Czym jest szamsa? Rozety słoneczne i dedykacje w rękopisach

Szamsa to rozeta o kształcie słońca. Przykłady otwarć ksiąg, dedykacji i luźnych kart pokazują, co można wyczytać z położenia, napisu i układu ozdoby.

Szamsa (shamsa) to malowana rozeta spotykana na kartach rękopisów i albumów. Wzór często rozchodzi się promieniście z okrągłego środka. Może zawierać dedykację, imię, fragment tekstu, portret albo sam ornament. Nazwa oznacza formę, której można używać w różny sposób. Żeby określić funkcję ozdoby w danej księdze, warto ustalić położenie karty i odczytać umieszczony na niej napis.

Jak rozpoznać szamsę w rękopisie?

Nazwa jest związana z arabskim słowem shams, które oznacza słońce. Zacznij od środka i sprawdź, jak ułożono elementy wokół niego. Kształty przypominające płatki, łuki, promieniste linie i malowane liście mogą powtarzać się wokół wspólnego punktu. Obramowanie może składać się z kilku pasów. Jeśli jest napis, słowa mogą znajdować się w środku lub biec wzdłuż obwódki. Warto zatem przyjrzeć się obu częściom. Biblioteka Chester Beatty objaśnia tę nazwę za pomocą dwóch rozet umieszczonych naprzeciw siebie na początku Koranu Ruzbihana. Biblioteka Chester Beatty, przewodnik po Koranie Ruzbihana.

Szamsa otwierająca mogolską księgę «Padshahnama» w brytyjskich zbiorach królewskich pokazuje, jak wytyczono geometryczny wzór. Jej numer to RCIN 1005025.b. Katalog datuje kartę 1v na około 1657 rok i opisuje płytko wyryte linie oraz otwory po ostrzu cyrkla. Malowane motywy kwiatowe opierają się na geometrycznym szkicu. Wśród kolorów i materiałów omówiono lapis lazuli i metaliczne złoto. Ślady pokazują, w jaki sposób zbudowano wzór na tej konkretnej karcie. Zdobione pole ma wymiary 46,1 × 28,6 centymetra, a cała karta 58,0 × 36,4 centymetra. Dwa pomiary pomagają określić wielkość zdobienia, nawet gdy widać tylko wykadrowany fragment. Royal Collection Trust, szamsa otwierająca rękopis «Padshahnama».

Rozeta może otwierać tom lub utwór w jego obrębie

Na początkowych kartach «Padshahnamy» znajduje się para szams. Po niej następuje zdobiona rozkładówka z portretami Timura i Szahdżahana na kartach 2v i 3r, czyli na odwrocie drugiej karty i na przedniej stronie trzeciej. Katalog podaje kolejność dwóch zespołów obrazów. Najpierw widać rozety, później portrety rozmieszczone naprzeciw siebie. Fragment zdjęcia 1v pozwala obejrzeć zdobione pole. Żeby ustalić, co następowało po nim w księdze, trzeba odwołać się do opisu całego tomu i sąsiednich kart. Royal Collection Trust, rękopis RCIN 1005025 i rozkładówka z portretami.

Szamsa może też wskazywać początek utworu umieszczonego wewnątrz tomu. Walters Art Museum opisuje W.624.42A jako zdobioną stronę «Khamsy» Amira Chosrowa Dehlawiego. To rękopis mogolski z lat 1597–1598, w katalogu przypisany do Lahauru. Rozeta otwiera «Chosrowa i Szirin», drugi z pięciu poematów. Wzór zdobi złoto i lapis lazuli. Muzeum przypisuje wykonanie dekoracji Husajnowi Nakkaszowi i podaje Muhammada Husajna Zarrin Kalama jako kopistę. Położenie w zbiorze i związek z tekstem pozwalają ustalić, co zaczyna się w tym miejscu. Przewodnik po warsztatach rękopiśmienniczych wyjaśnia, jak w zapisach o produkcji można było odróżnić te role. Walters Art Museum, W.624.42A.

Dedykacja może wskazywać bibliotekę, dla której przeznaczono księgę

Napis może określać ściślejszy związek, niż wynika z samego nazwiska. Pozycja 73 w katalogu Christie’s to antologia poezji perskiej datowana na 17 czerwca 1418 roku. W rozecie otwierającej tom znajduje się dedykacja dla biblioteki timurydzkiego księcia Ibrahima Sultana. Katalog wymienia także tytuły dzieł na obramowaniu. Środek i brzeg dają dwa rodzaje informacji na tej samej stronie. Medalion wskazuje, do której biblioteki miał trafić tom, a obramowanie pomaga rozpoznać jego zawartość literacką. Wiersze wpisano w głównym polu tekstu oraz na marginesach. Tytuły odnoszą się więc do kilku utworów zebranych w jednej księdze. Christie’s, opis antologii z 1418 roku.

W Morgan Library & Museum znajduje się bestiariusz «Manafiʿ-i hayavan», o sygnaturze MS M.500. Opis obrazu karty 2r rozpoznaje imię w medalionie jako imię patrona, Szamsa ad-Dina ibn Ziji ad-Dina az-Zuszkiego (Shams al-Din ibn Ziya al-Din al-Zushki). Zestawienie dwóch zapisów pozwala odróżnić imię patrona od dedykacji dla biblioteki. Przy opisywaniu obiektu warto zachować rodzaj relacji wskazany przez katalog. Dane patrona, biblioteka, której przeznaczono księgę, i nazwisko kopisty odpowiadają na odrębne pytania dotyczące rękopisu. Morgan Library & Museum, MS M.500, karta 2r.

Dedykacje dla bibliotek mogą znaleźć się także w innych rodzajach dekoracji. British Library opisuje na karcie 2r rękopisu Or 9454 frontyspis w stylu mameluckim z dedykacją dla biblioteki uposażonej przez as-Sajjida Fachriego. Z kolofonu na karcie 88r wynika, że kopię ukończono 29 marca 1379 roku. Katalog opisuje osobno wzmianki o darowiźnie w innych miejscach tomu. Z treści i położenia można ustalić, gdzie widnieje dedykacja. Przy porównaniu z antologią z 1418 roku warto zachować ogólniejsze określenie «frontyspis», którego używa British Library. British Library, Or 9454.

Imię lub portret cesarza mogły zostać dodane później

Metropolitan Museum of Art odnotowuje na przedniej stronie karty z «Albumu Szahdżahana» rozetę z imieniem i tytułami mogolskiego cesarza Aurangzeba. Muzeum datuje tę stronę na około 1658 rok, a odwrotną na około 1630–1640. Według opisu rozetę dodano później do zbioru przygotowanego dla Dżahangira i Szahdżahana. W podpisie pod zdjęciem można podać datę widocznej strony. Jeśli prezentowane są obie strony, przypisanie każdej z nich osobnej daty pozwala pokazać kolejne etapy prac. The Met, rozeta Aurangzeba 55.121.10.40.

Karta z cesarskiego albumu w Cleveland Museum of Art pokazuje inną zmianę w środku wzoru. Muzeum określa 2013.331 jako kartę zamykającą album. Datuje malowidło na lata 1640–1655, pierwotny portret na około 1640–1650, a zmianę na czas po 1658 roku. Z rekonstrukcji muzeum wynika, że w szamsie był pierwotnie złoty krążek bez ornamentu. Portret Aurangzeba prawdopodobnie dodano po objęciu przez niego tronu. Dziś w środku widać portret, a otaczająca go dekoracja ma własną historię. Oba opisy pokazują, że odczytanie imienia lub rozpoznanie portretu to początek datowania. Żeby ustalić więcej, potrzebne są informacje o poszczególnych stronach i dodatkach. Cleveland, szamsa na karcie zamykającej 2013.331.

Werset w środku albo miejsce pozostawione puste

W Koranie Ruzbihana z Szirazu, powstałym w połowie XVI wieku, biblioteka Chester Beatty rozpoznaje werset 17:88 Koranu zapisany na biało na dwóch początkowych szamsach. Słowa pochodzą ze świętego tekstu zawartego w księdze. W podpisie można wskazać werset oraz dwie karty leżące naprzeciw siebie, na których go umieszczono. Zdjęcie całej rozkładówki pokazuje relację między wzorami. Zdjęcie jednej karty pozwala dokładniej obejrzeć pismo i malowidło po tej stronie. Inne sposoby dzielenia tekstu za pomocą dekoracji przedstawia przewodnik po zdobieniach Koranu i znakach ułatwiających lekturę. Chester Beatty, CBL Is 1558, ilustracja na stronie 49.

Karta Koranu safawidzkiego w Narodowym Muzeum Sztuki Azjatyckiej Smithsonian pokazuje, co dwie strony mogą powiedzieć o kolejności kart. Muzeum datuje F1932.67 na 1598 rok. Przednia strona zawiera szamsę z wersetem 17:88 i przypada po lewej stronie rozkładówki. Odwrotna jest częścią innej zdobionej rozkładówki i zawiera tekst z sury Al-Fatiha. Jeden numer inwentarzowy prowadzi do dwóch różnych miejsc księgi. Obok numeru osobno skatalogowanej karty widnieje numer rękopisu, do którego należy, F1932.65. Dzięki tym danym można określić położenie ozdoby dokładniej niż na podstawie zdjęcia samego środka. Smithsonian, karta Koranu F1932.67.

Można ją zestawić z kartą «Szahname» Ferdousiego, wykonaną w Szirazie około 1444 roku i przechowywaną w Cleveland Museum of Art. Muzeum opisuje 1945.169.a jako przednią stronę prawej karty dwustronicowego frontyspisu. Jej środek jest pusty. Katalog przypuszcza, że miejsce mogło być przeznaczone na imię lub portret. To możliwe wyjaśnienie wolnego pola. W zachowanej części nie ma napisu ani wizerunku, który pozwalałby ustalić tożsamość. Położenie na rozkładówce otwierającej udokumentowano osobno. Cleveland, szamsa «Szahname» 1945.169.a.

Co można zobaczyć na odłączonej karcie

Narodowe Muzeum Sztuki Azjatyckiej Smithsonian kataloguje F1933.3 jako odłączoną kartę z niezidentyfikowanego tekstu. Datuje ją na XIII lub XIV wiek i podaje Iran jako miejsce pochodzenia. Na przedniej stronie jest jedenaście wierszy w jednej kolumnie. Na odwrocie znajduje się szamsa z pasem pisma kufickiego wewnątrz dwóch zewnętrznych obramowań. Muzeum odnotowuje także zamocowanie medalionu na kremowym papierze. Można więc opisać obecne strony karty, położenie pisma i widoczną budowę ornamentu. Katalog nie podaje pierwotnego miejsca tej karty w księdze. Smithsonian, odłączona karta F1933.3.

Pas pisma kufickiego pokazuje, dlaczego warto obejrzeć zarówno obwódkę, jak i środek. Muzeum rozpoznaje powtarzające się słowa w obramowaniu. Ich obecność można potwierdzić, mimo że pierwotny tekst karty pozostaje niezidentyfikowany. Nazwa pisma opisuje kształt liter i sposób ich wykonania. Treść słów oraz ich związek z rękopisem trzeba ustalić na podstawie odrębnych danych. Przewodnik po piśmie kufickim i innych stylach kaligrafii pokazuje przykłady różnic w kształcie liter.

Jak opisać szamsę w katalogu lub pod zdjęciem?

Zacznij od całej karty. Wskaż medalion i obramowania, a następnie położenie napisu lub portretu. Początek tomu może łączyć kilka typów zdobień. W «Padshahnamie» wymiary pola i karty pozwalają odróżnić pomalowaną część od otaczającego ją papieru. Jeśli zdjęcie przedstawia tylko fragment, sprawdź wymiary całej karty przed porównaniem jej z «Szahname» lub innym rękopisem. Podaj numer i stronę, jeśli są znane. Zapis 1v oznacza odwrotną stronę pierwszej karty, a 2r przednią stronę drugiej. Kolejność zachowana w oprawionym tomie lub odtworzona cyfrowo pozwala zobaczyć, co jest przed zdobioną stroną i za nią. Przewodnik po kartach i budowie rękopisów Koranu wyjaśnia różnicę między kartą a stroną.

Jeśli początkowe położenie jest ustalone, podaj nazwę tomu lub utworu, który otwiera rozeta. Przy późniejszych dodatkach warto przytoczyć oddzielne datowania strony, ozdoby i dodanego elementu, jeśli podaje je katalog. Przykład Smithsonian można podpisać «Malowana szamsa na odwrocie odłączonej karty, Smithsonian F1933.3». Jeśli dalsze badania ustalą pierwotny układ kart lub patrona, można uzupełnić podpis o tę informację i jej źródło. Datowany kolofon, znak własności lub pasująca karta mogą dostarczyć świadectwa, którego sam kształt ornamentu nie ujawnia. Przewodnik po proweniencji rękopisów i zapisach katalogowych.