Wat is een zarf? De Ottomaanse houder voor een koffiekopje

Een zarf is de buitenste houder voor een klein koffiekopje zonder oor. Bij het schenken van koffie in de Ottomaanse wereld kon een kopje van keramiek of glas, ook wel een fincan genoemd, in een losse houder worden gezet. Die gaf de drinker iets om vast te pakken. Er zijn eenvoudige exemplaren van messing en gouden monturen versierd met email en edelstenen.

Zie je op een museumfoto twee randen om het kopje, dan kunnen daar twee voorwerpen in elkaar staan. De koffie zit in het binnenste kopje. De buitenste houder draagt het kopje en biedt plaats aan de vingers. Sommige museumcatalogi tonen beide delen bij elkaar. Bij andere stukken is alleen de houder bewaard.

Hoe het kopje in de zarf past

Van opzij zie je bij veel zarfs een hol lichaam dat bovenaan breed is en naar de voet toe smaller wordt. De binnenwand ondersteunt het onderste deel van het kopje. Ayman M. Edris onderzocht zeven messing houders uit het depot van El-Ashmunein in de Egyptische stad Mallawi. Zijn tekening laat zien hoe het kopje in de houder zakt en waar de wand van het kopje de binnenkant van de houder raakt. Hoeveel van het kopje boven de metalen rand uitsteekt, hangt samen met de vorm en maat van beide delen. Ayman M. Edris, onderzoek naar messing houders voor koffiekopjes, Shedet 4

Het Metropolitan Museum of Art heeft een negentiende-eeuws kopje met houder waarvan het de vervaardiging aan Turkije toeschrijft. Het beschilderde, geglazuurde porseleinen kopje 89.2.2162a is 3,5 cm hoog en heeft een diameter van 5,6 cm. De zilveren houder 89.2.2162b is 4,1 cm hoog en heeft een diameter van 5,4 cm. Hij is opengewerkt, gegraveerd en ingelegd. De opgegeven diameter van het kopje is groter dan die van de houder. Het gaat om de totale afmetingen van ieder voorwerp. Om te begrijpen hoe de delen passen, vergelijk je de smallere onderkant van het kopje met de opening en de binnenwand van de houder. De catalogus geeft geen aparte diameter op het raakvlak. Metropolitan Museum of Art, kopje en houder, 89.2.2162a, b

Wie de hoogte van de combinatie zoekt, kan aan de letters a en b zien op welk onderdeel de opgegeven hoogte slaat. Voor de hoogte van het geheel zou je ook moeten weten hoe diep het kopje in de houder rust. Op een foto van opzij kun je de grens tussen het zilver en het porselein zoeken en zien welk deel van het kopje boven de rand uitsteekt.

Waarvoor een houder bij hete koffie diende

De tentoonstellingsgids Life in a cup van het British Museum beschrijft hoe men twee porseleinen kopjes in elkaar zette om de vingers te beschermen. In de achttiende eeuw kwamen er volgens de gids kleine metalen houders in gebruik. De drinker kon daarmee het kopje optillen zonder de dunne wand vast te pakken die rechtstreeks met de hete koffie in aanraking kwam. Op tafel draagt de voet beide delen. Aan een bewaard exemplaar kun je zien waar de vingers omheen konden. De catalogi geven geen metingen van de oppervlaktetemperatuur nadat de koffie was ingeschonken. British Museum, Life in a cup, het bereiden en schenken van koffie

Bij de messing houders die Edris onderzocht, is de voet onderaan breder dan bovenaan. Hij brengt dat profiel in verband met de stabiliteit en bespreekt ook hoe ver het kopje boven de houder uitkomt. Kijk naar het lichaam en de voet samen om te zien hoe iemand de houder kon pakken en weer neerzetten. Waar mensen bij elkaar kwamen om koffie te drinken komt aan bod in het artikel over Ottomaanse koffiehuizen en het openbare leven. Edris, vorm en gebruik van de houders uit El-Ashmunein

Hoe messing en zilveren houders werden gemaakt

De messing stukken uit El-Ashmunein hebben een voet, een lichaam en een kort verbindingsstuk. Op een foto van de onderkant van één houder is een ondiepe uitsparing in het midden van de voet te zien. Edris wijst ook op banden van verheven stippen langs de voetrand. In profiel zijn het bijna kegelvormige lichaam en de korte voet eronder te onderscheiden. De decoratie volgt de oppervlakken die nodig zijn om het kopje te dragen en het geheel op een vlakke ondergrond neer te zetten. Edris, tekeningen en foto’s van de messing houders

Bij de zilveren houder vermeldt het Metropolitan Museum of Art openwerk, gravure en inlegwerk. Openwerk maakt openingen door de wand heen. Bij graveren ontstaan lijnen of andere sporen aan het oppervlak. Bij inlegwerk wordt een ander materiaal in een uitsparing gezet. Op één houder konden verschillende technieken worden toegepast. Een blik in een lege zarf laat zien waar de gaten en andere versieringen zitten ten opzichte van de wand waarop het kopje steunt. De omgeving waarin voorwerpen en ambachtelijke kennis circuleerden staat centraal in de gids over markten en werkplaatsen in de islamitische stad. Metropolitan Museum of Art, cataloguskaart van de zilveren houder

Kopjes en houders volgden verschillende routes

Het British Museum vermeldt in zijn tentoonstellingsgids de aan Egypte toegeschreven messing zarf Af.373 samen met het in China gemaakte en in Egypte verworven kopje Af.3495. Beide stukken zijn gedateerd tussen 1800 en 1860. Een ander voorbeeld is een paars Meissen-kopje dat tussen 1800 en 1900 in Duitsland werd gemaakt voor de Ottomaanse markt. De gegevens laten zien dat de plaats van vervaardiging kon verschillen van de plaats van verwerving en dat kopjes voor het schenken van koffie van ver konden komen. Het Egyptische en het Chinese voorwerp kwamen beide via Henry Christy binnen, onder eigen inventarisnummers. Om vast te stellen dat ze ooit samen zijn gebruikt, zou een vermelding nodig zijn die juist deze twee stukken met elkaar verbindt. British Museum, tentoonstellingsgids met kopjes en houders

Er zijn ook kopjes uit werkplaatsen binnen de Ottomaanse wereld. Het Louvre bewaart onder nummer MAO 936/824 een achttiende-eeuws fragment van een koffiekopje uit Kütahya. Het is keramiek met een hoog gehalte aan silica en beschildering onder transparant glazuur. De maximale breedte geeft de maat van het bewaarde fragment. Om vast te stellen hoe het hele kopje in een houder paste, zijn maten van het hele kopje nodig. Het museum geeft met de herkomst wel een aanknopingspunt voor het keramische onderdeel. De koffie zelf reisde via andere routes, beschreven in het artikel over de Jemenitische havenstad Mokka en de koffiehandel. Louvre, fragment van een koffiekopje uit Kütahya, MAO 936/824

Het British Museum bespreekt ook kleine geglazuurde kopjes die haysi werden genoemd. Tegen het midden van de zestiende eeuw werden die in grote aantallen gemaakt in Hays, een aardewerkcentrum in Jemen. De naam werd ook gebruikt voor kopjes uit andere plaatsen. De gids toont als afzonderlijk voorbeeld het kopje met oor As1967,03.40, dat in de jaren vijftig of zestig van de twintigste eeuw in Hays werd gemaakt. Hays is hier de bekende productieplaats van dit kopje. De typenaam haysi werd ruimer gebruikt. Kijk bij een plaatsnaam op een kaartje of die slaat op de productie van het kopje, die van de houder of de naam van het type. British Museum, Life in a cup, haysi-kopjes

Geëmailleerde houders uit Genève

Onder nummer SW 180 documenteert de Khalili Collection drie zarfs die in het midden van de negentiende eeuw in Genève zijn gemaakt. Bij deze groep worden verguld en beschilderd opalineglas, geëmailleerd goud en kleine parels als materialen vermeld. De collectie beschrijft hoe goudsmeden emailplaatjes, opengewerkte elementen en stenen in een metalen montuur konden zetten. Deze stukken worden bij exportproductie behandeld. Zo kunnen de naam van een Ottomaans koffievoorwerp en een Zwitserse productieplaats op dezelfde museumkaart staan. Khalili Collection, drie zarfs, SW 180

Een andere Geneefse zarf, in Museum Collection, is 5,7 cm hoog. Volgens de kaart is hij in het eerste derde deel van de negentiende eeuw voor de Turkse markt gemaakt. In de ovale velden van het opengewerkte gouden lichaam staan muziekinstrumenten tegen gekleurde achtergronden van email. Er is een bijpassend roodleren etui met een stoffen voering. Daarin werd de houder opgeborgen. Bij het schenken van koffie ging het kopje in de gouden houder. Museum Collection, Geneefse zarf met passend etui, MC1178

Een exemplaar uit de verzameling van de sultan

Het Louvre beschrijft OA 8032 als een negentiende-eeuwse gouden zarf met lage voet. Hij is 5 cm hoog en heeft een diameter van 5,2 cm. De kaart vermeldt spiraalvormige rijen met smaragden die worden afgewisseld door spiraalvormige rijen met roosgeslepen diamanten. Daarboven bevinden zich bloemmotieven van diamant. Onder de versiering zijn het lichaam voor het kopje en de voet herkenbaar. Het exemplaar laat zien hoeveel versiering op het kleine oppervlak van een houder kon worden aangebracht. Louvre, zarf met smaragden en diamanten, OA 8032

Dezelfde kaart plaatst de zarf in de verzameling van sultan Abdülhamid II. Het stuk kwam in 1911 bij een verkoop van juwelen in Parijs terecht, ging over naar de collectie van Georges Heine en kwam in 1929 via zijn legaat bij het museum. Deze jaren horen bij de geschiedenis van het bezit. Voor de vervaardiging vermeldt het Louvre de negentiende eeuw. De kaart noemt vorige eigenaars en een verkoop. Er staat geen individuele maker bij vermeld. Louvre, herkomstgeschiedenis van OA 8032

Waarop je in een tentoonstelling kunt letten

Zoek bij de rand van het kopje naar de lijn waar het keramiek of glas het metaal raakt. Bekijk daarna de zijkant. Steekt het kopje boven een kort opengewerkt lichaam op een voet uit, dan kunnen er twee delen in elkaar staan. Is de houder leeg, dan laat een foto van het binnenwerk zien waar het onderste deel van het kopje rustte. Controleer de inventarisnummers voordat je de afmetingen op de foto inschat. De hoogte van een apart voorwerp en die van een combinatie staan voor verschillende metingen.

Een historische afbeelding kan laten zien waar een houder ten opzichte van een kan, een dienblad en andere spullen voor het schenken van koffie stond. Op een negentiende-eeuwse afbeelding bij Edris zie je een kopje in de houder en de twee delen ook los van elkaar. Zo is de buitenste houder makkelijker te herkennen. In het artikel over geïllustreerde Ottomaanse kronieken en ceremonies staan voorbeelden van hoe je zulke opstellingen kunt lezen. De afzonderlijke museumkaarten geven vervolgens het materiaal en de gedocumenteerde herkomst van elk stuk. Edris, figuur 1, historische afbeelding van een koffieservies

Ook de levende traditie is beschreven. Het intergouvernementeel comité van UNESCO nam in 2013 de Turkse koffiecultuur en -traditie op in de Representatieve Lijst van het immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid. Het besluit beschrijft het serveren van koffie in kleine kopjes met water en het samen koffiedrinken. De inschrijving betreft de praktijk. Voor het materiaal, de datering en de bekende eigenaars van een bepaalde houder kun je terecht bij de museumkaart van bijvoorbeeld het Louvre of het Metropolitan Museum of Art. UNESCO, besluit 8.COM 8.28

Museumcatalogi en onderzoek naar de zarf

• Metropolitan Museum of Art, kopje en houder geeft aparte materialen en afmetingen voor het porseleinen kopje en de zilveren houder.
• Ayman M. Edris, messing houders voor koffiekopjes vergelijkt de opbouw van zeven stukken die in Egypte worden bewaard.
• British Museum, Life in a cup behandelt kopjes, houders en combinaties in het gedeelte over het bereiden en schenken van koffie.
• Khalili Collection, drie zarfs geeft de materialen van de Geneefse groep en de context van de export.
• Museum Collection, zarf met muziekinstrumenten documenteert het email, de productieplaats en het passende etui.
• Louvre, zarf OA 8032 geeft de maten, materialen en herkomstgeschiedenis.