Wat is mashq? Ottomaanse oefenbladen voor kalligrafie lezen

Mashq, in het Turks vaak geschreven als meşk, betekent oefenen in kalligrafie. Op een Ottomaans oefenblad kon een schrijver letters, verbindingen of uitdrukkingen herhalen, of met punten en lijnen hun verhoudingen aangeven. Sommige oefeningen werden zorgvuldig gecomponeerde werken met versiering, signaturen en een plaats in een album. Op het papier zijn sporen van het oefenen te zien. Een museumkaart kan de schrijver identificeren, een latere montage onderscheiden en uitleggen waarvoor een bepaald stuk diende.

Enkele werken in het Sakıp Sabancı Museum maken de verschillen zichtbaar. Op het blad van Ahmed Karahisarî staan herhaalde spreuken binnen een gouden kader. Abdurrahman Hilmi gebruikt punten en lijnen in zijn oefening met verhoudingen. Het diploma van Mir Mustafa Celaleddin bevat verklaringen van zijn leermeesters die hem toestemming geven werk in bepaalde schriftsoorten te signeren.

Waar je op het blad naar sporen van oefening zoekt

Zoek eerst een vorm of een groep letters die meer dan eens voorkomt. Volg die herhaling over het blad. Let op de afstand tussen streken, het punt waar twee letters samenkomen en de verandering in de ruimte om een woord. De herhaling kan één regel beslaan of over een groot deel van de pagina doorlopen. In een oefening met verhoudingen kunnen tekens bij een letter een maat aangeven. Is een aantekening onbekend, dan kan de uitleg van het museum haar functie verduidelijken. Een punt kan bij de letter horen of als meetteken dienen. Dat hangt af van de plek van het teken en de rest van het blad.

De tentoonstelling Scribbled Exercises, Practice Pages brengt werk bijeen van Ottomaanse kalligrafen uit verschillende eeuwen. De beschrijvingen verbinden oefeningen met het aanleren van lettervormen, het onderhouden van vaardigheid en het uitproberen van vormen. De kalligraaf schrijft met de snijkant van een rietpen, ook wel qalam genoemd. Bij herhaling op het blad worden verschillen tussen de streken zichtbaar. De gids voor Arabische kalligrafische schriftsoorten geeft uitleg bij de namen die je in catalogi tegenkomt. Sakıp Sabancı Museum, tentoonstelling Scribbled Exercises, Practice Pages

Herhaalde spreuken en de gouden rand van Ahmed Karahisarî

Het Sakıp Sabancı Museum identificeert 190-0456-AK als een vrije kalligrafieoefening uit de zestiende eeuw van Ahmed Karahisarî. Het blad meet 35 bij 26,3 centimeter. De catalogus noemt gelijmd papier, dat minder inkt opneemt, en zwarte inkt. Ook beschrijft hij herhaalde literaire gezegden en spreekwoorden. Er staat een smal gouden kader om het schrijfveld. Tussen letters en woorden staan kleine gouden rozen. Een colofon noemt het werk van de kalligraaf een oefening. De herhaalde tekst en de zorgvuldig geplaatste versiering staan op hetzelfde blad. Sakıp Sabancı Museum, oefening van Karahisarî, 190-0456-AK

Vergelijk een afbeelding van het hele blad met een detail. Op het overzicht zie je het kader en de vorm van het schrijfveld. Op een detailfoto zijn de afzonderlijke herhalingen en de tussenruimten met gouden versiering makkelijker te onderscheiden. De catalogus helpt vaststellen wat er werd herhaald en wat er in het colofon staat. Een beschrijving kan aandacht geven aan de oefening en aan de manier waarop het blad is vormgegeven.

Abdurrahman Hilmi’s oefening met verhoudingen

Het museum gebruikt voor blad 190-0522-ARE de term ölçülü talim meşki. Het dateert het stuk in de tweede helft van de achttiende eeuw en geeft een maat van 18,5 bij 26 centimeter. Punten en lijnen helpen de grootte en vorm van letters en hun onderlinge verbindingen weer te geven. In sommige ruimten tussen het schrift staan kleine bloemen en bladeren. Het museum acht het waarschijnlijk dat dit een lesvoorbeeld was. Het colofon noemt Mehmed Rasim Efendi uit Eğrikapı als Hilmi’s leermeester. Volgens de kaart gaf Hilmi zelf ook les. Sakıp Sabancı Museum, oefening met verhoudingen 190-0522-ARE

Kijk bij een vergelijking met Karahisarî eerst welke aanwijzingen er voor elk blad zijn. De ene kaart beschrijft de herhaalde gezegden, de signatuur en de gouden rozen. De andere verklaart de tekens voor verhoudingen en noemt een leermeester in het colofon. Beide bladen tonen een oefening, ieder aan de hand van andere details. Een bewering over het precieze gebruik in het onderwijs moet steunen op de informatie bij het voorwerp zelf.

Noem in een bijschrift bij Hilmi’s blad eerst waar de punten en lijnen bij de letters staan en beschrijf vervolgens de functie die het museum eraan geeft. Beschrijf waar de bloemen en bladeren in de open ruimten staan. De naam van de leermeester komt uit het colofon. Met die volgorde kan de lezer elk detail op de foto of in de catalogus terugvinden.

Hoe oefenbladen in een album terechtkwamen

Het Kalligrafiealbum 120-0243-SH van het museum meet 30 bij 21,7 centimeter. Het bevat werk van Şeyh Hamdullah. De kaart onderscheidt kalligrafische composities, kıt’a, en oefeningen, meşk, die zijn samengebracht in een murakka of album. Volgens de kaart dateren het gekleurde papier en het gemarmerde papier aan de randen, de boekverluchting en de band uit de achttiende eeuw. Het album brengt werk van een kalligraaf die in 1520 overleed samen met een latere vormgeving. Sakıp Sabancı Museum, album 120-0243-SH

Kijk bij een albumpagina eerst naar het schrijfveld en daarna naar het omliggende papier en de band. Een datering kan maar voor één onderdeel gelden. Het artikel over werkplaatsen voor handschriften licht de verschillende werkzaamheden bij de vervaardiging van een boek toe. De gids over shamsa-rozetten laat aan de hand van een ander voorbeeld zien waarom de plek van een versierd oppervlak van belang is. Een oefenblad kan lang na het schrijven in een album een nieuwe omlijsting krijgen.

Bij een bijschrift over dit album kan de achttiende eeuw direct bij het randpapier, de versiering en de band worden vermeld. De naam van Şeyh Hamdullah hoort bij het schrift. Een overzichtsfoto laat de overgang van schrift naar randpapier zien. Een foto van het omslag maakt de band zichtbaar. De datering van elk onderdeel is zo op de juiste plaats te lezen.

Hoe een diploma toestemming om te signeren vastlegt

Het museum identificeert 110-0597 als het icazetname van Mir Mustafa Celaleddin, gedateerd op 1270 volgens de islamitische jaartelling, of 1853–1854. Het blad meet 27 bij 36,5 centimeter. De kalligrafie van de leerling is geschreven in sülüs en nesih, de Turkse namen voor thuluth en naskh. Daaronder staan in twee ovale cartouches de verklaringen van Ali Rıza uit Manisa en Abdullah Zühdî, geschreven in rıka. Volgens de catalogus geven de verklaringen toestemming om werken in de twee schriftsoorten van de leerling te signeren. Hun inhoud en plek bepalen de functie van dit blad. Sakıp Sabancı Museum, diploma van Mir Mustafa Celaleddin, 110-0597

Een colofon kan de schrijver van een blad noemen. Een verklaring van een meester in een diploma kan een bevoegdheid vastleggen. Kijk voor de functie van de tekst wie het museum noemt, wat er is ondertekend en waar de aantekening staat. De gids over de herkomst en colofons van handschriften geeft andere voorbeelden van namen en aantekeningen die een rol documenteren.

In zijn overzicht van Ottomaanse kalligrafie omschrijft het Sadberk Hanım Museum het icazetname als een diploma voor leerlingen die bekwaam werden geacht. Het bespreekt ook de murakka als een uit afzonderlijke werken samengesteld album. De vorm van het papier en de functie van het stuk zijn afzonderlijk te bekijken. Een album brengt werken samen en bewaart ze. Het diploma van Celaleddin bevat verklaringen. Met de twee namen en de twee schriftsoorten uit de catalogus kun je bij dit diploma precies aangeven wat er werd toegestaan. Sadberk Hanım Museum, Harmony of Line and Color

Late voorbeelden en bladen uit andere collecties

Het Sakıp Sabancı Museum bewaart ook een vrije oefening van Hasan Rıza, 190-0580-HR. Het dateert het blad op 1298 volgens de islamitische jaartelling, of 1880–1881, en geeft een maat van 23,5 bij 34 centimeter. Die datering levert een concreet laat-Ottomaans voorbeeld op naast het eerdere blad van Karahisarî. De tentoonstellingscatalogus uit 1998, uitgegeven door het Metropolitan Museum of Art, plaatst de oefeningen in een ruimere verzameling kalligrafiealbums, handschriften en panelen. Sakıp Sabancı Museum, oefening van Hasan Rıza 190-0580-HR en Metropolitan Museum of Art, Letters in Gold

Het Iraanse albumblad 2016.536 van Asadullah Shirazi in het Metropolitan Museum of Art vormt een afzonderlijke vergelijking. Het museum noemt het siyah mashq en dateert het op 1258 volgens de islamitische jaartelling, of 1842–1843. De kaart legt uit hoe herhaling kenmerkend werd voor bepaalde gecomponeerde oefenbladen en hoe zulke bladen gemonteerd en in albums opgenomen konden worden. Behoud bij de vergelijking van materiaal en montage de Iraanse toeschrijving en de specifieke benaming van het museum. Metropolitan Museum of Art, albumblad met kalligrafieoefening, 2016.536

Ook andere vormen van kalligrafie kunnen een versierde rand hebben. Het Aga Khan Museum noemt zijn AKM254 een blad met nasta‘liq-kalligrafie en een blauw en goud gemarmerde rand. Leg het schrijfveld en de rand naast die van het album van Şeyh Hamdullah om ze te vergelijken. Uit de titels en beschrijvingen blijkt of het schrijfveld een oefening, een compositie of een ander soort tekst bevat. Overeenkomstige randmaterialen bieden aanknopingspunten om de presentatie te vergelijken. Aga Khan Museum, blad met nasta‘liq-kalligrafie, AKM254

Een bijschrift bij een oefenblad schrijven

Noteer het inventarisnummer, de schrijver of toeschrijving en de datering. Beschrijf vervolgens één zichtbaar kenmerk, zoals herhaalde woorden, tekens voor verhoudingen, een latere rand of een verklaring in een afzonderlijk veld. Raadpleeg de museumkaart als die de tekst toelicht. Vermeld bij een albumblad welke datering voor het schrift geldt en welke voor de montage of de band. Een kort bijschrift kan de aanwijzingen voor oefening, presentatie en onderwijs duidelijk maken met één concreet detail per bewering. Zijn er meerdere foto’s, zet dan de hele pagina naast een detail, zodat de lezer de plaats van de regels, de rand en de aantekeningen kan zien.

Museumkaarten en tentoonstellingscatalogus

• Sakıp Sabancı Museum, Scribbled Exercises, Practice Pages documenteert de Ottomaanse kalligrafen en de verschillende oefenvormen op de tentoonstelling.
• Karahisarî, 190-0456-AK noemt de herhaalde gezegden, het colofon en de gouden versiering.
• Abdurrahman Hilmi, 190-0522-ARE documenteert de verhoudingsmarkeringen en noemt de leermeester van de kalligraaf.
• Album van Şeyh Hamdullah, 120-0243-SH beschrijft oefeningen, composities en de latere montage.
• Mir Mustafa Celaleddin, 110-0597 identificeert de cartouches met verklaringen en de schriftsoorten waarop die betrekking hebben.
• Hasan Rıza, 190-0580-HR geeft de datering en afmetingen van de laat-Ottomaanse oefening.
• Metropolitan Museum of Art, Letters in Gold biedt een overzicht van Ottomaanse kalligrafie in de verzameling Sabancı.
• Metropolitan Museum of Art, 2016.536 documenteert een Iraans albumblad voor een afzonderlijke vergelijking.