Tài chính Hồi giáo là gì? Cách hợp đồng phân chia lợi nhuận và rủi ro
Qua ví dụ mua máy đóng gói, tìm hiểu murabaha, ijarah, mudaraba và sukuk. Mỗi hợp đồng xác định quyền sở hữu, nguồn lợi nhuận và bên gánh tổn thất.
Hãy hình dung một xưởng sản xuất cần máy đóng gói. Ngân hàng có thể mua máy rồi bán lại cho xưởng, cho xưởng thuê hoặc góp vốn vào hoạt động kinh doanh sử dụng chiếc máy đó. Cả ba cách đều có thể đưa máy vào xưởng. Hồ sơ giao dịch cho biết xưởng nợ tiền mua, trả tiền cho quyền sử dụng hay chia lợi nhuận của hoạt động kinh doanh với bên cấp vốn.
Các nguyên tắc định hình hợp đồng tài chính Hồi giáo
Tài liệu chính sách của IMF về ngân hàng Hồi giáo nêu ba khái niệm thường gặp. Trong khuôn khổ này, riba bao gồm việc trả hoặc nhận lãi trên khoản vay. Gharar liên quan đến sự bất định quá mức về nội dung các bên đã thỏa thuận. Maysir liên quan đến cờ bạc. Tài liệu cũng đề cập đến hạn chế tài trợ cho hoạt động được xem là không được phép. Có thể xem thêm bài giải thích ý nghĩa của halal để hiểu khái niệm được phép trong những bối cảnh khác.
Khả năng xưởng bán ít hàng hơn dự tính là bất định kinh doanh thông thường. Nếu một giao dịch được gọi là mua bán mà không xác định được quy cách máy, điều kiện giao hàng hay cách tính giá, câu hỏi lại nằm ở chính nội dung thỏa thuận. Hợp đồng thuê có thể ghi ngày thanh toán rõ ràng nhưng vẫn có khả năng bên thuê ngừng trả tiền. Phân biệt sự mơ hồ của điều khoản với sự bất định của kết quả giúp giải thích vì sao tài chính Hồi giáo vẫn cần quản trị rủi ro.
Bài giới thiệu của Ngân hàng Trung ương Anh đề cập đến nhiều dịch vụ, từ tài khoản giao dịch hằng ngày đến tài trợ mua nhà, và giải thích cách mua bán hoặc hợp tác tạo ra lợi nhuận. Giá mua là khoản trả để có quyền sở hữu. Tiền thuê là khoản trả cho quyền sử dụng. Khoản phân phối từ đầu tư dựa trên các quyền theo hợp đồng. Các ví dụ dưới đây dùng đơn vị tiền giả định để minh họa nghĩa vụ và lược bỏ phí, thuế cùng những điều khoản thay đổi theo từng sản phẩm.
Murabaha là mua bán có công bố chi phí và khoản chênh lệch
Trong một giao dịch murabaha đơn giản, bên cấp vốn mua một tài sản đã xác định. Sau đó bên này bán tài sản cho khách hàng, công bố giá vốn và khoản chênh lệch mà hai bên thống nhất. Văn bản chính sách về murabahah của Ngân hàng Trung ương Malaysia giải thích cơ chế mua bán và việc sở hữu, nắm giữ tài sản trước khi bán lại. Trong ví dụ, bên cấp vốn mua máy với giá 10.000 đơn vị rồi bán với giá 12.000, gồm 10.000 chi phí và 2.000 tiền chênh lệch. Nếu chia đều thành 12 kỳ, mỗi kỳ phải trả 1.000 đơn vị.
Rủi ro thay đổi trước và sau khi bán. Trong thời gian mua và nắm giữ máy, bên cấp vốn chịu rủi ro liên quan đến quyền sở hữu. Sau khi bán và giao máy, phần giá chưa thanh toán trở thành khoản phải thu. Bên bán chịu rủi ro tín dụng nếu người mua không trả. Chương 7 của hướng dẫn năm 2019 của IMF về các chỉ số lành mạnh tài chính mô tả sự chuyển dịch từ rủi ro giá tài sản sang rủi ro tín dụng của bên mua. Nếu máy đem lại nhiều lợi nhuận, giá bán trong ví dụ vẫn là 12.000. Nếu không có lợi nhuận, bên mua vẫn phải trả theo điều khoản đã thỏa thuận.
Chứng từ mua ban đầu cho biết tài sản được mua và số tiền đã trả. Hợp đồng bán lại xác định giá và người mua máy. Lịch thanh toán cho biết khi nào từng khoản đến hạn. Hướng dẫn tài trợ Hồi giáo của Cơ quan Đăng ký Đất đai Anh minh họa trình tự này qua một giao dịch bất động sản tại Anh và xứ Wales, trong đó có quyền bảo đảm cho các kỳ thanh toán. Thủ tục đăng ký cụ thể thuộc phạm vi của ví dụ tại địa phương.
Ijarah tách quyền sử dụng máy khỏi quyền sở hữu
Trong một hợp đồng ijarah đơn giản, bên cấp vốn sở hữu máy và cho xưởng quyền sử dụng trong một thời hạn đã thống nhất. Thuê 24 tháng với giá 500 đơn vị mỗi tháng cũng tạo ra tổng thanh toán 12.000 đơn vị. Trong ví dụ mua bán, số tiền đó là giá máy phải trả. Trong ví dụ cho thuê, đó là tiền thuê cho thời gian được sử dụng máy. Quyền sở hữu có chuyển vào cuối kỳ hay không phụ thuộc vào cơ chế chuyển giao riêng trong thỏa thuận.
Tổng quan của Ngân hàng Thế giới về tài chính Hồi giáo cho cơ sở hạ tầng xem quyền sử dụng tài sản là đối tượng của hợp đồng thuê và đặt rủi ro sở hữu lên bên cho thuê trong cơ cấu được mô tả. Chủ sở hữu và người sử dụng có thể chịu trách nhiệm khác nhau. Người thuê có thể chịu trách nhiệm về hư hỏng do dùng sai cách. Trong cơ cấu thông thường, các nghĩa vụ gắn với quyền sở hữu thuộc về bên cho thuê. Bên cho thuê còn chịu rủi ro tín dụng khi không nhận được tiền thuê.
Xưởng có thể đối chiếu điều khoản về máy không sử dụng được với điều khoản về chậm thanh toán. Cả hai sự kiện đều có thể làm gián đoạn dòng tiền dự kiến, nhưng trách nhiệm phát sinh khác nhau. Các điều khoản về bảo trì, hư hỏng, sử dụng và chấm dứt giúp xác định nghĩa vụ của mỗi bên. Nếu hợp đồng thuê dự kiến kết thúc bằng việc chuyển quyền sở hữu, phần quy định về chuyển giao sẽ cho biết thời điểm và cách thực hiện.
Mudaraba chia lợi nhuận thực tế theo tỷ lệ thỏa thuận
Trong mudaraba, một bên góp vốn và bên còn lại quản lý hoạt động kinh doanh. Họ thống nhất cách chia lợi nhuận thực tế. Tài liệu của IMF giải thích rằng bên góp vốn chịu tổn thất tài chính thông thường. Nếu tổn thất do bên quản lý có hành vi sai trái, bất cẩn hoặc vi phạm hợp đồng, trách nhiệm có thể được phân bổ khác. Nếu không có lợi nhuận để chia, bên quản lý thường không nhận phần lợi nhuận. Cách phân vai khác với musharaka, trong đó các bên cùng góp vốn.
Giả sử bên cấp vốn đưa 10.000 đơn vị vào hoạt động của xưởng và người vận hành chịu trách nhiệm quản lý. Hai bên nhất trí rằng bên góp vốn nhận 60% lợi nhuận thực tế, còn bên quản lý nhận 40%. Với lợi nhuận 2.000 đơn vị, họ nhận lần lượt 1.200 và 800. Nếu hoạt động kinh doanh lỗ 2.000 đơn vị mà không có hành vi sai trái, bất cẩn hay vi phạm hợp đồng, phần vốn giảm 2.000 và không có lợi nhuận để chia. Tỷ lệ 60:40 dành cho lợi nhuận, nên không dùng để chia khoản lỗ kinh doanh thông thường này.
Ví dụ cho thấy phần lợi nhuận thực tế khác với khoản sinh lời được hứa theo một tỷ lệ cố định trên vốn ban đầu. Tỷ lệ phân chia có thể xác định trước khi xưởng bán sản phẩm đầu tiên. Số tiền cuối cùng vẫn phụ thuộc vào kết quả kinh doanh và cách tính lợi nhuận được phép phân phối. Hợp đồng mudaraba vì vậy cần xác định hoạt động được tài trợ, quyền hạn của người quản lý và căn cứ xác định khoản lợi nhuận sẽ chia.
Chứng chỉ sukuk thể hiện quyền gì?
Sukuk là chứng chỉ dùng để huy động vốn. Báo cáo ổn định ngành năm 2025 của Hội đồng Dịch vụ Tài chính Hồi giáo giải thích rằng chứng chỉ đại diện cho phần quyền sở hữu theo tỷ lệ trong tài sản hoặc một nhóm tài sản chưa chia tách. Nguồn thanh toán phụ thuộc vào tài sản, quyền liên quan và tài liệu giao dịch. Ví dụ, một đợt phát hành dựa trên hợp đồng thuê có thể dùng tiền thuê để chi trả định kỳ. Lịch chi trả có thể trông giống lịch thanh toán của trái phiếu. Quyền đứng sau khoản chi cần được đọc trong tài liệu phát hành.
Thông báo của Bộ Tài chính Anh về đợt sukuk chính phủ thứ hai ghi lại một đợt phát hành trị giá 500 triệu bảng Anh vào năm 2021. Đợt phát hành sử dụng cơ cấu ijarah với thu nhập từ việc cho thuê bất động sản văn phòng của chính phủ. Ngân hàng Thế giới còn phân biệt cơ cấu dựa trên tài sản, có thể phụ thuộc chủ yếu vào khả năng thanh toán của bên có nghĩa vụ, với cơ cấu được bảo đảm bằng tài sản, trong đó tài sản cơ sở và quyền có thể thực thi đối với tài sản ảnh hưởng trực tiếp hơn đến khả năng thu hồi. Tên tài sản tự nó chưa cho biết cơ cấu nào được dùng.
Khi đọc mô tả đợt phát hành, hãy xác định riêng tài sản và bên có nghĩa vụ thanh toán. Tìm bên nắm giữ quyền, cách quyền tạo ra dòng tiền và quyền yêu cầu thực hiện nghĩa vụ nếu thanh toán ngừng lại. Rủi ro của chứng chỉ liên quan đến một tòa nhà có thể gắn với khả năng trả tiền của bên sử dụng, giá trị của các quyền đối với tòa nhà hoặc cả hai. Cơ cấu giao dịch quyết định người nắm chứng chỉ có thể yêu cầu điều gì.
Tiền gửi ngân hàng và tài khoản đầu tư khác nhau thế nào?
Ngân hàng Hồi giáo có thể cung cấp cả tài khoản giao dịch và phương thức đầu tư. Ngân hàng Trung ương Anh mô tả một mô hình tài khoản thanh toán dựa trên qard, tức là khách hàng cho ngân hàng vay không lãi và có quyền tiếp cận số dư. Tiền trong tài khoản đầu tư có thể chịu tác động của kết quả kinh doanh hoặc danh mục đầu tư. Để phân biệt, có thể xem ngân hàng có nghĩa vụ hoàn trả số dư hay không, khoản sinh lời được tính như thế nào và ai chịu lỗ đầu tư.
Quy định bảo hiểm tiền gửi cho thấy sự phân biệt này. Cơ quan Bảo hiểm Tiền gửi Malaysia (PIDM) bảo vệ tiền gửi đủ điều kiện tại các ngân hàng thành viên, bao gồm tiền gửi Hồi giáo đủ điều kiện. Tài khoản và sản phẩm đầu tư thuộc những nhóm bị loại trừ. Đây là ranh giới trong cơ chế của Malaysia. Danh mục của cơ quan bảo hiểm và thông tin về tư cách của sản phẩm cho biết phạm vi bảo vệ. Hợp đồng giải thích việc nắm giữ tiền và cách tạo ra khoản sinh lời.
Tên thương mại có thể gợi ý mục đích sử dụng, còn điều khoản phân biệt số dư phục vụ thanh toán hằng ngày với tiền cam kết đưa vào đầu tư. Đóng góp từ thiện cũng là một hoạt động tài chính riêng. Hướng dẫn về zakat và sadaqah giải thích sự khác biệt giữa bố thí bắt buộc và đóng góp tự nguyện. Quyên góp, tiền gửi và khoản sinh lời đầu tư có mục đích cùng hồ sơ riêng.
Cách đọc hợp đồng đằng sau tên sản phẩm
Bắt đầu với các bên tham gia, tài sản hoặc hoạt động, và sự kiện làm phát sinh thanh toán. Trong ví dụ về xưởng, mua bán tạo nghĩa vụ trả giá mua, cho thuê tạo khoản phải trả để sử dụng máy, còn hợp tác cho mỗi bên một phần lợi nhuận thực tế. Với chứng khoán, hồ sơ phát hành nêu quyền liên quan và chủ thể có trách nhiệm chi trả. Sau đó, tìm bên chịu rủi ro nếu thiết bị hỏng, người mua không thanh toán hoặc hoạt động kinh doanh bị lỗ.
Thẩm định tuân thủ Sharia và giám sát công giải đáp những câu hỏi khác nhau. IFSB-31 về giám sát quản trị Sharia nêu yêu cầu đối với công tác giám sát và tính đến khác biệt về luật pháp và tổ chức ở từng nơi. Thẩm định sản phẩm xét điều khoản và cách vận hành thực tế. Hướng dẫn rà soát hợp đồng và giám sát Sharia trình bày cách ghi lại câu hỏi về thanh toán, quyền sở hữu và bàn giao. Cơ quan giám sát và quy tắc hiện hành điều chỉnh các vấn đề như công bố thông tin và giám sát tổ chức. Bài giải thích về thẩm quyền của fatwa cho thấy vì sao cần biết ai đưa ra ý kiến tôn giáo và trong bối cảnh nào.
Có thể truy từng khoản thanh toán về nghĩa vụ làm phát sinh khoản đó. Chênh lệch giá trong một giao dịch mua bán, tiền thuê để sử dụng tài sản và phần lợi nhuận thực tế đều có căn cứ riêng. Theo dõi tài sản, khoản thanh toán và tổn thất trong hồ sơ giúp làm rõ ý nghĩa của tài chính Hồi giáo và ngân hàng tuân thủ Sharia.
Nguồn của các tổ chức và hồ sơ giao dịch
- IMF, Bảo đảm ổn định tài chính tại các nước có ngân hàng Hồi giáo, nguyên tắc và định nghĩa ở Phụ lục I.
- Ngân hàng Trung ương Anh, Tài chính Hồi giáo là gì?, ví dụ về tài khoản và phương thức tài trợ.
- Ngân hàng Trung ương Malaysia, Murabahah, chi phí, chênh lệch giá và quyền sở hữu khi mua bán.
- IMF, Hướng dẫn biên soạn các chỉ số lành mạnh tài chính, Chương 7 về các dạng rủi ro.
- Cơ quan Đăng ký Đất đai Anh, Hướng dẫn thực hành 69, ví dụ bất động sản tại Anh và xứ Wales.
- Ngân hàng Thế giới, Tài chính Hồi giáo và tái khai thác tài sản, quyền thuê và cơ cấu sukuk.
- IFSB, Báo cáo ổn định ngành năm 2025, bảng thuật ngữ về các công cụ tài chính.
- Bộ Tài chính Anh, đợt sukuk chính phủ thứ hai, đợt phát hành năm 2021 dựa trên tiền thuê.
- PIDM, Hệ thống bảo hiểm tiền gửi, tiền gửi đủ điều kiện và các trường hợp loại trừ.
- IFSB-31, nguyên tắc giám sát quản trị Sharia.
