Wat is ablaq? Afwisselende steenkleuren in muren en bogen

Ablaq is metselwerk waarin stroken of afzonderlijke stenen met contrasterende kleuren elkaar afwisselen. In een muur kan elke horizontale laag een andere kleur hebben dan de laag ernaast. In een boog kan de afwisseling de kromming van de opening volgen. Bij de ingang van het al-Qaymari-ziekenhuis in Damascus zijn beide vormen te zien. Een vijftiende-eeuws marmeren paneel in het Metropolitan Museum of Art laat zien dat het kleurverschil ook onderdeel kan zijn van een bekleding aan de binnenkant van een gebouw.

Hoe herken je gestreept metselwerk?

Ga ver genoeg van de muur staan om één strook langs de gevel te volgen. Bij afwisselende lagen loopt de kleur van een rij over verschillende voegen door. In de volgende laag verandert de kleur. Rond een deur of raam kan de lijn van richting veranderen om de opening te omlijsten. Horizontale stroken benadrukken de breedte van de gevel. De stenen die de opening volgen, maken de kromming duidelijk. Staat maar een deel van de gevel op de foto, beschrijf dan eerst welk deel te zien is. Een strook kan buiten het kader verder lopen.

De stenen kunnen verschillen in helderheid of in tint. Bij het waterhuis van Qaytbay in Jeruzalem noemt Archnet rode en crèmekleurige steen in de onderbouw. Op een zwart-witfoto kunnen nog steeds twee tonen zichtbaar zijn. Raadpleeg voor de werkelijke kleuren een kleurenfoto of bouwkundige documentatie. Voor de steensoort is ander bewijs nodig. Twee kleuren die van een afstand zichtbaar zijn geven weinig informatie over het gesteente of de vraag of alle delen van een strook uit de oorspronkelijke bouwperiode stammen.

Metsellagen, boogstenen en wandbekleding

Een laag is een horizontale rij bouwelementen. Een boog bestaat uit wigvormige boogstenen. Bij een gestreepte boog kan de kleur van steen tot steen wisselen. De voegen kunnen recht zijn of een uitgesneden vorm volgen. Het overzicht van mammelukse architectuur van Archnet noemt boogstenen die zo zijn bewerkt dat ze in elkaar grijpen. Het geeft ook voorbeelden van een vergelijkbaar patroon dat op het voorvlak van de boog is aangebracht. Een foto van voren toont het patroon. Een zichtbare voeg, een zijaanzicht of een bouwkundige opmeting kan helpen om te begrijpen hoe diep het doorloopt.

Afwisselende kleuren kunnen ook voorkomen in een bekleding die op een muur is aangebracht. In een marmeren interieur kunnen smalle stroken of brede platen om een afzonderlijk paneel heen liggen. Kijk waar de bekleding eindigt en hoe die op de vloer of een ander materiaal aansluit. Ablaq is de naam voor de volgorde van de kleuren. Als de constructie gedocumenteerd is, kun je ook aangeven of de delen bouwstenen, bekledingsplaten of oppervlakkig bewerkte patronen zijn.

De onderdelen van een ingang hebben verschillende namen. Een laag hoort bij het metselwerk. Een terugliggende ingang geeft aan hoe diep de opening ten opzichte van de gevel ligt. Muqarnas vormen een compositie van kleine, getrapte nissen. Alle drie kunnen in één portaal voorkomen. De woordenlijst voor moskeearchitectuur helpt om zulke vormen en de functies van de omliggende ruimten te beschrijven.

Het Ajjoebidische al-Qaymari-ziekenhuis in Damascus

Bij de ingang van de bimaristan al-Qaymari zijn rechte lagen en gebogen metselwerk te vergelijken. Museum With No Frontiers beschrijft vierkante stenen in de gevel en gebogen stenen in de versierde boog. Op het portaal wisselen de kleuren elkaar af. Boven de opening ligt een overhuiving met muqarnas. Daarboven staat een inscriptie in drie regels thuluthschrift. Op afstand valt vooral het streeppatroon op. Van dichtbij zijn de voegen, het reliëf en het schrift te bekijken.

De inscriptie vermeldt dat de bouw in 1248 begon onder het beschermheerschap van Sayf al-Din al-Qaymari. Volgens de documentatie is het gedeelte met de einddatum deels onleesbaar. Zijn overlijden in 1256 helpt het tijdvak in de catalogus te verklaren. Het precieze jaar waarin het gebouw werd voltooid blijft onzeker. Het ziekenhuis heeft een vierkante plattegrond met vier naar binnen gerichte iwans. Een iwan is een ruimte die aan één kant breed open is. Hier beschrijft ablaq het portaal en geven de iwans aan hoe het interieur is ingedeeld.

Het al-Mansuri-ziekenhuis van Qalawun in Caïro biedt een vergelijking met een ander zorggebouw. In al-Qaymari beschrijven de stroken een kenmerk van de ingang. De indeling en het gebruik van de kamers komen aan bod in bouwplannen en historische documenten. Wanneer je een portaalfoto en een plattegrond naast elkaar legt, zie je welke gegevens alleen op een van de twee staan.

Een mammelukse moskee en een waterhuis

Bij de moskee van Gani Bak al-Ashrafi in Caïro is de ablaq geconcentreerd rond het portaal. Archnet dateert het gebouw in 1426–1427. De beschrijving noemt een gevel met twee traveeën, een drielobbige ablaq-ingang met muqarnas en een minaret aan de rechterkant. Volg op een straatfoto de omtrek van de drie lobben en kijk dan naar het vlakke geveldeel ernaast. Zo kun je de plaats van het kleurcontrast aanwijzen, ook als het gebouw maar deels in beeld is.

In het waterhuis van sultan Qaytbay in Jeruzalem zitten de afwisselende rode en lichte stenen in de vierkante onderbouw. Archnet noemt de lichte steen crèmekleurig en beschrijft grote vensters met tralies, een getrapte overgang naar de tamboer en een puntige, gebeeldhouwde koepel. De bron vermeldt een ouder waterhuis dat in 1482 werd vervangen en een grote restauratie in 1883. Museum With No Frontiers noemt ook 1482, dateert de vernieuwing in 1882–1883 en beschrijft de lichte steen als geel. De twee kleurwoorden geven het contrast weer. Op een latere foto zijn het bouwjaar en de data van het herstel allebei van belang.

Ook de functie helpt om een waterhuis te herkennen. Het artikel over de sabil-kuttab in Caïro behandelt een andere combinatie, waarin een openbare waterplaats en een school in één gebouw zijn ondergebracht. Bij Qaytbay leggen de kleurstroken de nadruk op de onderbouw en de openingen. Waar die openingen voor dienden, blijkt uit de documentatie van elk gebouw.

Ablaq in het interieur

Het Met bewaart een wandpaneel met geometrisch vlechtwerk onder nummer 1970.327.8. Het is een veelkleurig marmermozaïek uit de vijftiende eeuw dat aan Caïro wordt toegeschreven. De uitgegeven catalogus noemt de contrasterende marmeren bekleding naast het ingelegde ontwerp ablaq. Bekijk de rand en het midden afzonderlijk. De brede platen en smalle stroken omlijsten het ontwerp. Kleine vormen die in elkaar grijpen vullen het midden. De gids voor islamitische geometrische patronen laat zien hoe sterren en vlechtvormen in zo’n vlak worden geplaatst.

Volgens de catalogus bevond het rechtopstaande paneel zich waarschijnlijk onderaan een muur. Het oorspronkelijke gebouw is onbekend. In een museumopstelling zijn het marmer, de aansluitingen en de bewaarde rand van dichtbij te zien. De kleuren, het ontwerp en de waarschijnlijke positie in een ruimte volgen uit het voorwerp en de catalogus. Om het aan een specifieke moskee of een paleis te verbinden, is meer informatie nodig.

Gestreept metselwerk in Ottomaans Damascus

De moskee van Darwish Pasja in Damascus toont hoe de techniek in een andere bouwvorm werd voortgezet. Museum With No Frontiers dateert de moskee in de jaren 1570 en beschrijft Syrische polychrome ablaq op de gevel. De gebedsruimte heeft een koepel. Boven de voorhal liggen kleinere koepels. Volgens de beschrijving zijn de gekleurde tegels plaatselijk gemaakt in de stijl van İznik. De stenen, het tegelwerk en de plaats van de koepels geven informatie over verschillende delen van het gebouw.

Wie deze gevel met het oudere al-Qaymari-ziekenhuis vergelijkt, ziet in beide gevallen contrasterende stenen. In het ziekenhuis gaat de ingang vooraf aan een indeling met iwans. De gevel van al-Darwishiyya hoort bij een moskee met een gebedszaal onder een koepel. De afwisseling in het metselwerk is herkenbaar in beide gebouwen. De plattegronden, inscripties en bouwbeschrijvingen geven hun eigen geschiedenis.

Ablaq beschrijven op basis van een foto

Begin met het bouwdeel dat je kunt identificeren. Bij de sabil van Qaytbay kun je spreken van afwisselende lagen rode en crèmekleurige steen in de vierkante onderbouw. Bij de moskee van Gani Bak kun je de drielobbige ingang met een omlijsting van stenen in afwisselende kleuren noemen. Bij een los voorwerp als het paneel van het Met beschrijf je de contrasterende stukken langs de rand en het mozaïek in het midden. Voeg vervolgens de datering, plaats en eventuele onzekerheid uit de bron toe.

Op een frontale foto van een boog kun je de volgorde van de kleuren, de vorm van de voegen en het einde van de stroken beschrijven. Een zijaanzicht of tekening kan informatie geven over de dikte van het materiaal. Vergelijk een verweerd of hersteld gedeelte indien mogelijk met een oudere foto. Als beide afbeeldingen een datum hebben, kun je controleren of ze voor of na een gedocumenteerde restauratie zijn gemaakt.

Bouwbeschrijvingen en museumbronnen

• Archnet over mammelukse architectuur behandelt afwisselende lagen, in elkaar grijpende boogstenen en patronen aan het oppervlak.
• Beschrijving van het al-Qaymari-ziekenhuis behandelt het portaal en het begin van de bouw volgens de inscriptie.
• Archnet over de moskee van Gani Bak al-Ashrafi beschrijft het portaal, de gevel en de datering.
• Archnet over de sabil van Qaytbay en Museum With No Frontiers over hetzelfde waterhuis beschrijven het bouwjaar, de kleuren en de restauratie.
• Met, nummer 1970.327.8 en de catalogus, nummer 114 beschrijven de wandbekleding en de waarschijnlijke plaats ervan.
• Beschrijving van de al-Darwishiyya-moskee noemt het Ottomaanse gebouw en zijn gestreepte metselwerk.