Co to jest zarf? Osmański uchwyt do filiżanki kawy

Zarf to zewnętrzny uchwyt na małą filiżankę do kawy bez uszka. Przy podawaniu kawy w świecie osmańskim ceramiczną lub szklaną filiżankę, nazywaną często fincan, wkładano do osobnego uchwytu, za który można było ją podnieść. Zachowały się proste mosiężne uchwyty oraz złote oprawy zdobione emalią i kamieniami szlachetnymi.

Dwie krawędzie widoczne na muzealnej fotografii mogą należeć do dwóch przedmiotów wsuniętych jeden w drugi. Wewnątrz znajduje się filiżanka na kawę. Zewnętrzny uchwyt ją podtrzymuje i daje oparcie palcom. Niektóre katalogi pokazują oba elementy obok siebie lub po złożeniu. W innych przypadkach przetrwał jedynie uchwyt.

Jak filiżanka mieści się w uchwycie

W widoku z boku wiele zarfów ma pusty wewnątrz korpus, który rozszerza się ku górze i zwęża w stronę stopki. Wewnętrzna ścianka podpiera dolną część filiżanki. Ayman M. Edris zbadał siedem mosiężnych uchwytów z magazynu zbiorów Al-Aszmunajn w egipskim Mallawi. Na jego rysunku widać, jak dolna część filiżanki wchodzi w uchwyt i gdzie ścianka naczynia styka się z wewnętrzną powierzchnią metalu. To, ile filiżanki wystaje ponad krawędź, zależy od kształtu i wymiarów obu części. Ayman M. Edris, badanie mosiężnych uchwytów do filiżanek, Shedet 4

Metropolitan Museum of Art przechowuje dziewiętnastowieczną filiżankę i uchwyt przypisywane Turcji. Malowana i szkliwiona porcelanowa filiżanka 89.2.2162a ma 3,5 cm wysokości i 5,6 cm średnicy. Srebrny uchwyt 89.2.2162b, ażurowany, grawerowany i inkrustowany, ma 4,1 cm wysokości i 5,4 cm średnicy. W katalogu średnica filiżanki przewyższa średnicę uchwytu. Są to wymiary całkowite każdego przedmiotu. Aby ocenić dopasowanie, trzeba porównać węższy dół filiżanki z otworem i wewnętrzną ścianką uchwytu. W karcie nie ma średnicy filiżanki na wysokości styku z uchwytem. Metropolitan Museum of Art, filiżanka i uchwyt, 89.2.2162a, b

Litery a i b pozwalają ustalić, którego elementu dotyczy także każda z wysokości. Gdy obie części są złożone, dolna część filiżanki znajduje się wewnątrz uchwytu. Żeby poznać wysokość zestawu, trzeba wiedzieć, jak głęboko wchodzi filiżanka. Na zdjęciu bocznym można poszukać miejsca, w którym srebro ustępuje porcelanie, i zobaczyć, jaki odcinek naczynia wystaje ponad krawędź.

Do czego przydawał się przy gorącej kawie

Przewodnik British Museum po wystawie Life in a cup opisuje wkładanie jednej filiżanki porcelanowej w drugą w celu ochrony palców. Według przewodnika w XVIII wieku zaczęły się upowszechniać małe metalowe uchwyty. Przy podnoszeniu filiżanki można było ująć przedmiot zewnętrzny, omijając cienką ściankę stykającą się bezpośrednio z gorącą kawą. Gdy zestaw stał na stole, stopka podpierała oba przedmioty. Zachowane egzemplarze pokazują kształt powierzchni przeznaczonej do trzymania. Katalogi nie podają pomiarów temperatury tej powierzchni po nalaniu kawy. British Museum, Life in a cup, przygotowanie i podawanie kawy

W mosiężnych uchwytach badanych przez Edrisa stopka jest szersza na dole niż u góry. Autor wiąże taki profil ze stabilnością. Omawia również, jak część filiżanki wystaje ponad krawędź uchwytu. Warto przyjrzeć się jednocześnie korpusowi i stopce, by zrozumieć, jak podnoszono i odstawiano zestaw. Miejsca, gdzie spotykano się przy kawie, opisuje artykuł o osmańskich kawiarniach i życiu publicznym. Edris, budowa i zastosowanie uchwytów z Al-Aszmunajn

Jak kształtowano uchwyty z mosiądzu i srebra

Mosiężne egzemplarze z Al-Aszmunajn mają stopkę, korpus i krótki łącznik. Na zdjęciu spodu jednego uchwytu widać płytkie zagłębienie pośrodku stopki. Edris pokazuje też pasy wypukłych punktów przy jej brzegu. Z boku widać niemal stożkowy korpus i krótszą stopkę pod nim. Dekoracja przebiega po powierzchniach, które zarazem mieszczą filiżankę i pozwalają stabilnie postawić zestaw na płaskiej powierzchni. Edris, rysunki i fotografie mosiężnych uchwytów

W karcie srebrnego uchwytu Metropolitan Museum of Art rozróżnia ażurowanie, grawerunek i inkrustację. Otwór w ażurze przechodzi przez całą ściankę. Grawerunek pozostawia linie lub znaki na powierzchni. Przy inkrustacji w przygotowanym zagłębieniu umieszcza się inny materiał. Na jednym przedmiocie można spotkać kilka takich technik. Wnętrze pustego uchwytu pokazuje, gdzie otwory i zdobienia wypadają względem powierzchni podtrzymującej filiżankę. O obiegu wyrobów i umiejętności ich wytwarzania opowiada artykuł o rynkach i warsztatach w mieście świata islamu. Metropolitan Museum of Art, karta srebrnego uchwytu

Osobne drogi filiżanek i uchwytów

Przewodnik British Museum wymienia przypisywany Egiptowi mosiężny zarf Af.373 obok filiżanki Af.3495 wykonanej w Chinach i pozyskanej w Egipcie. Oba przedmioty datuje na lata 1800–1860. Inny przykład to fioletowa filiżanka z Miśni, wykonana w Niemczech w latach 1800–1900 na rynek osmański. Karty pokazują, że miejsce produkcji mogło się różnić od miejsca pozyskania, a filiżanki do kawy mogły przybywać z daleka. Egipski uchwyt i chińska filiżanka trafiły do zbiorów w darze od Henry’ego Christy’ego i mają własne numery. Żeby ustalić, czy kiedyś używano ich jako pary, trzeba by znaleźć zapis odnoszący się do tych dwóch konkretnych przedmiotów. British Museum, przewodnik po wystawie z filiżankami i uchwytami

Część filiżanek wiąże się z warsztatami działającymi w świecie osmańskim. Luwr przechowuje fragment osiemnastowiecznej filiżanki do kawy z Kütahyi, oznaczony MAO 936/824. To ceramika bogata w krzemionkę, malowana pod przezroczystym szkliwem. Największa szerokość podana w karcie dotyczy zachowanego fragmentu. Do oceny, jak naczynie pasowało do uchwytu, potrzebne byłyby wymiary kompletnej filiżanki. Zapis pozwala natomiast ustalić pochodzenie ceramicznej części zestawu. Trasę ziaren, z których przyrządzano napój, opisuje artykuł o jemeńskim porcie Al-Mucha i handlu kawą. Luwr, fragment filiżanki z Kütahyi, MAO 936/824

British Museum opisuje również małe szkliwione filiżanki określane jako haysi. W jemeńskim ośrodku garncarskim Hays wytwarzano je w dużych ilościach już w połowie XVI wieku. Nazwy używano też dla filiżanek wykonanych gdzie indziej. Osobnym przykładem w przewodniku jest filiżanka z uszkiem As1967,03.40, zrobiona w Hays w latach pięćdziesiątych lub sześćdziesiątych XX wieku. Tutaj Hays oznacza miejsce produkcji konkretnej filiżanki. Nazwa typu haysi miała szersze zastosowanie. Jeśli na etykiecie pojawia się nazwa miejscowości, warto sprawdzić, czy odnosi się do produkcji filiżanki, uchwytu, czy do nazwy rodzaju naczynia. British Museum, Life in a cup, filiżanki haysi

W tych przykładach miejsca wskazują na trzy różne związki z przedmiotem. Chiny to miejsce wykonania Af.3495, a Egipt to miejsce jej pozyskania. Niemcy to miejsce produkcji fioletowej filiżanki miśnieńskiej, a świat osmański był rynkiem, na który ją przeznaczono. Hays to miejsce wykonania As1967,03.40. Rozróżnienie ma znaczenie także wtedy, gdy dwa wyroby stoją obok siebie w tej samej gablocie.

Emaliowane uchwyty z Genewy

Khalili Collections opisują pod numerem SW 180 trzy zarfy wykonane w Genewie w połowie XIX wieku. Wśród materiałów grupy wymieniają złocone i malowane szkło opalinowe, emaliowane złoto i drobne perły. Opis wskazuje, że złotnicy mogli mocować w metalowej oprawie plakietki emaliowane, ażurowe elementy lub klejnoty. Kolekcja przedstawia takie wyroby w kontekście produkcji eksportowej. Dlatego na jednej etykiecie może się pojawić nazwa osmańskiego przedmiotu do kawy oraz szwajcarskie miejsce produkcji. Khalili Collections, trzy zarfy, SW 180

Kolejny genewski zarf, przechowywany w Museum Collection, ma 5,7 cm wysokości. Według karty powstał w pierwszej trzeciej części XIX wieku z przeznaczeniem na rynek turecki. Na ażurowym złotym korpusie znajdują się owalne pola z przedstawieniami instrumentów muzycznych na barwnym tle z emalii. Do uchwytu dopasowano etui z czerwonej skóry, wyłożone wewnątrz tkaniną. Zamknięte etui służy do przechowywania uchwytu. Filiżankę podczas podawania kawy wkłada się do złotej oprawy. Museum Collection, genewski zarf z dopasowanym etui, MC1178

Egzemplarz ze zbiorów sułtana

OA 8032 w Luwrze to dziewiętnastowieczny złoty zarf na niskiej stopce. Ma 5 cm wysokości i 5,2 cm średnicy. Karta opisuje skręcone rzędy ze szmaragdami, które przeplatają się ze skręconymi rzędami diamentów o szlifie róży. Nad nimi widoczne są kwiatowe ozdoby z diamentów. Mimo dekoracji można rozpoznać korpus przeznaczony na filiżankę i stopkę. Przedmiot pokazuje, ile szczegółów dało się zmieścić na niewielkiej powierzchni uchwytu. Luwr, zarf ze szmaragdami i diamentami, OA 8032

Według tej samej karty zarf należał do zbiorów sułtana Abdülhamida II. Wystawiono go podczas sprzedaży jego klejnotów w Paryżu w 1911 roku, trafił do kolekcji Georges’a Heine’a i został przekazany w zapisie testamentowym w 1929 roku. Daty te dotyczą zmian właściciela. Muzeum podaje XIX wiek jako czas wykonania. Karta wymienia dawnych właścicieli i udokumentowaną sprzedaż. Nie podaje nazwiska wytwórcy. Luwr, historia własności OA 8032

Na co spojrzeć na wystawie poświęconej kawie

Zacznij od krawędzi filiżanki i poszukaj linii, gdzie ceramika lub szkło styka się z metalem. Potem obejrzyj przedmiot z boku. Jeśli filiżanka wystaje ponad krótki ażurowy korpus ze stopką, prawdopodobnie została wsunięta w osobny uchwyt. Gdy uchwyt jest pusty, na zdjęciu wnętrza możesz zobaczyć, gdzie opierał się dół filiżanki. Przed szacowaniem wymiarów z fotografii sprawdź numery katalogowe. Wysokość całego zestawu i wysokość jednej części to osobne pomiary.

Na ilustracji historycznej można też zobaczyć, gdzie stał uchwyt względem dzbanka, tacy i innych elementów serwisu. Na dziewiętnastowiecznej ilustracji przytoczonej przez Edrisa jest zarówno filiżanka włożona do uchwytu, jak i oba elementy pokazane osobno. Porównanie pomaga rozpoznać zewnętrzną część. W artykule o ilustrowanych kronikach osmańskich i ceremoniach pokazano, jak odczytywać położenie i grupowanie przedmiotów na dawnych przedstawieniach. Materiał i udokumentowane dzieje konkretnego wyrobu uzupełnia jego karta muzealna. Edris, rysunek 1, historyczne przedstawienie serwisu do kawy

Istnieje również zapis dotyczący żywej tradycji. W 2013 roku międzyrządowy komitet UNESCO wpisał kulturę i tradycję kawy po turecku na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. W decyzji opisano podawanie kawy w małych filiżankach z wodą i spotkania przy napoju. Wpis obejmuje praktykę. Informacje o materiale, dacie wykonania i znanych właścicielach konkretnego uchwytu podają karty obiektów, takie jak w Luwrze czy Metropolitan Museum of Art. UNESCO, decyzja 8.COM 8.28

Katalogi muzealne i badania nad zarfem

• Metropolitan Museum of Art, filiżanka i uchwyt osobno podaje materiały i wymiary porcelanowej filiżanki i srebrnego uchwytu.
• Ayman M. Edris, mosiężne uchwyty na filiżanki kawy porównuje budowę siedmiu egzemplarzy przechowywanych w Egipcie.
• British Museum, Life in a cup opisuje filiżanki, uchwyty i ich zestawienia w części poświęconej przygotowaniu i podawaniu kawy.
• Khalili Collections, trzy zarfy przedstawiają materiały egzemplarzy z Genewy i kontekst eksportu.
• Museum Collection, zarf z motywem instrumentów muzycznych dokumentuje dekorację emaliowaną, miejsce wykonania i etui.
• Luwr, zarf OA 8032 podaje wymiary, materiały i historię własności.