Kaaba là gì? Vị trí, ý nghĩa và lịch sử ở Mecca

Kaaba là công trình linh thiêng có dáng gần như khối lập phương, nằm ở trung tâm Đại Thánh đường tại Mecca, Ả Rập Xê Út. Công trình là mốc xác định qibla, hướng người Hồi giáo quay về khi cầu nguyện theo nghi thức. Trong Hajj và Umrah, người hành hương đi quanh Kaaba bảy vòng trong nghi thức tawaf. Tấm vải đen che tường ngoài thuộc bộ vải kiswah.

Trên bản đồ tiếng Anh, tên thành phố có thể viết là Mecca hoặc Makkah. Tên công trình cũng có các cách viết Kaaba, Ka‘ba hoặc Ka‘bah. Chúng đều chỉ cùng một công trình. Khi xem ảnh hoặc đọc chú thích, hãy phân biệt tòa nhà ở giữa, thánh đường bao quanh, hướng cầu nguyện và không gian dành cho việc đi vòng.

Kaaba nằm ở đâu trong Đại Thánh đường?

Kaaba nằm trong khu vực mở ở giữa Masjid al-Haram, tức Đại Thánh đường. Nhìn từ xa, lớp vải màu đen tạo ra đường viền dễ nhận thấy của công trình. Các dãy vòm, tháp và tầng dành cho việc cầu nguyện thuộc khuôn viên thánh đường. Khoảng lát đá sáng màu bao quanh Kaaba là một phần của mataf, nơi thực hiện tawaf. Thánh đường còn có các tầng khác dành cho nghi thức này.

Khi một bài báo nói về mở rộng Đại Thánh đường, công việc có thể liên quan đến lối vào, hành lang hoặc một tầng mới. Sửa chữa Kaaba thì liên quan đến công trình ở giữa, chẳng hạn tường, mái hay cửa. Diện tích của sân và chiều dài một bức tường là hai loại số liệu. Hãy xem nguồn nói đến phần nào trước khi đưa số đo vào chú thích.

Bài về mataf của Saudipedia ghi lại các thay đổi về mặt sàn, đường đi và các tầng. Từng có một vạch trên sàn thẳng với Đá Đen để đánh dấu đầu và cuối vòng. Vạch được bỏ vì mọi người tụ lại ở đó. Có thể thấy vạch ấy trên ảnh cũ. Góc có Đá Đen vẫn là mốc để hiểu vị trí bắt đầu và kết thúc.

Vì sao người Hồi giáo quay về phía Kaaba khi cầu nguyện?

Qibla là hướng chung khi thực hiện việc cầu nguyện theo nghi thức. Qur’an 2:144 chỉ dẫn quay mặt về phía Thánh đường Thiêng. Kaaba là mốc cụ thể của hướng ấy. Người Hồi giáo thờ phượng Allah và dùng cùng một địa điểm làm mốc định hướng khi đứng cầu nguyện.

Từ một số vị trí trong Đại Thánh đường có thể nhìn thấy Kaaba. Ở thành phố khác, người cầu nguyện thường theo hướng được chỉ trong phòng cầu nguyện. Vì điểm xuất phát thay đổi, mũi tên trên bản đồ hướng về Mecca cũng thay đổi. Một từ như “hướng đông” không thể mô tả qibla ở mọi nơi. Một số dụng cụ xác định qibla trong lịch sử kết hợp la bàn hoặc đồng hồ mặt trời với thông tin về các thành phố.

Trong ảnh có những hàng người đứng yên, qibla giải thích họ đang hướng về đâu. Trong ảnh người hành hương di chuyển, tawaf giải thích đường đi quanh công trình. Một mũi tên chỉ vào Kaaba và một đường vòng quanh Kaaba có thể xuất hiện trên cùng một sơ đồ. Mỗi nét biểu thị một hoạt động khác nhau.

Bảy vòng tawaf diễn ra như thế nào?

Tawaf gồm bảy vòng. Người hành hương bắt đầu ngang với góc đặt Đá Đen và di chuyển sao cho Kaaba luôn ở bên trái. Nhìn từ trên cao, hướng đi ngược chiều kim đồng hồ. Bản đồ Hajj của Balady, thuộc cơ quan đô thị Ả Rập Xê Út, nêu góc bắt đầu và kết thúc, đồng thời mô tả động tác giơ tay về phía đá. Có thể nhận ra đường thẳng qua góc này từ xa. Tại chỗ, hãy theo biển chỉ dẫn, nhân viên và hướng di chuyển của dòng người.

Tawaf có trong Hajj và Umrah. Trình tự Hajj trên Nusuk nêu một số lần tawaf ở các giai đoạn khác nhau, trong đó có Tawaf al-Ifada. Hajj còn có nghi thức diễn ra ngoài Đại Thánh đường, chẳng hạn việc tập trung ở Arafat. Trong Umrah, sau tawaf còn có sa‘i, việc đi giữa Safa và Marwa. Hướng dẫn Umrah từng bước trình bày thứ tự của hai hoạt động. Bài về năm trụ cột của Hồi giáo giải thích vị trí của Hajj trong thực hành tôn giáo.

Khi đọc sơ đồ, hãy theo đường từ vị trí ngang góc đến khi đã đi quanh cả công trình và trở lại cùng đường thẳng. Đi dọc một mặt tường chỉ là một đoạn của vòng. Người đi ở rìa sân hoặc tầng khác có thể đi quãng đường khác. Góc đặt Đá Đen vẫn là mốc chung để đếm vòng.

Đá Đen, kiswah và Hijr là gì?

Đá Đen được gắn vào một góc của Kaaba. Kiswah là cả bộ vải che bên ngoài, trong đó có tấm rèm thêu cửa gọi là sitara. Cạnh công trình là bức tường thấp hình bán nguyệt bao quanh khu vực mang tên Hijr. Một bức ảnh có thể chỉ cho thấy một trong các bộ phận tùy theo góc chụp.

Các bộ phận của Kaaba và không gian xung quanh

Bộ phận	Vị trí	Dấu hiệu nhận biết
Đá Đen	Trong khung ở một góc	Vị trí ngang góc là điểm đầu và cuối mỗi vòng.
Kiswah	Trên các tường bên ngoài	Bộ vải phủ công trình, nhìn từ xa thấy màu đen.
Sitara	Trước cửa đặt cao hơn nền	Rèm cửa thêu nằm trong bộ vải phủ bên ngoài.
Hijr	Trong phạm vi tường thấp hình bán nguyệt	Truyền thống gắn một phần khu vực với mặt bằng của công trình trước đây.
Mataf	Khu vực rộng hơn bao quanh Kaaba	Không gian để người hành hương đi vòng khi thực hiện tawaf.

Sahih al-Bukhari 1597 thuật lại rằng Umar hôn Đá Đen vì đã thấy Muhammad làm như vậy. Ông nói bản thân viên đá không thể đem lại lợi ích hay gây hại cho ông. Câu chuyện giải thích tiền lệ của động tác ấy. Với người đi vòng ở xa tường, góc đặt đá vẫn giúp xác định nơi hết một vòng.

Hồ sơ hiện vật của Qatar Museums giới thiệu một tấm rèm cửa từ cuối thời Ottoman, lưu giữ tại Bảo tàng Nghệ thuật Hồi giáo. Khi tách khỏi công trình, hình dáng và các đường thêu trên tấm rèm dễ quan sát hơn. Bài về cách làm bộ vải kiswah giải thích cách rèm cửa và các tấm phủ tường tạo thành một bộ.

Các nguồn Hồi giáo kể gì về nguồn gốc Kaaba?

Qur’an 2:125 mô tả Ngôi Nhà là nơi người ta trở về, gắn với cầu nguyện và đi vòng. Trong câu 2:127, Ibrahim và Ismail nâng nền móng của Ngôi Nhà. Qur’an 3:96–97 nói đến Ngôi Nhà ở Bakka, sự ban phúc và chỉ dẫn, cùng việc hành hương đối với những ai có khả năng.

Các đoạn này nói về ý nghĩa tôn giáo của Ngôi Nhà và vai trò của Ibrahim và Ismail trong truyền thống. Chúng không nêu năm dương lịch xây từng bức tường hay chiều dài các cạnh. Muốn biết một trận lũ về sau làm hỏng phần nào, cần xem văn bản có niên đại và nghiên cứu kiến trúc. Một địa điểm lâu đời trong truyền thống có thể có một công trình đã được dựng lại nhiều lần.

Công trình hiện nay đã trải qua những lần xây dựng nào?

Triển lãm kiến trúc Kaaba của Thư viện Quốc gia Qatar giới thiệu một số giai đoạn. Theo triển lãm, người Quraysh xây lại Kaaba trước khi Muhammad bắt đầu sứ mệnh ngôn sứ. Cuối thế kỷ thứ bảy, Abd Allah ibn al-Zubayr xây lại công trình và thay đổi bố cục. Thay đổi dưới thời caliph Umayyad Abd al-Malik đưa mặt bằng trở lại gần với hình thức được gắn với người Quraysh.

Trận lũ năm 1039 lịch Hijra gây hư hại cho công trình. Nghiên cứu lịch sử xuất bản năm 2025 bàn về trận lũ năm 1630 và việc dựng lại theo lệnh của Sultan Ottoman Murad IV. Những người chứng kiến ghi lại tranh luận về việc dùng lại đá rơi và tháo dỡ những phần đã hỏng. Các ghi chép cho thấy việc xây lại bao gồm những quyết định cụ thể về giữ vật liệu cũ và phục hồi kết cấu.

Bài về Đại Thánh đường của Saudipedia ghi nhận một lần tu bổ toàn diện năm 1996 dưới thời Vua Fahd. Bài dẫn số đo của Trung tâm Nghiên cứu Hajj tại Đại học Umm al-Qura. Cạnh có cửa, từ góc Đá Đen tới góc hướng Levant, dài 11,68 mét. Ba cạnh kia được ghi là 12,04, 10,18 và 9,90 mét. Vẻ ngoài gần khối lập phương không có nghĩa các cạnh dài bằng nhau. Khi so với tài liệu cũ, hãy kiểm tra đơn vị và hai đầu đo.

Đọc ảnh hoặc sơ đồ Kaaba từ đâu?

Trước tiên tìm tấm vải đen, cửa cao và khoảng lát đá. Ảnh chụp gần cửa có thể cho thấy đường thêu. Ảnh rộng giúp nhận ra luồng di chuyển của người hành hương. Tường cong của Hijr thường dễ thấy hơn trên sơ đồ nhìn từ trên cao. Nếu chú thích có số đo, cần tìm tên hai góc trong nguồn trước khi gắn số vào bức tường nhìn thấy.

Bốn từ giúp phân biệt những điều trên. Kaaba là công trình. Đại Thánh đường là khuôn viên bao quanh. Qibla là hướng dùng khi cầu nguyện. Tawaf là nghi thức đi vòng. Hồ sơ bảo tàng phù hợp để tìm thông tin về tấm vải, còn bản đồ và tài liệu lịch sử trả lời các câu hỏi về không gian và công việc xây dựng.

Nguồn

• Qur’an 2:144 — Chỉ dẫn về hướng cầu nguyện về phía Thánh đường Thiêng.
• Qur’an 2:125 — Ngôi Nhà là nơi trở về, cầu nguyện và đi vòng.
• Qur’an 2:127 — Ibrahim và Ismail nâng nền móng của Ngôi Nhà.
• Qur’an 3:96–97 — Ngôi Nhà ở Bakka và hành hương đối với những ai có khả năng.
• Balady, bản đồ Hajj — Chiều đi, góc tham chiếu và cử chỉ về phía Đá Đen.
• Nusuk, hành trình Hajj — Các lần tawaf và Arafat trong trình tự hành hương.
• Sahih al-Bukhari 1597 — Lý do Umar đưa ra khi hôn Đá Đen.
• Saudipedia, Đại Thánh đường — Các bộ phận, số đo cạnh và lần tu bổ năm 1996.
• Saudipedia, Mataf — Thay đổi mặt sàn, vạch mốc và các tầng.
• Thư viện Quốc gia Qatar, Kiến trúc Kaaba — Các giai đoạn xây dựng và tư liệu triển lãm.
• Nghiên cứu việc xây lại dưới thời Murad IV — Trận lũ và quyết định thi công theo ghi chép đương thời.
• Qatar Museums, Sitara của Kaaba — Hồ sơ và ảnh tấm rèm cửa cuối thời Ottoman.