Apakah itu hadis? Cara membaca sanad, matan dan nombor rujukan

Hadis ialah khabar yang disampaikan melalui periwayatan. Dalam pengajian Islam, istilah ini kerap merujuk kepada riwayat tentang perkataan, perbuatan atau persetujuan Nabi Muhammad. Catatan lazimnya menunjukkan siapa yang menyampaikan riwayat melalui sanad, iaitu rangkaian perawi, dan apa yang disampaikan dalam matan. Himpunan hadis Sunni dan Syiah menyimpan kelompok riwayat yang berlainan. Himpunan Syiah yang utama turut memuatkan ajaran yang dinisbahkan kepada para imam.

Untuk bacaan pertama, pilih satu riwayat dan buka kedudukannya dalam himpunan. Ajaran tentang amalan dan niat muncul pada awal Sahih al-Bukhari dan muncul lagi di bahagian kemudian dalam karya yang sama. Kedua-duanya membawa gagasan utama yang sama. Jalur periwayatan, lafaz contoh dan nombor rujukan masing-masing boleh dibandingkan.

Bagaimana hadis, sunnah dan al-Quran saling berkaitan

Al-Quran ialah kitab suci Islam yang diterima oleh umat Islam sebagai wahyu. Rujukan menyebut surah dan ayat. Sebagai contoh, al-Quran 33:21 menyifatkan Rasul Allah sebagai teladan bagi orang beriman. Rujukan hadis pula menyatakan himpunan dan kedudukan riwayat di dalamnya. Perbezaan ini masih kelihatan apabila kedua-dua teks muncul dalam halaman atau khutbah yang sama. Perkataan mushaf juga boleh merujuk kepada naskhah fizikal al-Quran. Panduan tentang mushaf dan helaiannya menghuraikan perbezaan ini.

Sunnah biasanya merujuk kepada jalan atau amalan Nabi yang menjadi teladan. Pengenalan hadis dalam Encyclopaedia Iranica menerangkan bahawa riwayat ialah antara sumber utama untuk mengenali teladan tersebut. Dalam penggunaan ilmiah, kedua-dua istilah boleh bertindih. Mulakan dengan dua soalan. Apakah yang dinisbahkan kepada Muhammad dalam riwayat ini? Bagaimanakah suatu tradisi keilmuan memahami teladan dalam riwayat itu? Konteks membantu pembaca melihat sama ada sesuatu perbuatan difahami sebagai panduan bagi keadaan tertentu atau sebagai amalan yang lebih umum.

Cari sanad dan matan dalam riwayat tentang niat

Buka Sahih al-Bukhari 1 dalam Kitab Permulaan Wahyu. Teks Arab memulakan rangkaian dengan al-Humaidi, diikuti Sufyan, Yahya bin Said, Muhammad bin Ibrahim dan Alqamah bin Waqqas, sebelum Umar bin al-Khattab. Menurut riwayat itu, Umar mendengar Muhammad mengajar bahawa nilai amalan berkaitan dengan niat. Contoh yang digunakan ialah penghijrahan untuk tujuan duniawi atau perkahwinan. Ini ialah penerangan semula maksudnya. Lafaz lengkap terdapat pada pautan.

Nama dan ungkapan tentang cara setiap perawi menerima khabar membentuk sanad. Ajaran dan contoh membentuk matan. Membaca dari sumber penyusun ke arah Umar mengikuti susunan yang dipaparkan oleh edisi. Membaca dari Umar ke arah penyusun menunjukkan laluan yang menurut catatan itu dilalui oleh riwayat. Terjemahan Inggeris menampilkan Umar dan ajaran di bahagian awal. Teks Arab menyenaraikan nama lain dalam rangkaian. Jika terjemahan bermula dengan seorang sahabat Nabi sahaja, semak teks Arab atau edisi yang lebih lengkap untuk mengetahui pautan lain dalam sanad.

Dalam contoh ini Umar sendiri menyatakan daripada siapa beliau mendengar kata-kata tersebut. Keterangan itu masih sebahagian daripada maklumat periwayatan. Selepas itulah bermula ajaran tentang niat. Semasa membaca terjemahan, boleh catat berasingan siapa yang mengatakan bahawa beliau mendengar dan kepada siapa ajaran itu dinisbahkan. Ini memudahkan pembaca mencari sempadan antara sanad dengan isi yang hendak dibandingkan.

Bandingkan dua catatan sebelum membuat petikan

Sahih al-Bukhari 54 memuatkan satu lagi versi dalam Kitab Iman. Rangkaiannya bermula dengan Abdullah bin Maslamah dan Malik. Kedua-dua jalur bertemu pada Yahya bin Said dan seterusnya melalui Muhammad bin Ibrahim, Alqamah dan Umar. Versi kedua menyebut penghijrahan kerana Allah dan Rasul-Nya sebelum beralih kepada tujuan duniawi. Catatan awal memuatkan contoh duniawi tanpa bahagian terdahulu itu. Letakkan setiap lafaz bersama rujukannya supaya perbezaan dapat dilihat dengan tepat.

Versi berkaitan dalam Sahih Muslim 1907a turut mengandungi bahagian tentang penghijrahan kerana Allah dan Rasul-Nya. Laman tersebut memberikan satu lagi rujukan, Kitab 33, Hadis 222, dan nombor Inggeris lama, Kitab 20, Hadis 4692. Ketiga-tiga rujukan menemukan catatan yang sama di laman itu. Lafaz serupa dalam himpunan lain boleh dibandingkan. Dalam kes ini, Muslim 1907a dan al-Bukhari 54 sama-sama melalui Malik. Untuk memahami sejauh mana laluan ini berdiri sendiri, perhatikan nama dan lafaz bersama tajuk himpunan.

Perkara yang dinilai dalam pengelasan hadis

Dalam istilah Sunni yang lazim, sahih bermaksud kukuh atau boleh dipercayai, hasan bermaksud baik dan daif bermaksud lemah. Kajian tentang Ibn al-Salah dan istilah hasan menelusuri perubahan penggunaan dan takrif bagi salah satu kategori tersebut. Penilaian boleh melihat sama ada sanad bersambung, sama ada perawi dianggap amanah dan tepat, dan sama ada perbandingan menemukan kejanggalan atau kecacatan yang tersembunyi. Pengelasan ialah penilaian seorang ilmuwan terhadap suatu riwayat atau jalur. Kriteria serta penerapannya boleh berbeza mengikut ilmuwan, karya dan tradisi. Pengelasan lemah menunjukkan bukti yang terhad menurut kriteria yang dipakai. Kesimpulan bahawa sesuatu riwayat direka memerlukan bukti khusus.

Dalam mukadimah Sahih Muslim, penyusun membincangkan penggunaan riwayat dan syarat menerima bentuk penyampaian tertentu. Kajian I-Wen Su tentang penilaian perawi oleh al-Juzjani meneliti bagaimana seorang pengkritik menilai orang dan perkara yang mereka sampaikan. Kajian Jonathan A. C. Brown tentang kritikan matan menelusuri perbahasan tentang kesimpulan yang boleh dibuat daripada kandungan. Mengenali nama dalam sanad ialah langkah pertama untuk memahami penilaian itu.

Jika sebuah edisi menunjukkan pengelasan, catat siapa yang memberikannya dan di mana ia tertera. Tajuk bab oleh penyusun, catatan penyunting moden dan kata-kata yang dinisbahkan kepada seorang penutur mempunyai sumber berbeza. Apabila dua terjemahan yang serupa mempunyai penilaian berbeza, bandingkan dahulu rujukan dan sanad. Mungkin kedua-duanya mengikut versi berlainan. Jika versinya sama, nyatakan nama dan alasan penilai setakat yang direkodkan oleh sumber.

Dalam catatan, asingkan nombor hadis dan jalur yang dinilai daripada nama penilai dan alasannya. Ulasan mungkin membincangkan seorang perawi sahaja atau satu cara periwayatan. Menyatakan ruang lingkup itu mengelakkan penilaian terhadap satu jalur digunakan begitu sahaja pada jalur lain yang mempunyai lafaz hampir sama.

Mengapa himpunan dan tradisi keilmuan penting

Sahih al-Bukhari dan Sahih Muslim ialah himpunan utama Sunni. Al-Kafi, disusun oleh al-Kulaini, merupakan himpunan penting bagi Syiah Dua Belas Imam. Rekod manuskrip al-Kafi di Perpustakaan Universiti Princeton mengenal pasti jilid pertama dan ketiga. Karya itu meliputi teologi dan hukum. Tajuk himpunan memberitahu pembaca di mana suatu riwayat berada. Catatannya menunjukkan dengan lebih tepat kepada siapa sesuatu perkataan atau perbuatan dinisbahkan.

Dalam kajiannya tentang sumber hadis Syiah awal, Kumail Rajani membincangkan kepentingan riwayat yang dinisbahkan kepada Imam al-Baqir dan al-Sadiq. Dalam satu kajian kes, beliau membandingkan sekumpulan riwayat dalam al-Kafi dengan bahan dalam sebuah karya Ismailiyah untuk menyiasat sumber bertulis yang lebih awal. Perbandingan antara kumpulan teks yang jelas sempadannya menjawab soalan sejarah. Untuk mengetahui penilaian tradisional terhadap satu riwayat tertentu, rujuk penilaian yang meneliti riwayat itu.

Bezakan masa riwayat daripada tarikh manuskrip

Rekod katalog British Library EAP1216/3/1/1 menghuraikan satu jilid Sahih al-Bukhari di atas kertas dalam projek perpustakaan Djerba. Ia ialah jilid 6, mengandungi 228 helai kertas dan bertarikh abad ke-18 atau ke-19. Maklumat tersebut berkaitan dengan jilid manuskrip itu. Untuk mengetahui sama ada petikan tertentu ada di dalamnya, periksa jilid tersebut. Bilangan fail digital, jumlah helaian fizikal dan nombor hadis dalam edisi juga merupakan tiga maklumat yang berasingan.

Rekod Princeton untuk al-Kafi memberikan tahun 1667 bagi manuskrip itu dan meletakkan tajuk dalam kolofon jilid ketiga, pada helaian 339a. Kolofon ialah catatan yang lazimnya terletak hampir di hujung manuskrip dan boleh memberikan tajuk atau masa penyalinan. Panduan tentang kolofon dan catatan pemilikan menerangkan perkara yang boleh disokong oleh pelbagai jenis catatan. Tarikh salinan membantu meletakkan objek itu dalam sejarah bacaan dan penyalinan. Untuk mengkaji penyusunan himpunan atau asal sesuatu riwayat, cari bukti yang menyentuh tahap terdahulu.

Apabila membaca imbasan, gunakan nombor panggilan untuk mengenal pasti manuskrip dan nombor helaian untuk kembali kepada petikan. Panduan gaya tulisan manuskrip Arab membantu mengenali ciri tulisan. Satu bentuk bukti lain ialah ijazah, kebenaran untuk menyampaikan suatu karya. Ijazah boleh menamakan karya, guru dan penerima. Ia merekodkan penyampaian karya pada tahap tertentu. Sanad sesuatu hadis merekodkan laluan satu riwayat. Jika kedua-dua bentuk bukti terdapat dalam sebuah manuskrip, catat secara berasingan teks dan orang yang berkaitan dengan setiap bentuk.

Cara menulis rujukan yang boleh disemak pembaca

Mulakan dengan himpunan dan edisi atau laman web. Catat kitab atau bab, nombor riwayat serta huruf atau tanda yang menjadi sebahagian daripada nombor. Jika edisi memaparkan beberapa nombor, simpan label setiap nombor. Laman web mungkin meletakkan penomboran Inggeris lama bersebelahan nombor baharu. Rujukan Sahih al-Bukhari 54, Kitab Iman, Kitab 2, Hadis 47, membolehkan pembaca mengenali catatan walaupun edisinya menggunakan nombor Inggeris lama 52 dalam kitab yang sama.

Jika menggunakan terjemahan yang diterbitkan, nyatakan penterjemah apabila sumber memberikan namanya. Jika merumuskan petikan dengan kata-kata sendiri, nyatakan bahawa ia ialah parafrasa. Baca ayat sebelum dan selepas bahagian yang dipilih, terutama apabila satu ayat disiarkan sendirian. Contoh penghijrahan dalam riwayat niat menunjukkan bahawa amalan yang sama pada zahirnya boleh dilakukan dengan tujuan berlainan. Rujukan kepada contoh membantu pembaca melihat ajaran yang diringkaskan oleh ungkapan pendek itu.

Sebagai perbandingan pertama, buka al-Bukhari 1 dan 54 bersebelahan. Catat tiga perkara: nama dalam rangkaian, lafaz tentang penghijrahan dan label di sisi nombor. Anda akan melihat jalur yang dikongsi, perbezaan lafaz dan cara kembali kepada setiap catatan. Langkah yang sama boleh digunakan untuk membaca hadis lain.

Sumber untuk membaca riwayat dan manuskrip

• Sahih al-Bukhari 1 dan Sahih al-Bukhari 54 untuk lafaz, sanad dan rujukan kedua-dua contoh.
• Sahih Muslim 1907a dan mukadimah penyusun untuk riwayat selari dan perbahasan tentang periwayatan.
• Al-Quran 33:21 dan pengenalan Encyclopaedia Iranica untuk ayat dan hubungan hadis dengan sunnah.
• Katalog jilid Sahih al-Bukhari di Djerba dan rekod al-Kafi di Princeton untuk dua naskhah kemudian.