Apakah Kaabah? Lokasi, Makna dan Sejarahnya
Kenali Kaabah di Masjidil Haram, arah kiblat, tujuh pusingan tawaf, Hajar Aswad, kiswah dan peristiwa pembinaan semulanya.
Kaabah ialah binaan suci yang bentuknya menghampiri kubus di tengah Masjidil Haram di Makkah, Arab Saudi. Ia menjadi rujukan kiblat, iaitu arah yang dihadapi umat Islam ketika menunaikan solat. Dalam haji dan umrah, jemaah mengelilingi Kaabah sebanyak tujuh pusingan dalam ibadat tawaf. Kain hitam di luar binaan itu dikenali sebagai kiswah.
Dalam peta bahasa Inggeris, bandar itu boleh ditulis Mecca atau Makkah, manakala Kaabah dieja Kaaba, Ka‘ba atau Ka‘bah. Ejaan berbeza merujuk kepada tempat dan binaan yang sama. Apabila membaca keterangan gambar, periksa sama ada penulis merujuk kepada Kaabah, kawasan masjid, arah solat atau laluan jemaah yang sedang bertawaf.
Di manakah Kaabah di dalam Masjidil Haram?
Kaabah terletak di kawasan tengah yang terbuka di Masjidil Haram. Bentuk hitam yang jelas kelihatan dari jauh ialah permukaan kain yang menutupi binaan. Serambi, menara dan aras solat di sekelilingnya pula sebahagian daripada kompleks masjid. Kawasan berlantaikan batu di sekeliling Kaabah ialah sebahagian daripada mataf, ruang yang digunakan untuk tawaf. Aras lain di masjid juga menyediakan ruang untuk ibadat itu.
Perbezaan ini penting apabila membaca tentang projek pembinaan. Pembesaran Masjidil Haram boleh melibatkan laluan, pintu masuk atau aras tambahan. Kerja membaiki Kaabah melibatkan binaan yang lebih kecil di tengah, termasuk dinding, bumbung atau pintu. Laluan baharu di sekelilingnya tidak semestinya mengubah ukuran binaan.
Rencana Saudipedia mengenai mataf mencatat perubahan pada lantai dan laluan. Pernah ada satu garisan pada lantai yang sebaris dengan Hajar Aswad untuk menunjukkan permulaan dan penghujung pusingan. Garisan itu kemudian dibuang kerana jemaah berkumpul di situ. Foto lama yang menunjukkan tanda tersebut menggambarkan keadaan pada masa tertentu. Sudut Hajar Aswad tetap menjadi tempat rujukan.
Mengapa orang Islam menghadap Kaabah ketika solat?
Kiblat ialah arah bersama dalam solat. Al-Quran 2:144 menyebut arahan menghadap ke arah Masjidil Haram. Kaabah menjadi rujukan bagi arah itu. Umat Islam beribadat kepada Allah dan menggunakan satu titik rujukan yang sama untuk menentukan arah ketika berdiri bagi menunaikan solat.
Seseorang yang berada di Masjidil Haram mungkin dapat melihat Kaabah. Di bandar lain, orang yang bersolat biasanya mengikut arah saf di masjid setempat. Oleh sebab kedudukan setiap tempat berbeza, arah pada peta juga berbeza. Satu perkataan seperti “barat” tidak menggambarkan kiblat bagi semua orang. Rencana tentang alat penunjuk kiblat bersejarah menerangkan cara sesetengah alat menggabungkan kompas atau jam matahari dengan maklumat bandar.
Apabila melihat barisan jemaah yang berdiri di hadapan Kaabah, kiblat menerangkan ke mana mereka menghadap. Apabila melihat orang bergerak di sekelilingnya, tawaf menerangkan laluan yang diikuti. Pada rajah, anak panah arah kiblat dan garisan perjalanan mengelilingi Kaabah menerangkan dua perkara yang berlainan.
Bagaimanakah tujuh pusingan tawaf dilakukan?
Jemaah bertawaf sebanyak tujuh pusingan dengan Kaabah di sebelah kiri. Mereka bermula pada kedudukan sebaris dengan sudut Hajar Aswad. Dari atas, gerakannya melawan arah jam. Atlas Balady bagi laluan haji menerangkan bahawa sudut itu menjadi permulaan dan penghujung serta menunjukkan amalan memberi isyarat dengan tangan ke arah batu. Titik sebaris itu boleh dikenal pasti dari jauh. Semasa berada di masjid, ikut aliran orang ramai, papan tanda dan arahan petugas.
Jemaah menunaikan tawaf dalam haji dan umrah. Panduan perjalanan haji Nusuk menyenaraikan beberapa tawaf pada bahagian yang berlainan, termasuk Tawaf Ifadah. Haji juga merangkumi ibadat yang berlangsung di tempat lain seperti Arafah. Dalam umrah, tawaf diikuti dengan sa'i, iaitu perjalanan antara Safa dengan Marwah. Panduan langkah umrah menunjukkan urutannya. Penerangan lima rukun Islam meletakkan haji dalam rangka amalan Islam.
Pada pelan, satu pusingan bermaksud bergerak mengelilingi bangunan lalu kembali ke kedudukan yang sebaris dengan titik mula. Melepasi satu muka dinding hanya meliputi sebahagian perjalanan. Jejari laluan mungkin lebih luas jika jemaah berada lebih jauh dari Kaabah atau berada di aras lain. Ruang yang digunakan berbeza, tetapi sudut rujukannya sama.
Apakah Hajar Aswad, kiswah dan Hijir?
Hajar Aswad terletak pada satu sudut Kaabah. Kiswah ialah himpunan kain yang menyelubungi bahagian luar. Salah satu kepingannya ialah tirai pintu bersulam, yang disebut sitara. Hijir pula ialah ruang di sisi Kaabah yang dibatasi tembok rendah berbentuk separuh bulatan. Ciri ini lebih mudah dikesan pada pelan berbanding foto dekat yang berpusat pada dinding atau pintu.
| Bahagian | Tempatnya | Cara mengenalinya |
|---|---|---|
| Hajar Aswad | Di dalam bingkai pada satu sudut | Kedudukan sebaris dengan batu menandakan mula dan akhir pusingan. |
| Kiswah | Pada dinding luar | Selubung tekstil yang memberi rupa hitam pada binaan dari jauh. |
| Sitara | Di hadapan pintu yang tinggi dari lantai | Tirai bersulam bagi menutupi pintu dalam set kain luar. |
| Hijir | Dalam lengkung tembok rendah di sisi | Riwayat mengaitkan sebahagian ruangnya dengan tapak bangunan terdahulu. |
| Mataf | Di ruang lebih luas yang mengelilingi binaan | Kawasan untuk jemaah bergerak ketika bertawaf. |
Sahih al-Bukhari 1597 meriwayatkan bahawa Umar mencium Hajar Aswad kerana pernah melihat Nabi Muhammad melakukannya. Umar menyatakan bahawa batu itu sendiri tidak mendatangkan manfaat atau mudarat. Riwayat ini menerangkan teladan di sebalik perbuatan itu. Pada laluan yang lebih jauh dari dinding, kedudukan sudut masih digunakan untuk mengenal pasti pusingan.
Qatar Museums memaparkan contoh tirai pintu zaman Uthmaniyyah lewat daripada koleksi Muzium Kesenian Islam. Melihat artifak yang dipamerkan secara berasingan memudahkan kita memerhatikan corak sulaman dan bahagian yang dahulu menutupi pintu. Rencana tentang pembuatan kiswah menerangkan bahan dan susunan beberapa kepingan tekstil itu.
Apakah yang diceritakan al-Quran tentang asal-usul Kaabah?
Al-Quran 2:125 menggambarkan Baitullah sebagai tempat orang kembali dan mengaitkannya dengan solat dan tawaf. Ayat 127 menceritakan Nabi Ibrahim dan Nabi Ismail meninggikan asas rumah itu. Al-Quran 3:96–97 menyebut rumah di Bakkah sebagai tempat yang diberkati dan menjadi petunjuk, serta tuntutan haji bagi yang mampu.
Ayat-ayat ini menerangkan kedudukan Baitullah dan peranan Ibrahim dan Ismail dalam tradisi Islam. Ia tidak memberikan tahun kalendar bagi fasa pembinaan atau ukuran batu pada dinding. Untuk mengetahui bahagian yang rosak dalam sesuatu banjir, pembaca perlu merujuk catatan dan penyelidikan tentang zaman berkenaan. Dengan melihat jenis bukti yang digunakan, kita boleh memahami kedudukan tempat itu dalam tradisi serta perubahan pada binaan fizikalnya.
Bagaimanakah binaan Kaabah berubah sepanjang sejarah?
Pameran seni bina Kaabah oleh Perpustakaan Negara Qatar menyusun beberapa fasa pembinaan. Pameran itu menyebut pembinaan semula oleh Quraisy sebelum kerasulan Nabi Muhammad. Pada akhir abad ketujuh Masihi, Abdullah bin al-Zubair membina semula dan mengubah bahagian binaan. Perubahan seterusnya pada zaman Khalifah Umawiyah Abdul Malik bin Marwan mendekatkan susunannya kepada bentuk yang dikaitkan dengan Quraisy.
Pada 1039 Hijrah, banjir merosakkan binaan. Kajian sejarah terbitan 2025 membincangkan banjir itu dalam konteks tahun 1630 Masihi dan kerja yang diarahkan oleh Sultan Murad IV. Pengkaji membaca catatan orang yang menyaksikan kerja pembinaan semula. Antara perkara yang dipertikaikan ialah batu yang telah jatuh tetapi masih boleh dipakai dan bahagian yang perlu dibuka. Butiran ini menjelaskan pilihan yang dibuat apabila bahan lama masih ada tetapi struktur perlu dipulihkan.
Rencana Saudipedia mengenai Masjidil Haram mencatat kerja pengubahsuaian menyeluruh pada 1996 ketika pemerintahan Raja Fahd. Rencana itu memetik ukuran daripada Pusat Penyelidikan Haji di Universiti Umm al-Qura. Sisi yang mempunyai pintu, dari sudut Hajar Aswad ke sudut Syam, berukuran 11.68 meter. Tiga sisi lain dilaporkan sebagai 12.04, 10.18 dan 9.90 meter. Bentuk yang hampir kubus dari jauh mempunyai empat sisi dengan panjang yang tidak sama. Semak titik dan unit yang digunakan sebelum membandingkan ukuran daripada catatan lama.
Cara membaca foto atau pelan Kaabah
Kenal pasti kain hitam, pintu yang tinggi dan ruang berlantai di sekelilingnya. Foto dekat pintu dapat menunjukkan corak kain tetapi mungkin tidak memperlihatkan keseluruhan Kaabah. Foto luas dari aras tinggi membantu menunjukkan kedudukan mataf dan tembok lengkung Hijir. Jemaah di bahagian hadapan gambar kadangkala melindungi pangkal dinding daripada pandangan.
Jika keterangan gambar menyebut kiblat, lihat dari mana anak panah menghala ke Kaabah. Jika gambar menunjukkan tawaf, lihat bagaimana laluan mengelilingi binaan dan kembali ke sudut rujukan. Apabila angka diberikan, periksa nama sudutnya sebelum memadankan angka dengan dinding tertentu. Gambar objek muzium dan pelan masjid berguna untuk soalan yang berbeza, masing-masing menunjukkan butir sulaman atau susunan ruang.
Jika membaca dua keterangan yang menyebut saiz berlainan, periksa dahulu benda yang diukur. Angka bagi dinding Kaabah menerangkan jarak antara dua sudut bangunan. Angka bagi mataf pula boleh menerangkan keluasan tempat tawaf atau kapasiti laluan, manakala angka bagi Masjidil Haram meliputi kawasan yang lebih luas. Begitu juga dengan tarikh pembinaan. Kajian tentang banjir pada zaman Murad IV dan catatan kerja pada 1996 menerangkan dua projek yang berlainan di tapak yang sama. Nyatakan nama binaan dan jenis kerja apabila mencatat sesuatu tarikh daripada sumber.
Sumber
- Al-Quran 2:144 — Arahan menghadap Masjidil Haram ketika solat.
- Al-Quran 2:125 — Baitullah sebagai tempat kembali, solat dan tawaf.
- Al-Quran 2:127 — Ibrahim dan Ismail meninggikan asas Baitullah.
- Al-Quran 3:96–97 — Rumah di Bakkah dan tuntutan haji bagi yang mampu.
- Atlas Balady, Pemetaan Haji — Arah perjalanan, sudut rujukan dan isyarat ke arah Hajar Aswad.
- Nusuk, Perjalanan Haji — Letak beberapa tawaf dan Arafah dalam urutan haji.
- Sahih al-Bukhari 1597 — Penjelasan Umar ketika mencium Hajar Aswad.
- Saudipedia, Masjidil Haram — Bahagian Kaabah, ukuran empat sisi dan kerja tahun 1996.
- Saudipedia, Mataf — Perubahan pada lantai, garisan dan aras tawaf.
- Perpustakaan Negara Qatar, Seni Bina Kaabah — Fasa pembinaan dan bahan pameran sejarah.
- Kajian pembinaan semula pada zaman Murad IV — Banjir dan keputusan pembinaan menurut saksi sezaman.
- Qatar Museums, Sitara Kaabah — Gambar dan penerangan mengenai tirai pintu akhir zaman Uthmaniyyah.
