Kadzielnice w muzeach: mabkhara, majmar i ażurowe kule

Kadzielnica może mieć postać otwartej misy, naczynia z ażurową pokrywą albo pojemnika przeznaczonego do zawieszenia. Przy oglądaniu zabytku warto najpierw odnaleźć część, która mogła pomieścić materiał. Następnie można prześledzić drogę wydostawania się zapachu i sprawdzić, jak nóżki, uchwyt lub uszka podtrzymywały naczynie. Katalogi muzealne podają też informacje o brakujących częściach, naprawach i możliwym przeznaczeniu zabytku.

W opisach takich naczyń pojawiają się nazwy *mabkhara* i *majmar*. Poszczególne formy można porównać na podstawie zachowanych obiektów z udokumentowaną historią. W Dosze przechowywane jest naczynie noszące w katalogu nazwę kadzielnicy, choć kuratorzy wysunęli hipotezę, że zaprojektowano je z myślą o świecach zapachowych. Zestawienie tytułu z opisem konstrukcji oraz interpretacją ułatwia zrozumienie, dlaczego jedna szeroka nazwa obejmuje przedmioty o różnych formach.

Co oznacza mabkhara w kontekście przyjmowania gości

W materiałach Departamentu Kultury i Turystyki Abu Zabi *mabkhara* to nazwa kadzielnicy związanej z gościnnością. W opisie Union Square wymieniono monument w kształcie kadzielnicy, obok monumentów przypominających dzbanek do kawy i naczynie do skrapiania wodą różaną. W poświęconym dziedzictwu projekcie Bait Al Gahwa występuje zapis *mibkhara* na określenie naczynia, które może towarzyszyć powitaniu gości. Oba źródła pozwalają rozpoznać słowo i kontekst, w jakim się pojawia. Departament Kultury i Turystyki Abu Zabi, Union Square i Bait Al Gahwa, opis dziedzictwa.

Słowo to określa rodzaj naczynia. Na metryce starszego zabytku może pojawić się angielskie *incense burner* albo inne określenie regionalne, takie jak *majmar* przy przykładzie z Omanu. W opisie dobrze jest zapisać zarówno nazwę stosowaną przez instytucję, jak i cechy kształtu. Źródło dotyczące gościnności wyjaśni kontekst przyjmowania gości, opis znaleziska może wspomnieć o pozostałościach, a dokumentacja techniczna pozwoli zrozumieć, które części się poruszały.

Co można odczytać z otwartej misy

Muzeum Narodowe w Omanie publikuje wapienną kadzielnicę z Ra’s al-Jinz, datowaną na lata 2500–2000 p.n.e. Na fotografii widać płytką otwartą misę i cztery krótkie nóżki. Według muzeum podczas odkrycia stwierdzono obecność pozostałości po spalaniu. Instytucja nazywa naczynie *majmar*. To wczesny przykład z Półwyspu Arabskiego, który można zestawić z późniejszymi wyrobami metalowymi. Fotografia ukazuje miejsce, w którym mógł spoczywać materiał, a opis znaleziska wiąże pozostałości z konkretnym obiektem. Muzeum Narodowe w Omanie, wapienna kadzielnica z Ra’s al-Jinz.

Na zdjęciu najpierw warto prześledzić otwarty brzeg misy, a potem miejsce jej połączenia z nóżkami. Widok z boku pozwala ocenić, jak wysoko dno znajduje się nad podłożem. Z góry można sprawdzić, ile wnętrza pozostaje widoczne. W przypadku zabytku archeologicznego zapis muzealny może wyjaśnić stan misy w chwili odkrycia i odnotować znaleziony w niej materiał. Sama otwarta forma nie pozwala określić, jaka substancja zapachowa mogła się w niej znajdować.

Co zmienia ażurowa pokrywa

Kadzielnica The Met o numerze 1976.102 pochodzi z VIII lub IX wieku. Ma niski cylindryczny korpus, trzy nóżki i kopulastą pokrywę na zawiasie. Odlana z brązu pokrywa jest ażurowa i zawiera motywy skrzydeł oraz roślin. Muzeum wyjaśnia, że dym mógł wydostawać się przez otwory, a kształt nóżek opisuje jako łapy zwierzęcia z rodziny kotowatych. W katalogu podano wysokość 13,6 cm i największą długość 24,2 cm. Ujęcie zawiasu pozwala rozpoznać, gdzie kończy się ruchoma pokrywa i zaczyna nieruchomy korpus. The Met, kadzielnica z kopulastą pokrywą, 1976.102.

Drugie brązowe naczynie z The Met, 67.178.3a, b, datuje się na XI wiek i wiąże z Andaluzją. Ma kwadratowy korpus, nóżki, długi uchwyt i wysoką kopulastą pokrywę. Muzeum wymienia łuki podkowiaste w dolnym pasie dekoracji wśród cech pomocnych w określeniu pochodzenia. Podaje wymiary 24,8 × 25,4 × 10,8 cm. Przy porównaniu obu kadzielnic zacznij od korpusów i dopiero potem obejrzyj pokrywy. Przewodnik po przedstawieniach ludzi i zwierząt w sztuce islamu pomaga opisać takie motywy jak łapy na nóżkach starszego naczynia. The Met, kadzielnica przypisywana Andaluzji, 67.178.3a, b.

Dwie fotografie wyświetlane w podobnej wielkości mogą zacierać różnicę skali. W zapisie 1976.102 największa długość jest wyraźnie większa od wysokości. Na fotografii można zatem oddzielnie rozpatrzyć wysokość kopuły i zasięg całej sylwetki. The Met przypisuje starszą kadzielnicę Iranowi i wymienia odlew, perforację oraz nacinanie w opisie techniki. Przy egzemplarzu z Andaluzji katalog podaje osobno wysokość, szerokość i głębokość. Na jego zdjęciu długi uchwyt oraz płaskie ściany kwadratowego korpusu wyznaczają kolejne linie do prześledzenia. Wymiary przydają się do porównania obiektów, podczas gdy zdjęcie detalu pozwala dokładniej odczytać zawias, nóżki i dekorację.

Uszka, zapięcia i ruchoma czarka

British Museum opisuje 1992,0715.1 jako wieloboczne naczynie z północnych Indii, datowane na około XVI lub XVII wiek. Ma kopulastą górną część, zwieńczenie w kształcie lotosu oraz uszka i zapięcia umożliwiające zawieszenie. Jego wymiary to 15 × 16 × 12 cm. Katalog odnotowuje wygiętą nóżkę i proponuje porównanie z architekturą grobowców w północnych Indiach. Uszka pozwalają odczytać sposób zawieszenia, wygięta nóżka należy do opisu stanu obecnego, a odniesienie do grobowców dotyczy formy. British Museum, kadzielnica z północnych Indii, 1992,0715.1.

Ażurowa kula w The Met, 17.190.2095a, b, pochodzi z końca XIII lub początku XIV wieku i jest przypisywana Damaszkowi. Ma 15,9 cm wysokości, a z łańcuchem 22,2 cm. Wewnątrz dwóch półkul połączonych zawiasem znajduje się mała czarka zawieszona na trzech pierścieniach. Według muzeum pierścienie pomagały utrzymać czarkę w stabilnej pozycji, kiedy zewnętrzna kula się poruszała. Z zewnątrz widać otwory i linię styku półkul. Zdjęcie otwartego przedmiotu odsłania pierścienie i pozwala zrozumieć mechanizm. The Met, ażurowa kula 17.190.2095a, b.

Katalog The Met podaje, że średnica kuli jest równa jej wysokości mierzonej bez łańcucha. Mosiężną powierzchnię zdobią inkrustacje ze złota i srebra oraz czarnej masy. W muzealnym opisie napisy na pasach dekoracji zawierają pochwały właściciela, którego imienia tam nie wymieniono. Oglądając zdjęcia, można więc osobno odczytać formę bryły, połączenie półkul i miejsce napisów, a o tożsamości właściciela wypowiadać się z taką samą ostrożnością jak muzeum.

Czarka stanowi w tym wypadku wewnętrzny element połączony z pierścieniami. W osmańskim uchwycie do filiżanki zarf zewnętrzna oprawa podtrzymuje filiżankę używaną przy podawaniu napoju. Porównanie pomaga ustalić, która część jest podtrzymywana, która może się poruszać i jakie szczegóły da się sprawdzić w dokumentacji.

Jak muzea opisują pokrywę zastępczą

National Museums Scotland posiada brązową kadzielnicę A.1956.518 opisaną w Museum With No Frontiers. Ma wysokość 16,51 cm. Pochodzi z połowy lub drugiej połowy XIII wieku, a jako miejsce pochodzenia wskazano Syrię lub Irak. Katalog opisuje cylindryczny korpus na trzech nóżkach. Obecna kopulasta pokrywa z zawiasem jest współczesnym zamiennikiem. W opisie zaproponowano, że wcześniejszą pokrywę wkręcano w korpus za pomocą kołnierza i pierścienia. Wskazano też miejsce, w którym pierwotnie znajdował się długi uchwyt. Museum With No Frontiers, National Museums Scotland A.1956.518.

Widoczny na zdjęciu zawias należy więc przypisać pokrywie zastępczej. Połączenie gwintowane odnosi się do hipotetycznej wcześniejszej formy. Na podstawie przedstawień i analogii katalog sugeruje także możliwy kontekst kościelny tego konkretnego zabytku. Pokrewny sposób analizy formy przydaje się przy zestawieniu kuli z The Met z mosiężnymi globusami nieba. Znaki na powierzchni globusa pomagają odczytać przeznaczenie tej powierzchni. W przypadku kadzielnicy zawias i pierścienie dostarczają informacji o zewnętrznej osłonie i jej wnętrzu.

Dlaczego naczynie nazywane kadzielnicą mogło mieścić świece

Qatar Museums ujmuje MW.467.2007 pod tytułem *Mamluk Incense Burner*, czyli kadzielnica mamelucka. Ma 36,5 cm wysokości i 16,5 cm średnicy. W katalogu opisano cylindryczny korpus z mosiądzu, trzy stylizowane nóżki, ażurową kopulastą pokrywę oraz inkrustację srebrem i złotem na naczyniu. Jako patrona wskazano sułtana al-Nasira Muhammada ibn Kalawuna. W przeglądzie zbiorów Museum of Islamic Art podano Egipt lub Syrię i XIV wiek. Szczegółowy wpis Qatar Museums wskazuje Egipt i lata 1294–1340. Pochodzenie i datowanie warto przytaczać z nazwą źródła, w którym je podano. Qatar Museums, MW.467.2007 oraz Museum of Islamic Art, najważniejsze obiekty kolekcji.

Szczegółowy wpis przedstawia hipotezę, że naczynie zaprojektowano dla świec zapachowych. Zdjęcie może pokazać otwory oraz dekorację. Wyjaśnienie, co mogło znajdować się we wnętrzu, jest interpretacją kuratorską. Artykuł o szpitalu Kalawuna w Kairze przedstawia osobny przykład tego, jak dokumentacja łączy nazwiska i instytucje z mameluckimi budowlami i zabytkami. Patronem wymienionym przy kadzielnicy z Dohy jest al-Nasir Muhammad ibn Kalawun.

Na co zwrócić uwagę na zdjęciu zabytku

Na początek przyjrzyj się ujęciu całości, aby rozpoznać otwarte naczynie, korpus z pokrywą lub zamkniętą osłonę. Poszukaj widocznej misy lub czarki. Następnie zlokalizuj nóżki, uchwyt albo punkty zawieszenia i sprawdź na kolejnym zdjęciu, jak pokrywa łączy się z korpusem. Zdjęcie na wprost może ukrywać część otworów za pasem dekoracji. Ujęcie z góry pozwala zobaczyć powierzchnię ażurową. Fotografia wnętrza może odsłonić czarkę lub miejsce, gdzie brakuje jakiegoś elementu.

Teraz można porównać wygląd z katalogiem. Przy misie z Ra’s al-Jinz dokumentacja wykopaliskowa podaje informacje o pozostałościach po spalaniu. Przy kuli The Met fotografia otwartego zabytku i opis wyjaśniają rolę pierścieni. W przypadku naczynia w Szkocji katalog rozróżnia obecną pokrywę i przypuszczalny pierwotny sposób mocowania. Przy zabytku z Dohy opis pozwala rozpoznać nazwę katalogową i interpretację dotyczącą jego zawartości. Podaj numer inwentarzowy przy każdym takim stwierdzeniu, aby czytelnik mógł znaleźć dokładnie ten obiekt.

Katalogi muzealne do dalszych porównań

• Bait Al Gahwa, opis dziedzictwa wymienia mibkhara wśród przedmiotów związanych z przyjmowaniem gości.
• Muzeum Narodowe w Omanie opisuje wapienną misę z Ra’s al-Jinz i okoliczności jej odkrycia.
• The Met, 1976.102 dokumentuje ażurową pokrywę na zawiasie oraz trzy nóżki.
• The Met, 67.178.3a, b dokumentuje kwadratowy korpus obiektu przypisywanego Andaluzji.
• British Museum, 1992,0715.1 podaje wymiary i opisuje uszka oraz zapięcia.
• The Met, 17.190.2095a, b pokazuje ażurową kulę i objaśnia zawieszenie wewnętrznej czarki.
• National Museums Scotland A.1956.518 opisuje pokrywę zastępczą i przypuszczalne wcześniejsze mocowania.
• Qatar Museums, MW.467.2007 opisuje inkrustowane naczynie i hipotezę o świecach zapachowych.