ชัมซาคืออะไร? ลายรัศมีดวงอาทิตย์และคำอุทิศในต้นฉบับ

ชัมซาคือลายวงกลมที่แผ่ออกจากจุดกลาง ลองเทียบหน้าเปิดเรื่อง คำอุทิศ พระนาม และแผ่นที่แยกออกมา เพื่อดูว่าลวดลายและตำแหน่งบอกอะไรได้บ้าง

ชัมซา (shamsa) คือลายวงกลมประดับสีที่พบในต้นฉบับลายมือและสมุดรวมภาพ ลายมักแผ่ออกจากจุดกลางคล้ายรัศมีดวงอาทิตย์ ภายในอาจมีคำอุทิศ ชื่อบุคคล ข้อความจากตัวบท ภาพเหมือน หรือมีเพียงลวดลาย ชื่อนี้ใช้เรียกรูปแบบที่ทำหน้าที่ได้หลายอย่าง ตำแหน่งของแผ่นและข้อความบนแผ่นช่วยให้ทราบว่าลายนี้ใช้ทำอะไรในหนังสือเล่มนั้น

วิธีสังเกตชัมซาในต้นฉบับ

ชื่อชัมซาเกี่ยวข้องกับคำว่า shams ในภาษาอาหรับที่แปลว่าดวงอาทิตย์ เมื่อดูภาพให้เริ่มจากจุดกลางแล้วสังเกตว่าลวดลายรอบ ๆ เรียงกันอย่างไร รูปคล้ายกลีบดอก เส้นโค้ง เส้นคล้ายรัศมี และลายใบไม้อาจเรียงซ้ำรอบจุดเดียวกัน กรอบรอบนอกอาจมีหลายชั้น ถ้ามีตัวอักษร ลองดูทั้งใจกลางและขอบวง เพราะข้อความอาจอยู่ในบริเวณใดบริเวณหนึ่ง ห้องสมุดเชสเตอร์ บีตตี อธิบายชื่อนี้ด้วยลายรัศมีสองวงที่อยู่ตรงข้ามกันตอนต้นอัลกุรอานฉบับรูซบีฮาน คู่มืออัลกุรอานฉบับรูซบีฮานของเชสเตอร์ บีตตี

ชัมซาเปิดเล่ม «ปาดชาห์นามา» (Padshahnama) สมัยโมกุลในคอลเล็กชันหลวงอังกฤษแสดงวิธีวางลายเรขาคณิตบนกระดาษ หมายเลขวัตถุคือ RCIN 1005025.b ทะเบียนระบุว่าแผ่นแรกด้านหลังมีอายุราว ค.ศ. 1657 และบันทึกรอยขีดตื้น ๆ กับรูจากปลายวงเวียน ลายดอกไม้ที่ลงสีวางตามแนวเรขาคณิตนี้ วัสดุและสีที่ทะเบียนกล่าวถึงมีลาพิสลาซูลีและทองคำ รอยบนกระดาษเป็นหลักฐานว่าช่างวางลายของชิ้นนี้อย่างไร พื้นที่ประดับมีขนาด 46.1 × 28.6 เซนติเมตร ส่วนทั้งแผ่นมีขนาด 58.0 × 36.4 เซนติเมตร ขนาดทั้งสองชุดช่วยบอกว่าลายกินพื้นที่เท่าใดเมื่อภาพแสดงเฉพาะส่วนที่ประดับ Royal Collection Trust ชัมซาเปิดเล่ม «ปาดชาห์นามา»

ลายวงกลมอาจเปิดทั้งเล่มหรือเปิดเรื่องหนึ่งในเล่ม

แผ่นช่วงต้นของ «ปาดชาห์นามา» มีชัมซาสองวงวางเป็นคู่ ถัดไปเป็นหน้าคู่ที่มีภาพเหมือนของตีมูร์และชาห์จาฮาน อยู่ที่แผ่นที่สองด้านหลังและแผ่นที่สามด้านหน้า หรือ 2v และ 3r ทะเบียนจึงบอกลำดับของภาพสองชุด โดยลายรัศมีคู่มาก่อน แล้วจึงเป็นภาพเหมือนที่อยู่บนหน้าตรงข้ามกัน ภาพตัดเฉพาะส่วนของ 1v แสดงพื้นที่ประดับได้ชัด ส่วนบันทึกของแผ่นข้างเคียงและของทั้งเล่มบอกว่าผู้อ่านจะเห็นอะไรต่อเมื่อเปิดไปข้างหน้า Royal Collection Trust ต้นฉบับ RCIN 1005025 และ หน้าคู่ที่มีภาพเหมือน

ชัมซายังทำหน้าที่บอกจุดเริ่มต้นของเรื่องภายในเล่มได้ พิพิธภัณฑ์ศิลปะวอลเทอร์สขึ้นทะเบียน W.624.42A เป็นหน้าประดับของ «คัมซา» (Khamsa) โดยอามีร์ คุสราว ดิห์ลาวี ทะเบียนระบุว่าต้นฉบับสมัยโมกุลเล่มนี้มาจากละฮอร์และอยู่ในช่วง ค.ศ. 1597–1598 ลายวงกลมเปิดเรื่อง «คุสราวกับชีริน» ซึ่งเป็นบทกวีเรื่องที่สองจากทั้งหมดห้าเรื่อง ลายประดับด้วยทองคำและลาพิสลาซูลี พิพิธภัณฑ์สันนิษฐานว่าฮูเซน นักกาช เป็นผู้ทำงานประดับ และระบุว่ามุฮัมมัด ฮูเซน ซาร์ริน กะลัม เป็นผู้คัดลอก ตำแหน่งในชุดบทกวีและความเกี่ยวข้องกับข้อความจึงบอกว่าลายนี้เปิดเรื่องใด คู่มือว่าด้วยห้องทำงานช่างต้นฉบับ อธิบายว่าหน้าที่ของผู้ประดับและผู้คัดลอกมีการบันทึกแยกกันอย่างไร พิพิธภัณฑ์ศิลปะวอลเทอร์ส W.624.42A

คำอุทิศอาจบอกชื่อห้องสมุดที่ตั้งใจมอบหนังสือให้

จารึกอาจระบุความเกี่ยวข้องได้ชัดเจนกว่าชื่อบุคคลเพียงอย่างเดียว รายการประมูลหมายเลข 73 ของคริสตีส์เป็นรวมบทกวีเปอร์เซียที่ลงวันที่ 17 มิถุนายน ค.ศ. 1418 ชัมซาเปิดเล่มมีคำอุทิศแก่ห้องสมุดของอิบราฮิม สุลต่าน เจ้าชายราชวงศ์ตีมูริด ทะเบียนยังบอกว่ามีชื่อผลงานอยู่ในกรอบ ส่วนกลางและขอบของหน้าเดียวกันจึงให้ข้อมูลต่างกัน ตรงกลางระบุห้องสมุดที่ตั้งใจให้รับหนังสือ ส่วนขอบช่วยระบุวรรณกรรมที่รวบรวมไว้ บทกวีเขียนทั้งในกรอบข้อความหลักและริมหน้า ชื่อที่ขอบจึงอ้างถึงผลงานหลายเรื่องซึ่งรวมอยู่ในเล่มเดียว คริสตีส์ ทะเบียนรวมบทกวี ค.ศ. 1418

หอสมุดและพิพิธภัณฑ์มอร์แกนเก็บหนังสือเรื่องสัตว์ «Manafiʿ-i hayavan» เลข MS M.500 บันทึกภาพด้านหน้าแผ่นที่สองระบุว่าชื่อในวงกลมเป็นชื่อผู้อุปถัมภ์ ชัมส์ อัลดิน อิบน์ ซิยา อัลดิน อัลซุชกี (Shams al-Din ibn Ziya al-Din al-Zushki) เมื่อดูทั้งสองทะเบียนจะแยกได้ว่าชื่อหนึ่งระบุผู้อุปถัมภ์ ส่วนอีกข้อความเป็นคำอุทิศให้ห้องสมุด คำบรรยายภาพสามารถระบุความเกี่ยวข้องตามที่ทะเบียนให้ไว้ ชื่อผู้อุปถัมภ์ ชื่อห้องสมุดที่ตั้งใจมอบหนังสือให้ และชื่อผู้คัดลอก ตอบคำถามคนละเรื่องเกี่ยวกับต้นฉบับ หอสมุดและพิพิธภัณฑ์มอร์แกน MS M.500 แผ่น 2r

คำอุทิศให้ห้องสมุดอาจอยู่ในงานประดับรูปแบบอื่นได้ด้วย หอสมุดแห่งชาติอังกฤษบันทึกว่าแผ่นที่สองด้านหน้าของ Or 9454 มีหน้าประดับเปิดเล่มแบบมัมลุก พร้อมคำอุทิศให้ห้องสมุดที่อัลซัยยิด ฟัครี ให้การสนับสนุนด้วยทรัพย์บริจาค บันทึกท้ายการคัดลอกบนแผ่น 88 ด้านหน้าระบุว่าคัดเสร็จเมื่อ 29 มีนาคม ค.ศ. 1379 ทะเบียนอธิบายบันทึกการบริจาคในส่วนอื่นของเล่มแยกไว้ต่างหาก ในกรณีนี้ระบุตำแหน่งของคำอุทิศได้จากข้อความและเลขแผ่น เมื่อนำไปเทียบกับรวมบทกวี ค.ศ. 1418 สามารถใช้คำกว้าง ๆ ว่า «หน้าประดับเปิดเล่ม» ตามทะเบียนของหอสมุด หอสมุดแห่งชาติอังกฤษ Or 9454

พระนามหรือภาพเหมือนของจักรพรรดิอาจเพิ่มภายหลัง

พิพิธภัณฑ์ศิลปะเมโทรโพลิทันบันทึกลายวงกลมที่มีพระนามและพระอิสริยยศของจักรพรรดิออรังเซบแห่งโมกุลบนด้านหน้าแผ่นหนึ่งของ «สมุดรวมภาพชาห์จาฮาน» พิพิธภัณฑ์กำหนดอายุด้านหน้าราว ค.ศ. 1658 และด้านหลังราว ค.ศ. 1630–1640 ทะเบียนอธิบายว่าลายวงกลมเพิ่มภายหลังในชุดที่จัดทำขึ้นเพื่อจาฮันกีร์และชาห์จาฮาน คำบรรยายภาพสามารถระบุอายุตามด้านที่แสดง ถ้าแสดงทั้งสองด้าน การบอกอายุแยกตามด้านจะเผยให้เห็นงานที่เกิดขึ้นคนละช่วง เดอะเมต ลายวงกลมพระนามออรังเซบ 55.121.10.40

แผ่นหนึ่งจากสมุดรวมภาพราชสำนักที่พิพิธภัณฑ์ศิลปะคลีฟแลนด์แสดงให้เห็นการปรับส่วนกลางของลาย พิพิธภัณฑ์เรียกวัตถุหมายเลข 2013.331 ว่าแผ่นปิดท้าย โดยกำหนดอายุงานประดับเป็น ค.ศ. 1640–1655 ภาพเหมือนเดิมราว ค.ศ. 1640–1650 และการแก้ไขหลัง ค.ศ. 1658 ตามการอธิบายลำดับของพิพิธภัณฑ์ เดิมใจกลางชัมซาเป็นแผ่นทองกลมที่ไม่มีลาย ภาพเหมือนของออรังเซบน่าจะเพิ่มเข้ามาหลังทรงขึ้นครองราชย์ ปัจจุบันเห็นภาพเหมือนตรงกลาง ส่วนลายประดับรอบ ๆ มีประวัติการสร้างของตนเอง สองทะเบียนนี้แสดงให้เห็นว่าการจำพระนามหรือภาพเหมือนได้เป็นเพียงจุดเริ่มต้นของการกำหนดอายุ ขั้นต่อไปคือดูว่าทะเบียนระบุอะไรเกี่ยวกับแต่ละด้านและส่วนที่เพิ่มเข้ามา คลีฟแลนด์ ชัมซาบนแผ่นปิดท้าย 2013.331

ข้อความจากอัลกุรอานหรือใจกลางที่เว้นว่าง

ในอัลกุรอานฉบับรูซบีฮานที่สร้างในชีราซช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 16 ห้องสมุดเชสเตอร์ บีตตี ระบุว่าอายะฮ์ที่ 88 ของซูเราะฮ์ที่ 17 เขียนด้วยตัวอักษรสีขาวบนชัมซาคู่เปิดเล่ม ข้อความเป็นส่วนหนึ่งของคัมภีร์ในต้นฉบับเอง คำบรรยายสามารถระบุเลขซูเราะฮ์และอายะฮ์ รวมทั้งแผ่นที่อยู่ตรงข้ามกันทั้งสองด้าน ภาพหน้าคู่ช่วยให้เห็นว่าลายทั้งสองสัมพันธ์กันอย่างไร ส่วนภาพด้านเดียวช่วยให้ดูรูปตัวอักษรและลายประดับได้ชัดขึ้น สำหรับวิธีที่งานประดับแบบอื่นใช้จัดลำดับตัวบท ดู คู่มืองานประดับอัลกุรอานและเครื่องหมายกำกับการอ่าน เชสเตอร์ บีตตี CBL Is 1558 ภาพหน้า 49

แผ่นจากอัลกุรอานสมัยซาฟาวิดในพิพิธภัณฑ์ศิลปะเอเชียแห่งชาติของสมิธโซเนียนแสดงว่าการดูทั้งสองด้านช่วยจัดลำดับหน้าหนังสือได้อย่างไร พิพิธภัณฑ์กำหนดอายุ F1932.67 เป็น ค.ศ. 1598 ด้านหน้าอยู่ทางซ้ายของหน้าคู่และมีชัมซาที่บรรจุอายะฮ์ที่ 88 ของซูเราะฮ์ที่ 17 ด้านหลังเป็นส่วนหนึ่งของหน้าคู่ประดับอีกชุดและมีข้อความจากซูเราะฮ์อัลฟาติหะฮ์ หมายเลขทะเบียนเดียวจึงแสดงสองตำแหน่งในหนังสือ ทะเบียนให้หมายเลขต้นฉบับที่แผ่นนี้สังกัด คือ F1932.65 ควบคู่กับหมายเลขของแผ่นที่ขึ้นทะเบียนแยก รายละเอียดเหล่านี้ช่วยระบุตำแหน่งลายได้ชัดกว่าภาพเจาะเฉพาะใจกลาง สมิธโซเนียน แผ่นอัลกุรอาน F1932.67

อีกตัวอย่างหนึ่งคือแผ่นจาก «ชาห์นามา» (Shahnama) ของเฟอร์โดซี ที่ทำขึ้นในชีราซราว ค.ศ. 1444 และเก็บที่พิพิธภัณฑ์ศิลปะคลีฟแลนด์ พิพิธภัณฑ์ระบุว่า 1945.169.a คือด้านหน้าของแผ่นขวาในหน้าคู่ประดับเปิดเล่ม ส่วนกลางเว้นว่างไว้ ทะเบียนเสนอว่าพื้นที่นี้อาจเตรียมสำหรับชื่อหรือภาพเหมือน เป็นคำอธิบายถึงการใช้พื้นที่ที่เป็นไปได้ ใจกลางที่เหลืออยู่ไม่มีข้อความหรือภาพที่ใช้ระบุตัวบุคคลได้ ส่วนตำแหน่งของแผ่นในหน้าคู่เปิดเล่มมีบันทึกแยกไว้ คลีฟแลนด์ ชัมซาจาก «ชาห์นามา» 1945.169.a

สิ่งที่ยังเห็นได้บนแผ่นที่แยกออกมา

พิพิธภัณฑ์ศิลปะเอเชียแห่งชาติของสมิธโซเนียนขึ้นทะเบียน F1933.3 เป็นแผ่นที่แยกออกมาจากตัวบทที่ยังระบุไม่ได้ ระบุแหล่งที่มาว่าอิหร่านและมีอายุในคริสต์ศตวรรษที่ 13 หรือ 14 ด้านหน้ามีข้อความ 11 บรรทัดในคอลัมน์เดียว ด้านหลังมีชัมซาที่มีแถบอักษรคูฟิกภายในกรอบประดับชั้นนอกสองวง พิพิธภัณฑ์ยังบันทึกว่าลายวงกลมติดอยู่บนกระดาษสีครีม ข้อมูลนี้ช่วยให้บรรยายด้านที่เห็นในปัจจุบัน ตำแหน่งตัวอักษร และรูปแบบของลายได้ ทะเบียนไม่ได้ระบุตำแหน่งดั้งเดิมของแผ่นที่แยกออกมานี้ในเล่มเดิม สมิธโซเนียน แผ่นที่แยกออกมา F1933.3

แถบอักษรคูฟิกแสดงให้เห็นเหตุผลที่ควรดูทั้งขอบและใจกลาง พิพิธภัณฑ์ระบุคำที่ซ้ำกันในแถบ จึงยืนยันได้ว่ามีตัวอักษรแม้จะยังระบุตัวบทเดิมไม่ได้ ชื่อรูปแบบตัวอักษรใช้อธิบายรูปทรงและวิธีเขียน ส่วนความหมายของถ้อยคำและความเกี่ยวข้องกับต้นฉบับต้องอาศัยหลักฐานอีกชุด คู่มืออักษรคูฟิกและรูปแบบอักษรประดิษฐ์อื่น ๆ มีตัวอย่างความแตกต่างของรูปตัวอักษร

วิธีบรรยายชัมซาในทะเบียนหรือคำบรรยายภาพ

เริ่มจากดูทั้งแผ่น หาแนวลายวงกลมและกรอบ แล้วระบุว่าข้อความหรือภาพเหมือนอยู่ตรงไหน หน้าเปิดเล่มอาจใช้การประดับหลายแบบ ขนาดกรอบลายและขนาดแผ่นของ «ปาดชาห์นามา» ช่วยแยกพื้นที่ลงสีออกจากกระดาษโดยรอบ ถ้าเห็นเพียงภาพที่ตัดมา ให้หาขนาดทั้งแผ่นในทะเบียนก่อนเทียบกับแผ่นของ «ชาห์นามา» หรือต้นฉบับอื่น จดเลขแผ่นและด้านที่เห็นเมื่อทราบว่าเป็นด้านใด รหัส 1v คือแผ่นแรกด้านหลัง ส่วน 2r คือแผ่นที่สองด้านหน้า ลำดับของหนังสือที่เข้าเล่มหรือการเรียงภาพดิจิทัลตามหลักฐานช่วยแสดงว่าก่อนและหลังหน้าประดับคืออะไร คู่มือเรื่องแผ่นและโครงสร้างเล่มของต้นฉบับอัลกุรอาน อธิบายว่าแผ่นและหน้าเป็นหน่วยนับต่างกันอย่างไร

ถ้าทราบว่าลายอยู่ตรงจุดเปิดเรื่อง ให้ระบุว่าเปิดเล่มหรือเปิดเรื่องใด ถ้ามีส่วนที่เพิ่มภายหลัง ให้ใช้อายุตามที่ทะเบียนระบุแยกกันสำหรับแผ่น งานประดับ และส่วนที่เพิ่ม กรณีของสมิธโซเนียนอาจใช้คำบรรยายว่า «ชัมซาประดับสีบนด้านหลังแผ่นที่แยกออกมา สมิธโซเนียน F1933.3» ถ้าพบหลักฐานเพิ่มที่ระบุลำดับเดิมหรือผู้อุปถัมภ์ได้ ก็ใส่ข้อมูลพร้อมแหล่งที่มาได้ บันทึกการคัดลอกที่ลงวันที่ เครื่องหมายเจ้าของ หรือแผ่นที่เข้าชุดกันอาจให้หลักฐานที่รูปร่างของชัมซาเพียงอย่างเดียวบอกไม่ได้ คู่มือประวัติการครอบครองต้นฉบับและทะเบียน