Apakah Kewangan Islam? Cara Kontrak Menentukan Pulangan dan Risiko

Kewangan Islam menawarkan perkhidmatan kewangan yang berasaskan prinsip perundangan dan etika Islam. Dalam rangka yang dihuraikan oleh Tabung Kewangan Antarabangsa (IMF), faedah atas pinjaman dilarang. Urus niaga jual beli, sewaan dan perkongsian digunakan untuk membiayai perdagangan, kelengkapan atau perniagaan. Penyedia pembiayaan boleh menerima margin jualan, sewa atau bahagian keuntungan perniagaan yang benar-benar diperoleh. Hak dan risiko setiap pihak bergantung pada bentuk kontrak.

Bayangkan sebuah bengkel pengeluaran memerlukan mesin pembungkus. Bank boleh membeli mesin itu dan menjualnya kepada bengkel, menyewakannya kepada bengkel, atau melaburkan modal dalam perusahaan yang akan menggunakannya. Mesin yang sama boleh digunakan dalam ketiga-tiga keadaan. Melalui dokumen, pembaca dapat menentukan sama ada bengkel berhutang harga belian, membayar untuk hak guna atau berkongsi hasil perusahaan dengan pemodal.

Prinsip yang membentuk kontrak kewangan Islam

Kertas dasar IMF mengenai perbankan Islam menghuraikan tiga perkara yang sering ditemui. Dalam rangka tersebut, riba merangkumi faedah yang dibayar atau diterima atas pinjaman. Gharar merujuk kepada ketidakpastian berlebihan tentang perkara yang dipersetujui. Maysir berkaitan dengan perjudian. Kertas itu turut membincangkan sekatan terhadap pembiayaan kegiatan yang dianggap tidak dibenarkan. Penerangan tentang maksud halal memberikan konteks bagi konsep dibenarkan dalam bidang lain.

Kemungkinan jualan bengkel kurang daripada jangkaan ialah ketidakpastian perniagaan yang biasa. Jika satu transaksi dinamakan jual beli tetapi spesifikasi mesin, syarat serahan atau kaedah menentukan harga tidak jelas, persoalannya menyentuh kandungan persetujuan itu. Tarikh bayaran sewa boleh ditetapkan dengan jelas, tetapi penyewa masih mungkin berhenti membayar. Membezakan perkara yang belum jelas dalam kontrak daripada hasil perniagaan yang belum diketahui menerangkan mengapa pengurusan risiko masih penting.

Pengenalan Bank of England kepada kewangan Islam merangkumi akaun harian dan pembiayaan rumah, serta cara perdagangan atau perkongsian menjana pulangan. Harga belian dibayar untuk memperoleh hak milik. Sewa dibayar untuk menggunakan aset. Agihan daripada pelaburan mengikut hak yang diwujudkan oleh kontrak pelaburan. Angka dalam contoh ini menggunakan unit wang rekaan. Tujuannya menerangkan tanggungan, dengan mengetepikan caj, cukai dan terma lain yang berubah mengikut produk.

Murabahah ialah jual beli yang mendedahkan kos dan margin

Dalam murabahah yang mudah, pembiaya membeli aset tertentu terlebih dahulu. Pembiaya kemudian menjualnya kepada pelanggan sambil mendedahkan kos pemerolehan dan margin yang dipersetujui. Dokumen dasar murabahah Bank Negara Malaysia menjelaskan bentuk jual beli ini dan membincangkan pemilikan serta penguasaan aset sebelum jualan semula. Dalam contoh bengkel, pembiaya membeli mesin pada harga 10,000 unit dan menjualnya pada harga 12,000 unit. Harga itu merangkumi kos 10,000 dan margin 2,000. Dua belas ansuran sama rata sebanyak 1,000 unit melangsaikan harga tersebut.

Perhatikan kedudukan pembiaya sebelum jualan semula dan selepas serahan. Ketika membeli dan memegang mesin, pembiaya terdedah kepada risiko yang berkaitan dengan pemilikan. Selepas mesin dijual dan diserahkan, amaun yang belum dibayar menjadi amaun belum terima. Risikonya ialah pembeli mungkin tidak membayar. Bab 7 panduan IMF 2019 untuk penyusunan penunjuk kekukuhan kewangan menerangkan peralihan daripada risiko harga aset kepada risiko kredit pembeli. Harga jualan dalam contoh tetap 12,000 walaupun bengkel memperoleh keuntungan besar melalui mesin itu. Jika mesin tidak mendatangkan keuntungan, harga masih perlu dibayar menurut terma jualan.

Dokumen belian menunjukkan aset yang dibeli dan kos pemerolehannya. Kontrak jualan semula mengenal pasti pembeli mesin dan harga jualan. Jadual ansuran pula menyatakan masa setiap amaun perlu dibayar. Panduan amalan pembiayaan Islam daripada pejabat pendaftaran tanah HM Land Registry menunjukkan susunan itu melalui contoh hartanah di England dan Wales, termasuk hak cagaran untuk menjamin bayaran ansuran. Langkah pendaftaran yang dinyatakan tergolong dalam sistem setempat bagi contoh itu.

Ijarah membezakan hak guna daripada hak milik mesin

Dalam ijarah yang mudah, pembiaya memiliki mesin dan menyewakan hak menggunakannya kepada bengkel bagi tempoh yang dipersetujui. Sewa selama 24 bulan pada 500 unit sebulan menghasilkan jumlah bayaran yang sama, iaitu 12,000 unit. Dalam contoh jual beli, jumlah itu ialah harga yang terhutang. Dalam contoh sewaan, jumlah tersebut dibayar sepanjang tempoh penggunaan. Pemilikan selepas sewaan tamat bergantung pada sama ada terdapat mekanisme pemindahan hak milik yang berasingan.

Huraian Bank Dunia mengenai kewangan Islam untuk infrastruktur menyatakan bahawa sewaan memberikan hak menggunakan aset. Dalam bentuk yang dihuraikan, pihak yang menyewakan aset menanggung risiko pemilikan. Pemilik dan pengguna boleh memikul tanggungjawab yang berbeza. Penyewa boleh bertanggungjawab atas kerosakan akibat salah guna, sementara kewajipan yang timbul daripada pemilikan ditanggung pihak yang menyewakan dalam struktur biasa. Pembiaya juga terdedah kepada risiko kredit jika sewa tidak dibayar.

Bagi bengkel, bandingkan peruntukan apabila mesin tidak boleh digunakan dengan peruntukan apabila sewa tidak dibayar tepat pada waktunya. Kedua-duanya boleh menjejaskan aliran tunai yang dijangka, tetapi merupakan peristiwa yang berbeza. Terma tentang penyelenggaraan, kerosakan, penggunaan dan penamatan menentukan tanggungjawab masing-masing. Jika pemindahan hak milik dirancang selepas sewaan, dokumen pemindahan menunjukkan bila dan bagaimana langkah itu akan dilaksanakan.

Mudarabah mengagihkan keuntungan sebenar mengikut nisbah yang dipersetujui

Dalam mudarabah, satu pihak menyediakan modal dan satu lagi menguruskan perusahaan. Mereka bersetuju lebih awal tentang bahagian masing-masing daripada keuntungan yang benar-benar diperoleh. Kertas IMF menerangkan bahawa kerugian kewangan biasa ditanggung oleh pemilik modal. Tanggungan boleh berubah jika kerugian berpunca daripada salah laku, kecuaian atau pelanggaran syarat oleh pengurus. Jika tiada keuntungan untuk diagihkan, pengurus lazimnya tidak menerima bahagian keuntungan. Peranan itu berbeza daripada musyarakah, iaitu perkongsian yang melibatkan sumbangan modal daripada para rakan kongsi.

Misalnya, pembiaya memasukkan 10,000 unit ke dalam perusahaan bengkel dan seorang pengendali menguruskan perniagaan. Mereka bersetuju bahawa pemilik modal mendapat 60 peratus daripada keuntungan sebenar dan pengurus mendapat 40 peratus. Jika keuntungan ialah 2,000 unit, bahagiannya ialah 1,200 dan 800 unit. Jika perusahaan mengalami kerugian biasa sebanyak 2,000 unit tanpa salah laku, kecuaian atau pelanggaran kontrak, modal berkurang sebanyak 2,000 dan tiada keuntungan untuk diagihkan. Nisbah 60:40 digunakan bagi keuntungan. Ia bukan formula untuk membahagikan kerugian biasa tersebut.

Angka itu menunjukkan bagaimana bahagian keuntungan berbeza daripada pulangan yang dijanjikan sebagai peratusan tetap modal asal. Nisbah agihan boleh ditentukan sebelum jualan bermula. Jumlah sebenar bergantung pada prestasi perniagaan dan cara keuntungan yang boleh diagihkan dikira. Kontrak mudarabah menerangkan kegiatan yang dibenarkan, kuasa pengurus serta asas pengiraan keuntungan yang akan dikongsi.

Apakah hak yang diwakili oleh sijil sukuk?

Sukuk ialah sijil untuk mengumpul dana. Laporan kestabilan industri 2025 oleh Lembaga Perkhidmatan Kewangan Islam mentakrifkan sukuk melalui kepentingan pemilikan berkadar yang diwakilinya dalam aset atau kumpulan aset. Punca bayaran bergantung pada aset, hak dan dokumen transaksi. Sebagai contoh, terbitan berasaskan sewaan boleh menggunakan pendapatan sewa untuk membiayai agihan berkala. Tarikh agihan mungkin serupa dengan jadual bayaran bon. Hak yang menyokong pembayaran itu perlu dibaca dalam dokumen terbitan.

Pengumuman Perbendaharaan UK tentang sukuk kerajaan yang kedua merekodkan terbitan bernilai £500 juta pada 2021. Ia menggunakan struktur ijarah yang disokong pendapatan sewa hartanah pejabat kerajaan. Bank Dunia juga membezakan struktur berasaskan aset, yang boleh bergantung terutamanya pada kekuatan kredit pihak yang wajib membayar, daripada struktur bersandarkan aset, yang pemulihannya lebih langsung berkait dengan aset pendasar dan hak yang boleh dikuatkuasakan terhadapnya. Nama aset sahaja belum menjelaskan struktur yang digunakan.

Ketika membaca keterangan terbitan, kenal pasti aset dan pihak yang wajib membayar secara berasingan. Cari pihak yang memegang hak berkaitan, bagaimana hak itu menghasilkan aliran tunai dan tuntutan yang tersedia jika bayaran terhenti. Sijil yang berkaitan dengan sebuah bangunan boleh terdedah kepada kemampuan pengguna bangunan untuk membayar, nilai hak atas aset atau kedua-duanya. Struktur menentukan perkara yang boleh dituntut oleh pemegang sijil.

Mengapa deposit bank dan akaun pelaburan berbeza?

Bank Islam boleh menawarkan akaun urus niaga dan aturan pelaburan. Bank of England menerangkan satu contoh akaun semasa berasaskan qard. Pelanggan meminjamkan wang kepada bank tanpa faedah dan boleh mengakses bakinya. Wang dalam akaun pelaburan mungkin terdedah kepada prestasi perniagaan atau portfolio. Soalan yang membezakan kedua-duanya termasuk sama ada bank wajib memulangkan baki, cara pulangan dikira dan pihak yang menanggung kerugian pelaburan.

Peraturan insurans deposit tempatan menjelaskan perbezaannya. Perbadanan Insurans Deposit Malaysia (PIDM) melindungi deposit yang layak di bank ahli, termasuk deposit Islam yang layak. PIDM menyenaraikan akaun dan produk pelaburan sebagai pengecualian. Garis pemisah ini khusus kepada sistem Malaysia. Senarai produk dan status perlindungan yang dinyatakan menjelaskan liputan insurans, manakala kontrak menyatakan bagaimana dana disimpan serta cara pulangan dijana.

Nama produk boleh memberi gambaran tentang kegunaannya. Baki bagi bayaran harian dan wang yang diperuntukkan untuk pelaburan memenuhi keperluan yang berbeza. Sumbangan pula satu lagi kegiatan kewangan. Panduan zakat dan sedekah menerangkan pemberian yang wajib dan sukarela. Sumbangan, deposit bank dan pulangan pelaburan masing-masing mempunyai tujuan dan rekod tersendiri.

Cara membaca kontrak di sebalik nama produk

Mulakan dengan pihak yang terlibat, aset atau kegiatan dan keadaan yang mencetuskan bayaran. Dalam contoh bengkel, jual beli mewujudkan kewajipan pembeli membayar harga. Sewaan mewujudkan bayaran untuk menggunakan mesin. Mudarabah memberikan bahagian keuntungan sebenar kepada setiap pihak. Untuk sekuriti, dokumen terbitan menyatakan hak yang diwakili dan pihak yang bertanggungjawab membuat agihan. Seterusnya kenal pasti pihak yang menanggung risiko jika mesin rosak, pembeli gagal membayar atau perusahaan mengalami kerugian.

Semakan pematuhan Syariah dan pengawasan awam merangkumi soalan yang berbeza. IFSB-31 tentang pengawasan tadbir urus Syariah menerangkan jangkaan penyeliaan dan mengambil kira perbezaan rangka undang-undang serta institusi setempat. Semakan produk meliputi terma sebenar dan cara pelaksanaannya. Panduan semakan kontrak dan pengawasan Syariah menerangkan cara penyemak merekodkan persoalan tentang pembayaran, pemilikan dan serahan. Pendedahan maklumat dan pengawasan institusi tertakluk pada pihak berkuasa serta peraturan berkaitan. Panduan mengenai fatwa dan kewibawaannya menghuraikan sebab untuk mengenal pasti siapa yang mengemukakan pandangan agama dan dalam keadaan apa.

Setiap bayaran dapat dijejaki kepada kewajipan yang mendasarinya. Margin atas jualan tertentu, sewa bagi penggunaan aset dan bahagian daripada keuntungan sebenar bersandar pada perkara yang berlainan. Meneliti aset, bayaran serta kerugian dalam dokumen memberikan makna yang jelas kepada istilah kewangan Islam dan perbankan patuh Syariah.

Sumber institusi dan rekod transaksi

• IMF, Kestabilan Kewangan di Negara dengan Perbankan Islam, prinsip serta takrif kontrak dalam Lampiran I.
• Bank of England, Apakah Kewangan Islam?, contoh akaun dan pembiayaan.
• Bank Negara Malaysia, Murabahah, kos pemerolehan, margin dan pemilikan aset.
• IMF, Panduan Penyusunan Penunjuk Kekukuhan Kewangan, perbezaan risiko dalam Bab 7.
• HM Land Registry, Panduan Amalan 69, contoh hartanah di England dan Wales.
• Bank Dunia, Kewangan Islam dan Penggunaan Semula Aset, hak sewaan dan struktur sukuk.
• IFSB, Laporan Kestabilan Industri 2025, takrif instrumen kewangan.
• Perbendaharaan UK, sukuk kerajaan kedua, terbitan 2021 dan sumber sewaan.
• PIDM, Sistem Insurans Deposit, deposit yang layak dan pengecualian.
• IFSB-31, prinsip pengawasan tadbir urus Syariah.