκε. Το οθωμανικό πυροβολικό και τα πυροβόλα όπλα είχαν σημασία, αλλά η μονοσήμαντη τεχνολογική εξήγηση δεν αρκεί. Διοίκηση, συμμαχίες, πόροι, εσωτερικός ανταγωνισμός και επιλογές μάχης συνέβαλαν. Η κατάκτηση έληξε το ανεξάρτητο σουλτανάτο, όχι την παρουσία των Μαμελούκων. Οικογένειες και στρατιωτικοί οίκοι προσαρμόστηκαν στην οθωμανική επαρχία και διατήρησαν επιρροή. Το 1517 είναι τέλος κυριαρχίας, όχι άμεση εξαφάνιση όλων των δικτύων.

Θρησκεία, νόμος και χορηγία ως πολιτική εξουσία

Οι σουλτάνοι έπρεπε να εμφανίζονται ως προστάτες του Ισλάμ, των ιερών τόπων και της νομικής τάξης, ιδίως επειδή η εξουσία τους δεν βασιζόταν σε αρχαία σταθερή οικογένεια. Υποστήριξαν τις τέσσερις σουνιτικές νομικές σχολές, λόγιους, Σούφι και αναγνώστες του Κορανίου. Τα βακούφ χρηματοδοτούσαν μεντρεσέ, νοσοκομείο, μαυσωλείο ή κρήνη, αλλά μπορούσαν επίσης να προστατεύουν οικογενειακά περιουσιακά στοιχεία και τη μνήμη του ιδρυτή. Οι λόγιοι δεν υπάκουαν απλώς: νομιμοποιούσαν, διαπραγματεύονταν, επέκριναν και κατέγραφαν καταχρήσεις. Χριστιανικές και εβραϊκές κοινότητες έζησαν υπό μεταβαλλόμενους κανόνες, ευκαιρίες και πιέσεις. Η υπεύθυνη περιγραφή αποφεύγει και τα δύο άκρα: ούτε αρμονία χωρίς σύγκρουση ούτε μία αμετάβλητη καταδίωξη επί 267 χρόνια.

Πώς αξιολογούνται οι πηγές και οι δημοφιλείς ισχυρισμοί;

Τα χρονικά του Ιμπν Αμπντ αλ-Ζαχίρ, του αλ-Μακρίζι, του Ιμπν Ταγριμπίρντι και άλλων δίνουν πλούσιες λεπτομέρειες, αλλά αντανακλούν κοινωνική θέση, χορηγό, είδος και χρόνο σύνταξης. Οι επιγραφές κτιρίων ονομάζουν χρηματοδότη και διακηρυγμένο σκοπό· τα έγγραφα βακούφ περιγράφουν περιουσία και δικαιούχους· νομίσματα, κεραμικά, υφάσματα, αρχαιολογία και εμπορικά αρχεία αποκαλύπτουν όψεις που παραλείπει η πολιτική ιστορία. Σταυροφορικές, μογγολικές και οθωμανικές πηγές έχουν δικές τους προτεραιότητες. Οι ακριβείς αριθμοί του Αΐν Τζαλούτ, ένας απόλυτα ηρωικός σουλτάνος ή η ιδέα ότι τα κανόνια μόνα τους έκριναν το 1517 χρειάζονται διασταύρωση. Το χρονολογήσιμο γεγονός πρέπει να διαχωρίζεται από την ερμηνεία και η πιθανότητα να δηλώνεται ως πιθανότητα, όχι ως βεβαιότητα.

Κύριοι σουλτάνοι και καμπές

Επιλεκτικός οδηγός· υπήρχαν περισσότερες σύντομες βασιλείες και αποκαταστάσεις.

Τέσσερα συχνά απλουστευμένα γεγονότα

Διάκριση βέβαιου συμπεράσματος και υπερβολής.

FAQ