Dụng cụ chỉ qibla thời trước dùng la bàn và đồng hồ mặt trời ra sao?
So sánh hộp ngà, hộp đồng thau và dụng cụ thiên văn để đọc vai trò của kim la bàn, bảng địa danh và đồng hồ mặt trời.
Khi xem ảnh, hãy xác định thông tin trên từng mặt. Kim nằm trong la bàn. Tên địa điểm có thể nằm trong một bảng, một hình vẽ hoặc các ô dọc vành. Bộ phận tạo bóng cho đồng hồ mặt trời gọi là kim tạo bóng, hay gnomon. Trưng bày về cầu nguyện tại Bảo tàng Lịch sử Khoa học Oxford có các dụng cụ bằng đồng thau với bảng địa danh và một ví dụ bằng gỗ phủ sơn. Hướng dẫn về kiến trúc thánh đường Hồi giáo giới thiệu tường qibla và mihrab, những bộ phận cho thấy hướng đó trong một tòa nhà.
Kim la bàn cho biết mốc nào?
Kim chỉ một hướng tham chiếu. Tìm trục, hốc chứa kim và ký hiệu của các hướng chính. Các bộ phận ấy cho biết dụng cụ được định hướng thế nào. Hướng tới đích được ghi trong dữ liệu địa lý đi kèm. Nếu một hộp có cả kim lẫn đường khắc dài, hãy xem đường khắc nối với ký hiệu nào. Đường đó có thể chỉ hướng từ một nơi cụ thể hoặc thuộc một thang đo khác.
Oxford ghi dụng cụ số 53791 thuộc thế kỷ XVIII và có thể được làm ở Ba Tư. Tấm trang trí phía trên la bàn có tên bốn hướng chính và vạch theo độ. Dưới đáy hộp có những đường khác, trong đó có đường chỉ phía nam và các hướng liên quan đến những nơi như Medina. Hai mặt có thể trông gần nhau trong ảnh chụp nghiêng. Ảnh từ trên xuống giúp thấy các đường ở đáy. Ảnh cận cảnh tấm phía trên cho thấy vạch chia độ. Hồ sơ cho phép đối chiếu từng dấu với vị trí của nó.
Sự khác nhau giữa mốc định hướng và hướng tới đích cũng xuất hiện khi kiểm tra la bàn trên điện thoại. Trên đồ vật cổ, có thể nhìn thấy sự khác nhau đó qua các phần riêng. Kim có thể nằm trong hốc, bảng địa danh ở nắp và vạch đọc bóng ở mặt gần bộ phận tạo bóng.
Cách đưa dữ liệu địa điểm vào một chiếc hộp nhỏ
Một số dụng cụ có danh mục nơi chốn đi kèm số liệu hoặc giá trị chỉ hướng. Dụng cụ bằng đồng thau AST0443 của Royal Museums Greenwich là một hộp tròn có nắp bản lề và la bàn gắn trong thân. Hồ sơ ghi 151 địa điểm được khắc trên các mặt, cùng kinh độ, vĩ độ và giá trị về hướng. Dưới kính là kim thép xanh với vòng hở ở đầu chỉ bắc. Vòng độ quanh la bàn dùng số kiểu abjad, trong đó chữ cái đại diện cho số.
Khi đối chiếu ảnh, hãy tìm bản lề để xác định mặt nào đang hiện ra. Ảnh chính diện có thể cho thấy kim và vài tên, còn phần khác của danh mục nằm ở nắp hoặc mặt bên. Kích thước chung được ghi là 17 × 75 mm. Kích thước nhỏ giúp giải thích vì sao dữ liệu được rải trên nhiều mặt. Greenwich xếp dụng cụ vào thế kỷ XVIII và ghi người chế tác chưa rõ.
Cách khác là chia vành thành các ô. Nếu một ô chứa vài tên thì đó có thể là một nhóm theo vùng. Có thể thấy hai cách sắp xếp khi đặt ảnh hiện vật ở Greenwich cạnh ảnh hộp tại Bảo tàng Anh. Một bên là danh mục với số liệu, bên kia là các nhóm tên bao quanh một hình ở giữa. Bài giải thích cách tính góc phương vị qibla hiện nay bàn về câu hỏi địa lý từ một điểm xuất phát cụ thể.
Đồng hồ mặt trời nằm chung hộp như thế nào?
Đồng hồ mặt trời dùng vị trí bóng trên các đường đã vạch. Bộ phận tạo bóng có thể là chốt ngắn, miếng tam giác gập hoặc sợi dây căng trên giá đỡ. Để nhận ra trong ảnh, hãy xem bộ phận đứng ở đâu và gần nhóm vạch nào. Kim nam châm có trục quay trong một hốc khác. Những vị trí đó giúp nhận diện hai chức năng từ ảnh toàn cảnh.
AST0443 ở Greenwich có la bàn và miếng tam giác gập dùng để tạo bóng. Hiện vật 1986-1387 của Science Museum Group có đồng hồ mặt trời nằm ngang dùng chốt. Hồ sơ ghi dụng cụ được thiết kế cho vĩ độ 0° và cho hệ giờ mà hồ sơ gọi là giờ Babylon. Trong trưng bày về thương mại và đi lại của Oxford, hiện vật 43645 được mô tả là dụng cụ chỉ qibla có đồng hồ mặt trời ngang với chốt tạo bóng. Hiện vật không có chữ ký, thuộc thế kỷ XIX và có thể là đồ Ba Tư. Khi so sánh, giữ tên của bộ phận, vĩ độ và hệ giờ cạnh từng hồ sơ.
Hộp ngà dành cho vĩ độ Istanbul
Dụng cụ 1921,0625.1 của Bảo tàng Anh là một hộp ngà tròn đường kính khoảng 11 cm. Bảo tàng định niên đại 990 theo lịch Hijri, tương ứng 1582–1583. Cairo nằm trong mục địa điểm tìm thấy hoặc thu nhận. Từ góc của sợi dây tạo bóng và các vạch, bảo tàng xác định đồng hồ được thiết kế cho khoảng 41° bắc, tương ứng với Istanbul. Khi chú thích, giữ vĩ độ với mô tả đồng hồ và ghi Cairo trong mục mà bảo tàng sử dụng.
Ở giữa hộp mở có hình sơ lược của Kaaba. La bàn nằm trong hốc riêng. Vòng ngoài nhóm tên thành phố và vùng thành 72 ô, viết Istanbul bằng màu đỏ. Bảo tàng giải thích các nhóm này là chỉ dẫn gần đúng theo vùng. Bên cạnh đồng hồ ngang có một mặt đỏ hình cánh buồm dùng cho một mốc giờ liên quan đến buổi cầu nguyện chiều. Giá kim loại gập giữ sợi dây, và bóng dây phục vụ cả hai đồng hồ. Mặt đỏ chia thời gian ban ngày thành mười hai phần, độ dài mỗi phần thay đổi theo mùa.
Hồ sơ cũng ghi hộp cao 1,8 cm khi đóng và 5,5 cm khi giá kim loại mở. Một số đo nói về trạng thái cất giữ. Số còn lại tính cả bộ phận được dựng lên. Khi dùng ảnh chụp ngang, xác định giá đang mở hay gập trước khi gắn số đo vào ảnh.
Dấu mòn và bộ phận thất lạc cho biết điều gì?
Bảo tàng Anh cho biết một số chữ gần la bàn chưa xác định được. Dấu trên một vòng khác đã mòn đến mức khó đọc và được diễn giải tạm thời. Kính và kim có vẻ còn nguyên từ trước. Trong chú thích, ghi chi tiết thấy được và diễn giải mà bảo tàng đề xuất, rồi cho biết chỗ nào còn nghi vấn. Dấu còn lại có thể cho thấy từng có vạch mà chưa đủ để đọc giá trị.
Nắp rời có một bông hoa vàng tám cánh. Hồ sơ nêu khả năng mất phần khảm ở giữa, cùng các vết nứt và mẻ trên ngà. Đó là quan sát ở mặt ngoài. Với phần đọc hướng và giờ, xem lại kính, kim, giá và đường vạch trong hộp. Ghi cùng một số hiện vật cho hai ảnh nhìn ngoài và trong để người đọc biết chúng thuộc cùng một dụng cụ.
Ý tưởng ấy xuất hiện ở đâu trên dụng cụ đo thiên văn?
Thông tin địa lý cũng được khắc trên dụng cụ có nhiệm vụ khác. Dụng cụ thiên văn astrolabe Bắc Phi số 51459 ở Oxford do Muhammad ibn Ahmad al-Battuti chế tác và có niên đại 1733–1734. Bảo tàng ghi có bảng chỉ qibla từ các thành phố. Trưng bày về cầu nguyện nói tới một dòng chữ về việc hiến tặng cho một thánh đường tại Fez. Dòng chữ là căn cứ về nơi nhận. Cách bảo tàng giải thích về người có thể đã sử dụng dụng cụ thuộc một phần khác của hồ sơ.
Một bảng trên astrolabe và một bảng trên nắp hộp có thể mang dữ liệu tương tự. Hãy xem các bộ phận bên cạnh. Trong hộp có thể có kim nam châm hoặc bộ phận tạo bóng. Trên astrolabe, thân, lưới sao, đĩa và thước ngắm dùng trong quan sát thiên văn, như hướng dẫn về các bộ phận của astrolabe Hồi giáo trình bày. Oxford có những astrolabe khác với đường giờ cầu nguyện hoặc bảng địa danh. Số hiện vật giúp nối ảnh chi tiết với hồ sơ thích hợp.
Cách đọc ảnh bảo tàng của một dụng cụ chỉ qibla
Bắt đầu với dáng hộp và vị trí nắp. Nắp có thể đóng, mở trên bản lề hoặc tháo rời. Nếu thấy bên trong, hãy tìm hốc la bàn trước, rồi tới bộ phận tạo bóng và các vạch xung quanh. Sau đó tìm tên và số. Danh mục ở nắp khác với cách chia ô quanh vành. Khi ảnh chỉ cho thấy một mặt, xem hồ sơ có mô tả các mặt còn lại hay không.
Trước khi đặt hai hiện vật cạnh nhau, ghi số, vật liệu, thời gian và nhận định về nơi làm hoặc người làm. Giữ lời ghi thận trọng mà bảo tàng dùng. Tách ngày trên chữ khắc với ngày vào bộ sưu tập. Đặt vĩ độ bên cạnh mô tả đồng hồ mặt trời. Nhờ vậy người đọc có thể tìm lại từng thông tin từ ảnh, hồ sơ hoặc cách bảo tàng đọc dấu.
Hồ sơ hiện vật để đối chiếu
- Bảo tàng Lịch sử Khoa học Oxford, trưng bày về cầu nguyện giới thiệu nhiều bảng địa danh, đồng hồ và vật liệu.
- Oxford, dụng cụ 53791 ghi vạch độ trên tấm và đường ở đáy.
- Royal Museums Greenwich, AST0443 ghi 151 địa điểm, kim và bộ phận tạo bóng gập được.
- Science Museum Group, 1986-1387 ghi loại chốt, vĩ độ 0° và hệ giờ.
- Oxford, thương mại và đi lại xác định dụng cụ có đồng hồ mặt trời 43645.
- Bảo tàng Anh, 1921,0625.1 ghi chất liệu ngà, vĩ độ Istanbul, các ô địa danh và hai đồng hồ.
- Oxford, astrolabe 51459 ghi bảng hướng từ nhiều nơi.
