Τι είναι το ζαρφ; Η οθωμανική θήκη για φλιτζάνι καφέ

Τι είναι το ζαρφ; Η οθωμανική θήκη για φλιτζάνι καφέ

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Το ζαρφ είναι η εξωτερική θήκη για μικρό φλιτζάνι καφέ χωρίς λαβή. Μουσειακά αντικείμενα από ορείχαλκο, ασήμι και χρυσό δείχνουν πώς τα δύο μέρη εφαρμόζουν.

Το ζαρφ (zarf) είναι η εξωτερική θήκη για ένα μικρό φλιτζάνι καφέ χωρίς λαβή. Στο σερβίρισμα του καφέ κατά την οθωμανική περίοδο, ένα κεραμικό ή γυάλινο φλιτζάνι, συχνά γνωστό ως fincan, μπορούσε να τοποθετηθεί σε ξεχωριστή θήκη για να το πιάνει κανείς. Υπάρχουν απλές θήκες από ορείχαλκο σε σχήμα φλιτζανιού, καθώς και χρυσά πλαίσια διακοσμημένα με σμάλτο και πολύτιμες πέτρες.

Δύο χείλη που φαίνονται σε μια μουσειακή φωτογραφία μπορεί να ανήκουν σε δύο αντικείμενα τοποθετημένα το ένα μέσα στο άλλο. Το εσωτερικό φλιτζάνι περιέχει τον καφέ. Η εξωτερική θήκη το στηρίζει και δίνει στα δάχτυλα μια επιφάνεια για κράτημα. Ορισμένοι κατάλογοι παρουσιάζουν και τα δύο μέρη μαζί. Άλλοι καταγράφουν μια θήκη που σώζεται μόνη της.

Πώς εφαρμόζει το φλιτζάνι μέσα στη θήκη

Από το πλάι, πολλά ζαρφ έχουν κοίλο σώμα που είναι φαρδύτερο επάνω και στενεύει προς το πόδι. Το εσωτερικό τοίχωμα στηρίζει το κάτω μέρος του φλιτζανιού. Ο Αϊμάν Μ. Έντρις εξέτασε επτά ορειχάλκινες θήκες από την αποθήκη συλλογών του Αλ Ασμουνέιν στο Μαλάουι της Αιγύπτου. Τα σχέδιά του δείχνουν πώς το φλιτζάνι κάθεται χαμηλά στη θήκη και πού μέρος του πλαϊνού του ακουμπά το εσωτερικό τοίχωμα. Το τμήμα του φλιτζανιού που προεξέχει πάνω από το μεταλλικό χείλος εξαρτάται από το σχήμα και τις διαστάσεις των δύο μερών. Αϊμάν Μ. Έντρις, μελέτη για ορειχάλκινες θήκες φλιτζανιών καφέ, Shedet 4

Στο Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης φυλάσσονται ένα φλιτζάνι και μια θήκη του 19ου αιώνα που αποδίδονται στην Τουρκία. Το ζωγραφισμένο και υαλωμένο φλιτζάνι από πορσελάνη 89.2.2162a έχει ύψος 3,5 εκ. και διάμετρο 5,6 εκ. Η ασημένια θήκη 89.2.2162b είναι διάτρητη, χαραγμένη και διακοσμημένη με ένθετα. Έχει ύψος 4,1 εκ. και διάμετρο 5,4 εκ. Η καταγεγραμμένη διάμετρος του φλιτζανιού υπερβαίνει εκείνη της θήκης. Πρόκειται για τις συνολικές διαστάσεις κάθε αντικειμένου. Για να καταλάβει κανείς την εφαρμογή, μπορεί να συγκρίνει το στενότερο κάτω μέρος του φλιτζανιού με το άνοιγμα και τα εσωτερικά τοιχώματα της θήκης. Ο κατάλογος δεν δίνει ξεχωριστή διάμετρο στο ύψος όπου τα αντικείμενα έρχονται σε επαφή. Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, φλιτζάνι και θήκη, 89.2.2162a, b

Τα γράμματα a και b δείχνουν επίσης σε ποιο αντικείμενο ανήκει κάθε ύψος. Για να βρεθεί το ύψος του συνόλου, χρειάζεται να γνωρίζει κανείς πόσο βαθιά μπαίνει το φλιτζάνι στη θήκη. Μια φωτογραφία από το πλάι βοηθά να διακρίνουμε πού τελειώνει το ασήμι και πόση πορσελάνη φαίνεται πάνω από το χείλος.

Σε τι χρησίμευε η θήκη με τον ζεστό καφέ

Ο οδηγός της έκθεσης Life in a cup του Βρετανικού Μουσείου περιγράφει πώς τοποθετούσαν δύο φλιτζάνια από πορσελάνη το ένα μέσα στο άλλο για να προστατεύουν τα δάχτυλα. Καταγράφει επίσης τη διάδοση μικρών μεταλλικών θηκών κατά τον 18ο αιώνα. Έτσι μπορούσε κανείς να σηκώσει το φλιτζάνι πιάνοντας το εξωτερικό αντικείμενο, χωρίς να αγγίξει το λεπτό τοίχωμα που ερχόταν σε άμεση επαφή με τον καυτό καφέ. Όταν το σύνολο έμπαινε στο τραπέζι, το πόδι στήριζε και τα δύο μέρη. Τα αντικείμενα που σώζονται δείχνουν το σχήμα των επιφανειών από τις οποίες τα έπιαναν. Οι κατάλογοι δεν δίνουν μετρήσεις της θερμοκρασίας τους μετά το σερβίρισμα. Βρετανικό Μουσείο, Life in a cup, προετοιμασία και σερβίρισμα του καφέ

Στα ορειχάλκινα παραδείγματα του Έντρις, το πόδι είναι φαρδύτερο κάτω από ό,τι πάνω. Ο ερευνητής συνδέει αυτό το σχήμα με τη σταθερότητα της θήκης. Εξηγεί επίσης πώς ένα τμήμα του φλιτζανιού προεξέχει πάνω από το χείλος. Παρατηρώντας μαζί το σώμα και το πόδι, μπορεί κανείς να καταλάβει πώς σήκωναν και πώς ακουμπούσαν το σύνολο. Για τους χώρους όπου μαζευόταν ο κόσμος για καφέ, δείτε το άρθρο για τα οθωμανικά καφενεία και τη δημόσια ζωή. Έντρις, κατασκευή και χρήση των θηκών του Αλ Ασμουνέιν

Πώς διαμορφώνονταν οι θήκες από ορείχαλκο και ασήμι

Τα ορειχάλκινα παραδείγματα του Αλ Ασμουνέιν έχουν πόδι, σώμα και ένα κοντό ενδιάμεσο τμήμα που τα συνδέει. Σε φωτογραφία της κάτω πλευράς μιας θήκης φαίνεται μια ρηχή εσοχή στο κέντρο του ποδιού. Ο Έντρις δείχνει επίσης ταινίες από ανάγλυφες κουκκίδες κοντά στο χείλος της βάσης. Από το πλάι διακρίνονται το σχεδόν κωνικό σώμα και το κοντό πόδι. Η διακόσμηση ακολουθεί τις επιφάνειες που χρειάζονται για να στηριχθεί το φλιτζάνι και να σταθεί σε επίπεδο τραπέζι. Έντρις, σχέδια και φωτογραφίες των ορειχάλκινων θηκών

Στην καταχώριση της ασημένιας θήκης, το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης ξεχωρίζει τη διάτρητη διακόσμηση, τη χάραξη και τα ένθετα. Στη διάτρητη διακόσμηση τα ανοίγματα περνούν μέσα από όλο το τοίχωμα. Η χάραξη αφήνει γραμμές ή άλλα σημάδια στην επιφάνεια. Στην ένθετη διακόσμηση ο τεχνίτης τοποθετεί διαφορετικό υλικό σε προετοιμασμένη εσοχή. Σε ένα αντικείμενο μπορεί να συνυπάρχουν αρκετές τεχνικές. Στο εσωτερικό μιας άδειας θήκης φαίνεται πού βρίσκονται τα ανοίγματα και τα στολίδια σε σχέση με το τοίχωμα στήριξης. Ο οδηγός για τις αγορές και τα εργαστήρια της ισλαμικής πόλης δίνει το πλαίσιο όπου κυκλοφορούσαν τα αντικείμενα και οι γνώσεις των τεχνιτών. Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, καταχώριση της ασημένιας θήκης

Φλιτζάνια και θήκες ακολούθησαν διαφορετικές διαδρομές

Στον οδηγό του Βρετανικού Μουσείου, το ορειχάλκινο ζαρφ Af.373, που αποδίδεται στην Αίγυπτο, εμφανίζεται δίπλα στο φλιτζάνι Af.3495, που κατασκευάστηκε στην Κίνα και αποκτήθηκε στην Αίγυπτο. Και τα δύο χρονολογούνται στο 1800–1860. Άλλο παράδειγμα είναι ένα πορφυρό φλιτζάνι Meissen που κατασκευάστηκε στη Γερμανία κατά την περίοδο 1800–1900 για την οθωμανική αγορά. Τα στοιχεία δείχνουν ότι ο τόπος κατασκευής μπορεί να διαφέρει από τον τόπο απόκτησης και ότι φλιτζάνια για σερβίρισμα καφέ μπορούσαν να έρθουν από μακριά. Η αιγυπτιακή θήκη και το κινεζικό φλιτζάνι προήλθαν από δωρεές του Χένρι Κρίστι και έχουν διαφορετικούς αριθμούς. Για να διαπιστωθεί αν χρησιμοποιήθηκαν κάποτε μαζί, θα χρειαζόταν μια πηγή που συνδέει τα δύο συγκεκριμένα αντικείμενα. Βρετανικό Μουσείο, οδηγός έκθεσης με φλιτζάνια και θήκες

Υπάρχουν και φλιτζάνια που συνδέονται με εργαστήρια του οθωμανικού κόσμου. Το Λούβρο καταγράφει με τον αριθμό MAO 936/824 ένα θραύσμα φλιτζανιού καφέ του 18ου αιώνα από την Κιουτάχεια. Είναι κεραμικό πλούσιο σε πυριτία, ζωγραφισμένο κάτω από διαφανές υάλωμα. Το μέγιστο πλάτος αφορά το θραύσμα που σώζεται. Για να δούμε πώς θα καθόταν ολόκληρο το φλιτζάνι σε θήκη, θα χρειαζόμασταν τις διαστάσεις του ακέραιου σκεύους. Η καταχώριση δίνει έναν τεκμηριωμένο τόπο προέλευσης για το κεραμικό μέρος. Το άρθρο για το λιμάνι Μόκα της Υεμένης και το εμπόριο του καφέ παρακολουθεί τη διαδρομή των κόκκων που μπορούσαν να δώσουν το ποτό σε αυτά τα φλιτζάνια. Λούβρο, θραύσμα φλιτζανιού καφέ από την Κιουτάχεια, MAO 936/824

Ο οδηγός του Βρετανικού Μουσείου περιγράφει ακόμη μικρά υαλωμένα φλιτζάνια που ήταν γνωστά ως haysi. Στο Χάις, κέντρο κεραμικής στην Υεμένη, παράγονταν ήδη σε μεγάλες ποσότητες στα μέσα του 16ου αιώνα. Η ίδια ονομασία χρησιμοποιούνταν και για φλιτζάνια άλλων εργαστηρίων. Ο οδηγός δείχνει ως χωριστό παράδειγμα το φλιτζάνι με λαβή As1967,03.40, κατασκευασμένο στο Χάις τη δεκαετία του 1950 ή τη δεκαετία του 1960. Στη συγκεκριμένη καταχώριση, το Χάις είναι ο τόπος παραγωγής ενός συγκεκριμένου αντικειμένου. Η ονομασία haysi είχε ευρύτερη χρήση. Όταν βλέπετε γεωγραφικό όνομα σε μια ετικέτα, ελέγξτε αν αναφέρεται στην παραγωγή του φλιτζανιού, της θήκης ή σε έναν τύπο σκεύους. Βρετανικό Μουσείο, Life in a cup, φλιτζάνια καφέ haysi

Θήκες με σμάλτο από τη Γενεύη

Οι Συλλογές Χαλίλι καταγράφουν με τον αριθμό SW 180 τρία ζαρφ που κατασκευάστηκαν στη Γενεύη στα μέσα του 19ου αιώνα. Στα υλικά της ομάδας περιλαμβάνονται επιχρυσωμένο και ζωγραφισμένο γυαλί οπαλίνας, χρυσός με σμάλτο και μικρά μαργαριτάρια. Η περιγραφή αναφέρει ότι οι χρυσοχόοι μπορούσαν να προσθέσουν πλακίδια από σμάλτο, διάτρητα στοιχεία ή πολύτιμες πέτρες σε μεταλλικό πλαίσιο. Η συλλογή παρουσιάζει αυτά τα έργα στο πλαίσιο της παραγωγής για εξαγωγή. Έτσι μπορεί να εμφανίζεται στην ίδια ετικέτα ένα όνομα οθωμανικού εξαρτήματος για τον καφέ και ένας ελβετικός τόπος παραγωγής. Συλλογές Χαλίλι, τρία ζαρφ, SW 180

Ένα άλλο ζαρφ της Γενεύης, στη Museum Collection, έχει ύψος 5,7 εκ. Ο κατάλογος αναφέρει ότι φτιάχτηκε για την τουρκική αγορά κατά το πρώτο τρίτο του 19ου αιώνα. Το διάτρητο χρυσό σώμα έχει ωοειδή πλαίσια με μουσικά όργανα σε φόντο από χρωματιστό σμάλτο. Ένα κουτί από κόκκινο δέρμα, με υφασμάτινη επένδυση, έχει το σχήμα του στηρίγματος και κλείνει γύρω του. Το κουτί χρησίμευε για τη φύλαξη της θήκης. Όταν σέρβιραν καφέ, το φλιτζάνι έμπαινε στη χρυσή θήκη. Museum Collection, ζαρφ της Γενεύης με κουτί φύλαξης, MC1178

Ένα ζαρφ από τη συλλογή του σουλτάνου

Το OA 8032 του Λούβρου είναι μια χρυσή θήκη του 19ου αιώνα σε χαμηλό πόδι. Έχει ύψος 5 εκ. και διάμετρο 5,2 εκ. Σύμφωνα με την καταχώριση, στριφτές σειρές με σμαράγδια εναλλάσσονται με στριφτές σειρές διαμαντιών κοπής ρόδου. Στο επάνω μέρος υπάρχουν άνθινα στολίδια από διαμάντια. Κάτω από τη διακόσμηση διακρίνονται ακόμη το σώμα όπου μπαίνει το φλιτζάνι και το πόδι. Το αντικείμενο δείχνει πόσες λεπτομέρειες χωρούσαν σε μια μικρή θήκη. Λούβρο, ζαρφ με σμαράγδια και διαμάντια, OA 8032

Η ίδια καταχώριση τεκμηριώνει τη διαδρομή του αντικειμένου από τη συλλογή του σουλτάνου Αμπντούλ Χαμίτ Β΄ στην πώληση των κοσμημάτων του στο Παρίσι το 1911, στη συλλογή του Ζορζ Εν (Georges Heine) και στο κληροδότημα του 1929. Αυτές οι χρονολογίες αφορούν την αλλαγή ιδιοκτησίας. Η κατασκευή χρονολογείται στον 19ο αιώνα. Η καταχώριση δίνει ονόματα παλαιότερων ιδιοκτητών και στοιχεία για την πώληση. Το όνομα του τεχνίτη δεν αναφέρεται. Λούβρο, ιστορικό ιδιοκτησίας του OA 8032

Τι να προσέξετε σε μια έκθεση για το σερβίρισμα του καφέ

Ξεκινήστε από το χείλος του φλιτζανιού και αναζητήστε τη γραμμή όπου το κεραμικό ή το γυαλί συναντά το μέταλλο. Στη συνέχεια δείτε το προφίλ. Αν ένα φλιτζάνι προεξέχει από ένα κοντό διάτρητο σώμα με πόδι, μπορεί να είναι τοποθετημένο μέσα σε χωριστή θήκη. Αν η θήκη είναι άδεια, μια φωτογραφία του εσωτερικού της δείχνει πού θα ακουμπούσε το κάτω μέρος του φλιτζανιού. Ελέγξτε τον αριθμό καταλόγου κάθε εξαρτήματος πριν εκτιμήσετε διαστάσεις από τη φωτογραφία. Το ύψος του συνόλου και το ύψος κάθε μέρους είναι διαφορετικές μετρήσεις.

Μια ιστορική εικόνα μπορεί να δείξει πού βρίσκεται η θήκη σε σχέση με την κανάτα, τον δίσκο και άλλα μέρη του σερβίτσιου. Στην εικόνα του 19ου αιώνα που αναπαράγει ο Έντρις, φαίνεται ένα φλιτζάνι μέσα στη θήκη και τα δύο μέρη ξεχωριστά. Οι δύο διατάξεις βοηθούν να αναγνωρίσει κανείς το εξωτερικό αντικείμενο. Το άρθρο για τα εικονογραφημένα οθωμανικά χρονικά και τις τελετές δίνει παραδείγματα ανάγνωσης της θέσης και της ομαδοποίησης αντικειμένων σε ιστορικές εικόνες. Η μουσειακή καταχώριση προσθέτει το υλικό και την τεκμηριωμένη προέλευση του κάθε αντικειμένου. Έντρις, εικόνα 1, ιστορική απεικόνιση σερβίτσιου καφέ

Υπάρχει επίσης καταγραφή της παράδοσης που διατηρείται ζωντανή. Το 2013, η διακυβερνητική επιτροπή της UNESCO ενέγραψε την κουλτούρα και την παράδοση του τουρκικού καφέ στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο της Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας. Η απόφαση περιγράφει το σερβίρισμα του καφέ σε μικρά φλιτζάνια με νερό και τη συνάθροιση γύρω από το ποτό. Η εγγραφή αφορά αυτή την πρακτική. Για το υλικό, τη χρονολόγηση και τους γνωστούς ιδιοκτήτες μιας συγκεκριμένης θήκης, μπορεί κανείς να δει καταχωρίσεις του Λούβρου ή του Μητροπολιτικού Μουσείου Τέχνης. UNESCO, απόφαση 8.COM 8.28

Μουσειακές καταχωρίσεις και έρευνα για το ζαρφ