Wat is een kangadoek? Zo lees je pindo, mji en jina

Een kanga, ook geschreven als khanga, is een bedrukte katoenen doek die wordt geassocieerd met Oost-Afrika, vooral met de Swahilikust en de kledingtradities van Kenia en Tanzania. Zoek op een uitgespreide doek naar een rand met een patroon, een middenveld en een regel tekst. In het Swahili heten die delen doorgaans pindo, mji en jina. Je kunt een kanga om het lichaam wikkelen, samen met een tweede doek dragen of in huis gebruiken.

De indeling helpt om elk exemplaar te lezen. Een gele doek uit 1962 in het Smithsonian verwijst naar de Dag van de Republiek van Tanganyika. Op een rode doek in dezelfde collectie staan een fakkel en een Swahilispreekwoord. Beide doeken hebben een rechthoekig formaat en zichtbare tekst. De catalogusbeschrijvingen leggen uit wat erop staat en geven informatie over productie of verspreiding.

Zo vind je pindo, mji en jina op een platliggende doek

De pindo is de rand om het ontwerp. Volg die langs de hoeken om de omtrek van één volledig bedrukte rechthoek te bepalen. De mji is het middenveld, met bijvoorbeeld een embleem, een scène of terugkerende vormen. De jina is de boodschap, die vaak onderaan in het veld staat. De gids van de University of Wisconsin–Madison noemt ook ujumbe als term voor de tekst. Met die woorden kun je de indeling beschrijven voordat je een spreuk vertaalt. Bibliotheken van de University of Wisconsin–Madison, woordenlijst voor stoffen

Een vouw kan het centrale motief laten zien terwijl de rand of tekst erachter verdwijnt. Op een museumfoto staat soms één herhaling van een veel langere doek. Zoek eerst een opname van het hele stuk voordat je beschrijft waar het ontwerp ophoudt. Met een overzichtsfoto kun je de tekst lokaliseren. Met een detailfoto kun je de letters beter lezen. Zo verbind je de regel met het patroon eromheen.

Een ander voorbeeld van tekst die deel uitmaakt van een stofontwerp staat in de gids over de kiswahtextielen van de Kaäba. Die opschriften horen bij een andere textieltraditie en gebruiksomgeving. Zoek bij elke kanga eerst uit waar de woorden in het eigen ontwerp staan en lees dan in de catalogus wat die doek zegt.

Wat paren en herhaling doen met de manier waarop je een kanga ziet

Phyllis Ressler schrijft in een artikel voor Smithsonian Folklife dat kanga’s doorgaans per twee worden verkocht. Je kunt ze samen dragen door één doek om te slaan en de andere te draperen. Op een lange doek in een collectie kan de herhaalde bedrukking nog zichtbaar zijn. Om de schaal te begrijpen, moet je het totale formaat van de stof onderscheiden van de lengte van één herhaling. Een foto en de maten in de catalogus beantwoorden verschillende vragen over hetzelfde stuk. Smithsonian Folklife, Phyllis Resslers artikel over kanga’s

Het National Museum of African Art registreert voor de stukken 79-25-1 en 79-25-2 dezelfde totale afmetingen, 114,9 × 339,7 cm. De lengte van een herhaling is respectievelijk 166,5 cm en 166 cm. De cijfers horen bij twee afzonderlijke objecten met een vergelijkbaar totaalformaat. Zie je op een detailfoto één rechthoek, dan helpt de lengte van de herhaling om die in de langere doek te plaatsen. Bij een overzichtsfoto geven de totale maten aan wat het museum heeft geregistreerd. Smithsonian, object 79-25-1 en Smithsonian, object 79-25-2

Noteer bij beide nummers welke afmeting de hele doek beschrijft en welke bij één bedrukt vlak hoort. De foto's kunnen op het scherm even groot lijken. Volgens de geregistreerde maten is de herhaling op het eerste stuk een halve centimeter langer, terwijl de totale maten gelijk zijn. Met de nummers bij de cijfers kun je die gegevens terugvinden zonder de afmetingen uit de foto's te hoeven afleiden.

Lees de boodschap samen met de afbeelding eromheen

In het midden van Smithsonian-object 79-25-1 staat een cirkel met een hart, een bloem en twee gekruiste slagtanden. Het ontwerp verwijst naar de Dag van de Republiek en noemt 9 december 1962. Volgens de vertaling van het museum verbindt de Swahilizin eronder eenheid met de vreugde van de republiek. Rond het midden zie je een gele ondergrond en een rand met patronen. Het museum brengt de doek in verband met Tanganyika. De datum en het embleem plaatsen de tekst bij een specifieke publieke herdenking. National Museum of African Art, kanga voor de Dag van de Republiek

Bij 79-25-2 beschrijft het museum een fakkel boven een Swahilispreekwoord over degene die vlees roostert en de geur ervan ruikt. De doek heeft een rode ondergrond en een zwart-wit patroon in de rand. Het museum noemt de tekst een spreekwoord. De vertaling helpt om de letterlijke betekenis te begrijpen. Voor de uitleg van een concreet gebruik moet bekend zijn wie de doek koos en wanneer die te zien was. National Museum of African Art, kanga met fakkel en spreekwoord

De collectie van het Textile Research Centre geeft nog andere voorbeelden. Op de doek TRC 2013.0123 uit Kenia, gedateerd in 2010, spreekt de tekst genegenheid voor Afrika uit. Op TRC 2015.0345 uit Tanzania, uit 2015, staat een wens voor een fijne trouwdag. Deze stukken laten uiteenlopende boodschappen zien, van een gedeeld gevoel tot een groet bij een bepaalde gelegenheid. Zet het inventarisnummer naast de uitleg in een bijschrift, zodat de lezer de juiste doek kan vinden. Textile Research Centre, voorbeelden uit de collectie

Waar de doek werd gemaakt en voor welke markt

Bij de rode kanga 79-25-2 vermeldt het Smithsonian een papieren etiket met een bedrijfsnaam en een plaatsaanduiding in Wakayama, Japan. De doek is volgens de catalogus in Japan gemaakt voor de Keniaanse markt. De twee locaties beantwoorden verschillende vragen. Het etiket kan informatie geven over productie. De vermelding van de markt vertelt waar de doek bestemd was voor verspreiding. Smithsonian, productie en markt in de beschrijving van 79-25-2

Op de gele doek uit 1962 staat langs de zelfkant een handelstekst, waaronder een naam in Dar es Salaam. Het museum geeft in het veld voor geografie Tanzania op en licht de verwijzing naar Tanganyika in het ontwerp toe. Houd bij een vergelijking de tekst op de zelfkant, de plaats in de catalogus en de gebeurtenis in het ontwerp bij elkaar. Elk geeft een ander soort geografische informatie. Smithsonian, geografie en zelfkant bij 79-25-1

De uitwisseling aan de Oost-Afrikaanse kust heeft een veel langere geschiedenis. De artikelen over Kilwa Kisiwani en seizoensvaart op de Indische Oceaan geven context voor de verbindingen die handel in het kustgebied schiep. Voor de route van een twintigste-eeuwse bedrukte doek bieden de eigen catalogusbeschrijving en het etiket van de fabrikant aanwijzingen over het voorwerp zelf.

Hoe de doek wordt gedragen en gebruikt

Ressler beschrijft kanga’s als rokken, omslagdoeken en hoofdbedekking, en ook als textiel voor in huis. Ze vertelt hoe doeken cadeau kunnen worden gegeven en binnen een familie worden bewaard. Het Textile Research Centre beschrijft manieren om de ene doek van een paar om te slaan en de andere te draperen. De vouw en de plaats van de stof bepalen hoeveel van het bedrukte veld zichtbaar blijft. Een foto van iemand die de doek draagt kan één manier van dragen vastleggen. De gelegenheid of bedoelde boodschap laat zich het best toelichten met een bijschrift, een interview of een andere bron die bij dat gebruik hoort. Smithsonian Folklife, kanga’s dragen en schenken en Textile Research Centre, manieren om de doek te dragen

Een rand en een middenveld kunnen met verschillende technieken worden aangebracht. De gids over suzaniborduurwerk legt uit hoe afzonderlijk geborduurde delen worden samengevoegd tot een groter ontwerp. Volg bij een kanga de bedrukte rand rond één rechthoek en zoek naar de naad of vouw die bepaalt hoeveel van het ontwerp zichtbaar blijft wanneer iemand de doek draagt.

Wat verandert wanneer de bedrukte stof een jurk wordt?

Het University Museum van New Mexico State University documenteert een jurk geïnspireerd op kangastof, met nummer 2014.01.01. De jurk komt van ChiChiA London, opgericht door de in Tanzania geboren ontwerpster Christine Mhando. Het museum beschrijft felroze katoen met overlappende Swahilitekst in zwarte hoofdletters. De stof is geknipt en genaaid tot een knielange jurk met coupenaden bij de taille, een wijde halslijn en een korte peplum aan de voorkant. Het patroon is verdeeld over een aansluitend kledingstuk. De tekst komt langs knipranden en naden te liggen. New Mexico State University, Een jurk geïnspireerd op kanga

Vergelijk een opname van de hele jurk met een plat uitgespreide doek. Bij de rechthoekige stof kun je aan de rand zien waar een compleet ontwerp eindigt. Op de jurk kun je volgen waar regels tekst een naad raken of op een ander kledingdeel doorlopen. De vergelijking laat zien hoe het formaat door knippen en naaien verandert. Om het eerdere gebruik van de bedrukte stof te achterhalen heb je documentatie over dat specifieke stuk nodig.

Een kanga beschrijven aan de hand van een foto of museumlabel

Begin met het inventarisnummer en het deel van de stof dat zichtbaar is. Beschrijf de rand, het middenveld en de plaats van de tekst. Zoek de totale maten op en, indien vermeld, de lengte van de herhaling. Noteer of de plaats in de catalogus slaat op de productie, de bedoelde markt of een gebeurtenis. Gebruik voor de tekst een gepubliceerde lezing of vertaling en schrijf erbij wie die heeft gegeven. Zo kun je stukken met vergelijkbare patronen of kleuren naast elkaar zetten.

Noteer bij 79-25-1 bijvoorbeeld de datum, het embleem en de vertaling van het museum. Schrijf bij 79-25-2 de fakkel, het spreekwoord en het papieren etiket. Geeft een foto alleen een detail, vermeld dan of het middenveld, de tekstregel of de zelfkant in beeld is. Een volgende lezer kan zo het deel op de foto terugvinden en de verklaring in de juiste catalogus lezen.

Collectiebeschrijvingen en gidsen

• Bibliotheken van de University of Wisconsin–Madison beschrijven termen voor de indeling en andere namen van de stof.
• Smithsonian Folklife, Phyllis Ressler bespreekt de indeling, gepaarde doeken, boodschappen en gebruik in Kenia.
• Smithsonian, 79-25-1 documenteert het gedenkdoek uit 1962, de tekst, afmetingen en patroonherhaling.
• Smithsonian, 79-25-2 documenteert de fakkel, het spreekwoord en de Japanse productie voor Kenia.
• Textile Research Centre toont geïdentificeerde doeken, hun boodschappen en manieren om ze te dragen.
• University Museum van New Mexico State University documenteert een genaaide jurk van bedrukt katoen, geïnspireerd op de kanga.