Wat is een shamsa? Zonnerozetten en opdrachten in handschriften

Een shamsa is een geschilderde zonnerozet. Voorbeelden uit boeken, albums en losse bladen laten zien wat de plaats, het opschrift en de versiering kunnen vertellen.

Een shamsa is een geschilderde rozet op bladen van handschriften en albums. Het patroon straalt vaak vanuit een rond middelpunt naar buiten. Het kan een opdracht, een naam, een tekstpassage, een portret of alleen versiering bevatten. De naam verwijst naar een vorm die meerdere functies kan vervullen. De positie van het blad en het eventuele opschrift helpen bepalen wat de rozet in een bepaald boek deed.

Hoe herken je een shamsa in een handschrift?

De naam hangt samen met shams, het Arabische woord voor zon. Zoek het middelpunt en bekijk hoe de elementen eromheen gerangschikt zijn. Vormen die op bloemblaadjes lijken, bogen, stralen en geschilderd bladwerk kunnen zich rond hetzelfde punt herhalen. De omlijsting kan uit meerdere banden bestaan. Bij een rozet met tekst kan het opschrift in het midden staan of langs de rand lopen. Het is dus de moeite waard om beide gebieden te bekijken. De Chester Beatty Library illustreert de term met twee tegenover elkaar liggende rozetten voor in de Ruzbihan-koran. Chester Beatty Library, gids bij de Ruzbihan-koran.

De openingsrozet van de Mogolse «Padshahnama» uit de Britse Royal Collection laat zien hoe het meetkundige patroon werd uitgezet. Het stuk heeft het nummer RCIN 1005025.b. De catalogus dateert folio 1v rond 1657 en beschrijft lichte ingekraste lijnen en gaatjes van een passer. Geschilderde bloemen en bladeren volgen het meetkundige patroon. De catalogus noemt onder meer lapis lazuli en metallisch goud. De sporen maken het mogelijk om de opbouw van dit specifieke ontwerp te volgen. Het versierde paneel meet 46,1 bij 28,6 centimeter en het hele blad 58,0 bij 36,4 centimeter. Zo kun je de grootte van de versiering ook op een bijgesneden foto in verhouding tot het blad zien. Royal Collection Trust, openingsrozet van de «Padshahnama».

Een rozet kan een boek of een werk daarin openen

De eerste bladen van de «Padshahnama» bevatten een paar shamsa’s. Daarna volgt een verluchte dubbele pagina met portretten van Timoer en Shah Jahan op folio 2v en 3r. De catalogus vermeldt de volgorde van twee afzonderlijke beeldelementen. Eerst komen de rozetten, dan de tegenover elkaar liggende portretten. Een uitsnede van folio 1v toont de beschilderde ruimte. De catalogus van het hele boek en die van de portretten geven ook informatie over wat een lezer daarna zag. Royal Collection Trust, handschrift RCIN 1005025 en de dubbele pagina met portretten.

Een shamsa kan ook het begin van een tekst binnen een boek markeren. Het Walters Art Museum beschrijft W.624.42A als een verluchte pagina uit de «Khamsa» van Amir Khusraw Dihlavi, een Mogolhandschrift uit 1597–1598 dat de catalogus in Lahore situeert. De rozet opent «Khusraw en Shirin», het tweede van vijf gedichten. Het patroon is versierd met goud en lapis lazuli. Het museum schrijft de verluchting toe aan Husayn Naqqash en vermeldt Muhammad Husayn Zarrin Qalam als kopiist. De plaats in de bundel en het verband met de tekst maken duidelijk welk begin de rozet markeert. De gids over werkplaatsen voor handschriften legt uit hoe de verschillende productietaken apart konden worden vastgelegd. Walters Art Museum, W.624.42A.

Een opdracht kan de beoogde bibliotheek noemen

Een opschrift kan een preciezere relatie aangeven dan alleen de naam van een persoon. Veilinglot 73 bij Christie’s is een bloemlezing van Perzische poëzie met de datum 17 juni 1418. De openingsrozet draagt volgens de catalogus een opdracht aan de bibliotheek van de Timoeridische prins Ibrahim Sultan. De catalogus vermeldt bovendien titels van werken in de rand. De rozet noemt de bibliotheek waarvoor het boek bestemd was. De rand helpt de literaire inhoud te herkennen. De gedichten staan zowel in het hoofdtekstvak als in de marges. De titels in de rand verwijzen dus naar meerdere werken in één boek. Christie’s, de catalogusbeschrijving van de bloemlezing uit 1418.

De Morgan Library & Museum bewaart het dierenboek «Manafiʿ-i hayavan» met signatuur MS M.500. Volgens de beeldbeschrijving van folio 2r noemt het medaillon de beschermheer Shams al-Din ibn Ziya al-Din al-Zushki. De twee beschrijvingen laten het verschil zien tussen de naam van een beschermheer en een opdracht aan een bibliotheek. Neem bij een bijschrift de relatie over die het catalogusrecord vermeldt. Wie de productie steunde, voor welke bibliotheek het boek was bedoeld en wie het overschreef, zijn verschillende vragen. Morgan Library & Museum, MS M.500, folio 2r.

Opdrachten aan bibliotheken komen ook voor in andere soorten verluchting. De British Library beschrijft op folio 2r van Or 9454 een frontispice in Mamlukse stijl met een opdracht aan de bibliotheek die door al-Sayyid Fakhri werd begiftigd. Volgens het colofon op folio 88r was het afschrift op 29 maart 1379 voltooid. De catalogus beschrijft afzonderlijk de schenkingsaantekeningen elders in het boek. De opdracht is te herkennen aan de tekst en de plaats. Bij vergelijking met de bloemlezing uit 1418 is het zinvol de algemenere aanduiding frontispice van de British Library aan te houden. British Library, Or 9454.

De naam of het portret van een heerser kan later zijn toegevoegd

Het Metropolitan Museum of Art vermeldt een rozet met de naam en titels van Mogolkeizer Aurangzeb op de voorzijde van een blad uit het «Shah Jahan-album». Het museum dateert die zijde omstreeks 1658 en de achterzijde omstreeks 1630–1640. Het beschrijft de rozet als een toevoeging aan een verzameling die voor Jahangir en Shah Jahan was samengesteld. In een bijschrift kun je de datum vermelden van de zijde die te zien is. Als beide zijden worden getoond, geven de twee afzonderlijke dateringen inzicht in de verschillende productiefasen. The Met, Aurangzeb-rozet 55.121.10.40.

Een blad uit het keizerlijke album in het Cleveland Museum of Art toont hoe ook het midden van de rozet kon veranderen. Het museum beschrijft 2013.331 als een slotblad. Het dateert de verluchting op 1640–1655, het oorspronkelijke portret rond 1640–1650 en de wijziging na 1658. Volgens de reconstructie van het museum lag er oorspronkelijk een onversierde gouden schijf in het midden. Het portret van Aurangzeb is waarschijnlijk na zijn troonsbestijging toegevoegd. Het huidige midden bevat een portret en de omliggende verluchting heeft haar eigen geschiedenis. Beide dossiers maken duidelijk waarom de herkenning van een heerser het begin is van een dateringsvraag. De dateringen van de afzonderlijke zijden en toevoegingen helpen het blad verder te plaatsen. Cleveland, slotrozet 2013.331.

Een koranvers of een leeg middelpunt

De Chester Beatty Library herkent in de Ruzbihan-koran uit Shiraz, van het midden van de zestiende eeuw, koranvers 17:88 in witte letters op twee tegenover elkaar liggende openingsrozetten. Het schrift komt uit de heilige tekst in het boek zelf. Een bijschrift kan het vers en de twee tegenover elkaar liggende bladen noemen. Een foto van de hele dubbele pagina laat zien hoe de ontwerpen zich tot elkaar verhouden. Een foto van één blad kan juist de letters en verf op die zijde goed laten zien. Zie de gids over koranverluchting en leesmarkeringen voor andere manieren waarop versiering de tekst indeelt. Chester Beatty Library, CBL Is 1558, afbeelding op pagina 49.

Een blad uit een Safawidische koran in het National Museum of Asian Art van het Smithsonian laat zien wat beide zijden aan de volgorde kunnen bijdragen. Het museum dateert F1932.67 in 1598. De voorzijde bevat een shamsa met koranvers 17:88, links op een dubbele pagina. De keerzijde maakt deel uit van een andere versierde dubbele pagina en bevat tekst uit Al-Fatiha. Eén inventarisnummer geeft zo toegang tot twee verschillende plaatsen in het boek. De catalogus vermeldt ook F1932.65, het nummer van het handschrift waar het afzonderlijk geregistreerde blad bij hoort. Daarmee kun je de positie van het ornament nauwkeuriger bepalen. Smithsonian, koranblad F1932.67.

Vergelijk dit met een blad van Ferdowsi’s «Shahnama» in het Cleveland Museum of Art, gemaakt in Shiraz rond 1444. Het museum beschrijft 1945.169.a als de voorzijde van het rechterblad van een frontispice over twee pagina’s. Het midden is leeg. De catalogus suggereert dat daar misschien ruimte voor een naam of portret was bedoeld. Die interpretatie noemt een mogelijke functie van de ruimte. In de overgeleverde rozet is geen naam of portret te zien dat een persoon identificeert. De plaats van het blad in de dubbele pagina staat afzonderlijk in de catalogus vermeld. Cleveland, rozet uit de «Shahnama» 1945.169.a.

Wat zichtbaar blijft op een los blad

Het National Museum of Asian Art van het Smithsonian catalogiseert F1933.3 als een los blad uit een ongeïdentificeerde tekst. Het museum dateert het blad in de dertiende of veertiende eeuw en noemt Iran als plaats van herkomst. De voorzijde heeft elf regels schrift in één kolom. Op de keerzijde staat de shamsa, met een band in koefisch schrift binnen twee decoratieve buitenranden. Het museum vermeldt ook dat het medaillon op crèmekleurig papier is gemonteerd. Je kunt dus de huidige voor- en keerzijde, de plek van het schrift en de opbouw van de rozet beschrijven. De catalogus vermeldt niet waar dit losse blad oorspronkelijk in het boek zat. Smithsonian, los blad F1933.3.

De koefische band laat zien waarom de rand net zo goed aandacht verdient als het midden. Het museum herkent de herhaalde woorden in die band. Het schrift is daardoor te documenteren, ook al is de oorspronkelijke tekst van het blad nog niet geïdentificeerd. De naam van een schriftsoort beschrijft de vorm van de letters en hoe ze zijn geschreven. Voor de betekenis en het verband met het handschrift zijn andere gegevens nodig. De gids over koefisch schrift en andere kalligrafische stijlen toont voorbeelden van die zichtbare verschillen.

Hoe beschrijf je een shamsa in een catalogus of bijschrift?

Begin met het volledige blad. Zoek de rozet en haar omlijstingen en geef vervolgens aan waar het schrift of het portret staat. Bij de opening van een boek kunnen meerdere soorten versiering samenkomen. Bij de «Padshahnama» helpen de maten van paneel en blad om het beschilderde oppervlak te onderscheiden van het papier eromheen. Zoek bij een uitsnede de afmetingen van het hele blad op voordat je het vergelijkt met de «Shahnama» of een ander handschrift. Noteer zo mogelijk ook het bladnummer en de zijde. 1v is de keerzijde van het eerste blad en 2r de voorzijde van het tweede. Een gebonden of digitaal gereconstrueerde volgorde kan laten zien wat aan een versierde pagina voorafgaat en erop volgt. De gids over bladen en de opbouw van koranhandschriften legt het verschil tussen een blad en een pagina uit.

Wanneer de plaats aan het begin bekend is, noem je het boek of de afdeling die de rozet opent. Bij een latere toevoeging kun je de afzonderlijke dateringen voor de pagina, versiering en toevoeging uit de catalogus overnemen. Een bijschrift bij het losse blad kan luiden «Geschilderde shamsa op de keerzijde van een los blad, Smithsonian F1933.3». Wordt de oorspronkelijke volgorde of een beschermheer later geïdentificeerd, dan kun je die informatie met bron toevoegen. Een gedateerd colofon, een eigendomskenmerk of een bijpassend blad kan gegevens opleveren die aan de omtrek van de rozet alleen niet af te lezen zijn. Gids over de herkomst van handschriften en catalogusbeschrijvingen.