Wat is suzani-borduurwerk? Naden, steken en museumstukken

Wat is suzani-borduurwerk? Naden, steken en museumstukken

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Lees hoe suzani-makers losse banen borduurden en weer samenvoegden. Vergelijk de stof, steken en patronen van stukken uit Buchara en Nurata.

Een suzani is een geborduurd textiel uit een Centraal-Aziatische traditie. Vaak werden patronen met zijdegaren op banen geweven stof geborduurd. Historische voorbeelden uit het huidige Oezbekistan en Tadzjikistan zijn onder meer spreien, wandkleden en ander textiel voor in huis. De makers konden banen tijdelijk samenvoegen om het patroon te tekenen, ze loshalen voor het borduren en ze weer aan elkaar naaien. Een bloem die bij een naad iets verspringt, kan een aanwijzing zijn voor die verdeling van het werk.

Een bruiloftskleed dat ook een kamer kon inrichten

Het Cleveland Museum of Art leidt de naam af van suzan, het Perzische en Tadzjiekse woord voor naald. De naam duidt een borduurtraditie aan met verschillende formaten en toepassingen. Grote stukken konden een bed bedekken, aan een wand hangen of een kamer in tweeën delen. Het Met beschrijft hoe in Nurata tijdens bruiloften doeken werden opgehangen om het interieur te versieren en ruimtes voor gasten af te schermen. Een hangend doek kon dus net zo goed als tijdelijke afscheiding dienen als een vaste wand versieren.

Suzani’s behoorden in de door de musea beschreven situaties ook tot de uitzet van een bruid. Bij het exemplaar uit Shakhrisyabz beschrijft Cleveland hoe moeders en dochters de doeken borduurden en bij bijzondere gelegenheden toonden. In hun hoofdstuk in de door UNESCO uitgegeven Geschiedenis van de beschavingen van Centraal-Azië noemen L. Carmel en M. Niyazova groot en klein interieurtextiel. Ze behandelen onder meer doeken om spullen in te wikkelen en wandnissen af te dekken. Een titel als ‘wandkleed’ of ‘gordijn of bedsprei’ geeft aan welk type huisraad het museum in het voorwerp herkent. Voor informatie over een bepaalde kamer, eigenaar of gelegenheid zijn gegevens over dit exemplaar nodig.

Waarom een patroon bij een naad kan verspringen

Een grote compositie kon beginnen met het tijdelijk verbinden van smalle stofbanen in de volgorde waarin ze in het afgewerkte kleed zouden liggen. Een bekwaam familielid of een vakpersoon kon een ontwerp over de samengevoegde banen tekenen. Het Met noemt de beroepsmatige tekenares een kalamkesh. Daarna konden de banen worden losgehaald zodat vrouwen uit de familie verschillende delen konden borduren. Door ze weer aan elkaar te naaien, kwam het patroon terug op één vlak. Op de naad tussen twee afgewerkte banen kan een lijn of kleur net anders uitkomen.

Het wandkleed 1940.602 in het Cleveland Museum of Art maakt het proces zichtbaar. Het museum dateert het op 1850–1899 en noemt Buchara of Shahr-i Sabz als herkomst. Het identificeert vijf katoenen banen die losjes aan elkaar zaten om het ontwerp te tekenen. Sporen van zwarte inkt zijn nog zichtbaar. De registratie noemt borduurwerk met zijde en kettingsteek met een tambourhaak. Zo laat de beschrijving zien hoe het werk binnen een familie verdeeld kon worden en de delen daarna weer samenkwamen. Het Nationaal Kunstmuseum van Roemenië registreert vier aan elkaar genaaide stukken voor zijn negentiende-eeuwse suzani 93207 / 942. Het doek is 194 cm lang en 146 cm breed. Het museum schrijft het op basis van stijl toe aan Buchara. De vier delen horen, net als de maten en de toeschrijving, bij dit ene voorwerp.

Wie een onderbreking in een stengel ziet, kan eerst zoeken naar de naad in de grondstof. Als de helften van een blad precies bij die naad op verschillende hoogtes uitkomen, is dat een aanleiding om de samenvoeging van de banen te bekijken. Cleveland heeft een gedocumenteerd voorbeeld met suzani 2016.89, die waarschijnlijk tussen 1800 en 1850 in Shakhrisyabz werd geborduurd. Het museum registreert zes katoenen banen in platbinding. Verspringende motieven bij de naden gelden in dit geval als bewijs dat de banen apart zijn geborduurd en daarna weer zijn samengevoegd.

De ondergrond en het borduurwerk apart lezen

De ondergrond is de geweven stof die het patroon draagt. Het borduurgaren gaat door de stof of ligt aan het oppervlak vast. Carmel en Niyazova beschrijven katoen in platbinding als gebruikelijke ondergrond aan het einde van de achttiende en in de negentiende eeuw. Ook linnen wordt vermeld. Zijde was het gebruikelijke borduurgaren bij de voorbeelden die zij behandelen, met in sommige gevallen katoen of wol. ‘Zijde op katoen’ geeft twee materialen aan, elk met een eigen functie. De uitleg over materialen en borduurwerk in de kiswah toont een andere traditie waarin geborduurde banden aan een geweven bedekking worden toegevoegd.

De namen van de steken vertellen iets over de manier van werken. Een kettingsteek vormt een reeks gekoppelde lussen. De Royal School of Needlework beschrijft tambourborduurwerk als werk met een fijn haakje op strak gespannen stof. De kettingsteek is er de meest gebruikte steek. Bij de oplegtechniek ligt een draad op de stof en houden steekjes hem vast. In een catalogus kan ook staan welke steek een vorm vult en welke een rand trekt. Cleveland noemt bij 2016.89 kanda xajol en soms bosma als vulsteken, met ilmoq als omlijningssteek. De termen benoemen de functies op dit specifieke doek.

Een detailopname van een bloemblad kan het gevulde vlak en de lijn aan de rand tonen. Op een overzichtsfoto is te zien of het blad deel uitmaakt van een bloemtak, medaillon of rand. Samen maken de beelden begrijpelijk waarom bij één doek verschillende steeknamen staan. Bij het vroegnegentiende-eeuwse wandkleed uit Nurata identificeert het Met oplegwerk, kettingsteek, platsteek en knoopsgatsteek op dezelfde katoenen ondergrond.

Een dekkleed uit Buchara met linnen ondergrond

Voorwerp 21.114.3 van het Metropolitan Museum of Art is een vroegnegentiende-eeuws dekkleed dat wordt toegeschreven aan Buchara in het huidige Oezbekistan. Het dekkleed is 161,9 cm hoog en 241,3 cm breed. Het materiaalveld vermeldt borduurwerk van zijde op linnen. De toelichting beschrijft ook een algemene werkwijze met banen van thuis gesponnen katoen. De materiaalregel benoemt de vezel van dit dekkleed. De toelichting over het maken van suzani’s beschrijft een bredere praktijk.

De rand heeft grote rozetten en palmetten. De stengels en ranken in het middenveld zijn fijner getekend. Het museum wijst op de kettingsteek. Volg eerst de grote vormen langs de omtrek en kijk dan hoe de dunne lijnen binnen het vlak vertakken. De gids over bladeren, krullende stengels en terugkerend plantenornament geeft meer voorbeelden van het lezen van de verbinding tussen takken en bladeren in een ontwerp.

Een wandkleed uit Nurata met een centraal medaillon

Het wandkleed 07.72 in het Met dateert eveneens uit het begin van de negentiende eeuw en wordt aan Nurata toegeschreven. Het is 217,2 cm hoog en 170,2 cm breed. De ondergrond is katoen met borduurwerk van zijde. Het museum beschrijft een centraal medaillon met daaromheen bloeiende struiken en takken, in tamelijk zachte kleuren. Het ziet overeenkomsten tussen de bloemen in het middenveld en patronen op textiel uit de Mogoltraditie. Dat is een opmerking over de vormgeving. De catalogus schrijft het wandkleed toe aan Nurata.

De twee stukken trekken het oog naar verschillende plekken. De aan Buchara toegeschreven dekkleed is breder dan hoog en legt met grote motieven de nadruk op de rand. Het kleed uit Nurata is hoger dan breed en heeft een centrum omringd door bloemen. Onder het zijdegaren ligt in het ene geval linnen en in het andere katoen. Oriëntatie, plaatsing van de motieven en ondergrond maken verschillen binnen hetzelfde type bloemenborduurwerk zichtbaar. De vergelijking van kaftans en abaja’s in musea onderzoekt materiaal en constructie op een vergelijkbare manier, met gegevens over elk kledingstuk afzonderlijk.

Wat een regionale stijl over herkomst kan zeggen

Gordijn of bedsprei 1916.1311 van Cleveland toont hoe een patroon bij een andere plaats kan aansluiten dan de plaats in de catalogus. Het museum registreert dit vroegnegentiende-eeuwse textiel als afkomstig uit Ura Tube in Tadzjikistan. Het geeft katoen in platbinding en borduurwerk van zijde als materialen. De beschrijving vergelijkt het waaiervormige boeket in het midden, de verwante motieven in de hoeken en de brede rand met werk dat kenmerkend is voor Buchara. Het geografische veld en de visuele vergelijking geven elk hun eigen soort gegevens.

Voor het wandkleed 1940.602 staan twee mogelijke herkomstplaatsen vermeld. De beschrijving situeert bloeiende planten en bloemen in een ruitvormig raster van bladeren. Volg je een bloem door het veld, dan worden de plantvormen en de geometrische ordening zichtbaar. De gids voor rasters, symmetrie en terugkerende vormen in islamitisch ontwerp helpt deze ordening te verwoorden. Carmel en Niyazova merken op dat één borduurwerk kenmerken van meerdere productiecentra kan hebben. De Roemeense catalogus legt eveneens uit hoe stijl een rol speelt bij zijn toeschrijving.

Wat je kunt noteren als je twee suzani’s vergelijkt

Begin met materiaal, maten en objectnummer. Noteer voor het dekkleed uit Buchara zijde op linnen met de maten van 21.114.3. Voor het kleed uit Nurata noteer je zijde op katoen met de maten van 07.72. Als het nummer naast het materiaal staat, blijven technische waarnemingen aan het juiste doek gekoppeld.

Beschrijf daarna de compositie. Zitten de grootste bloemen in de rand? Waaieren kleinere vormen vanuit een centrum uit? Volg een motief naar de naad en kijk of het garen eindigt of van plaats verandert bij de volgende baan. Een detail kan sporen van de ontwerptekening laten zien, zoals bij het wandkleed met vijf banen uit Cleveland. Het overzicht helpt bepalen of de naad door één motief loopt of twee rijen scheidt.

Bewaar ten slotte de mate van zekerheid uit de registratie. ‘Toegeschreven aan Nurata’, ‘Buchara of Shahr-i Sabz’ en ‘vergeleken met werk uit Buchara’ geven verschillende resultaten weer. Als een registratie meerdere mogelijke gebruiken voor een stuk noemt, houd die mogelijkheden bij het voorwerp. Het doek kan veel vertellen over het tekenen en uitvoeren van het ontwerp, ook als weinig bekend is over het eerste huishouden dat het gebruikte.

Museumregistraties en technische bronnen