Τι είναι το κέντημα σουζάνι; Ραφές, βελονιές και μουσειακά δείγματα

Δείτε πώς σχεδίαζαν και κεντούσαν τις λωρίδες υφάσματος ενός σουζάνι. Συγκρίνετε δείγματα από την Μπουχάρα και τη Νουράτα ως προς ύφασμα, βελονιές και σχέδιο.

Το σουζάνι είναι κεντημένο ύφασμα που συνδέεται με την Κεντρική Ασία. Σε πολλά σωζόμενα δείγματα, τα σχέδια έχουν κεντηθεί με μεταξωτή κλωστή πάνω σε λωρίδες υφαντού υφάσματος. Τα ιστορικά κομμάτια από το σημερινό Ουζμπεκιστάν και Τατζικιστάν περιλαμβάνουν καλύμματα, αναρτώμενα υφάσματα και άλλα είδη του σπιτιού. Οι λωρίδες μπορούσαν να ενωθούν για να σχεδιαστεί ένα μοτίβο, να χωριστούν για το κέντημα και να ραφτούν ξανά. Μια μικρή μετατόπιση ανάμεσα στα δύο μέρη ενός άνθους πάνω στη ραφή μπορεί να δώσει μια ένδειξη για τον τρόπο καταμερισμού της εργασίας.

Ένα γαμήλιο ύφασμα που διαμόρφωνε τον χώρο

Το Μουσείο Τέχνης του Κλίβελαντ ανάγει το όνομα στη λέξη σουζάν, που σημαίνει βελόνα στα περσικά και τα τατζικικά. Ο όρος περιγράφει μια παράδοση κεντήματος με υφάσματα διαφορετικών διαστάσεων και χρήσεων. Ένα μεγάλο κομμάτι μπορούσε να καλύπτει ένα κρεβάτι, να κρέμεται σε τοίχο ή να χωρίζει ένα δωμάτιο. Το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης, γνωστό ως Met, αναφέρει ότι σε γάμους στη Νουράτα κρεμούσαν υφάσματα για να στολίσουν τους εσωτερικούς χώρους και να ορίσουν θέσεις για τους καλεσμένους. Ένα κέντημα μπορούσε έτσι να σχηματίσει ένα προσωρινό χώρισμα ή να διακοσμήσει έναν μόνιμο τοίχο.

Στις περιπτώσεις που τεκμηριώνουν τα μουσεία, τα σουζάνι αποτελούσαν επίσης μέρος της προίκας της νύφης. Στο λήμμα για το δείγμα από το Σαχρισάμπζ, το μουσείο του Κλίβελαντ περιγράφει μητέρες και κόρες που κεντούσαν υφάσματα και τα παρουσίαζαν σε ιδιαίτερες περιστάσεις. Στον τόμο της UNESCO Ιστορία των πολιτισμών της Κεντρικής Ασίας, οι Λ. Κάρμελ και Μ. Νιγιάζοβα περιγράφουν μεγάλα και μικρά υφάσματα για το σπίτι, καθώς και πανιά για το τύλιγμα αντικειμένων και το κάλυμμα εσοχών του τοίχου. Ένας τίτλος όπως «αναρτώμενο ύφασμα» ή «κουρτίνα ή κάλυμμα κρεβατιού» δηλώνει την κατηγορία στην οποία εντάσσει το μουσείο το συγκεκριμένο αντικείμενο. Το δωμάτιο, ο ιδιοκτήτης ή η περίσταση μπορούν να προσδιοριστούν αν υπάρχουν σχετικά στοιχεία στο ιστορικό του αντικειμένου.

Γιατί μπορεί να μετατοπίζεται το σχέδιο σε μια ραφή

Για να προετοιμαστεί μια μεγάλη σύνθεση, αρκετές στενές λωρίδες υφάσματος μπορούσαν να ενωθούν προσωρινά με τη σειρά που θα είχαν στο τελικό κομμάτι. Ένα έμπειρο μέλος της οικογένειας ή μια επαγγελματίας σχεδίαζε το μοτίβο πάνω στις ενωμένες λωρίδες. Στην περιγραφή του Met, η επαγγελματίας σχεδιάστρια ονομάζεται kalamkesh. Έπειτα μπορούσαν να χωρίσουν τις λωρίδες, ώστε οι γυναίκες της οικογένειας να κεντήσουν διαφορετικά τμήματα. Με το νέο ράψιμο, το σχέδιο επανερχόταν σε μία ενιαία επιφάνεια. Στο σημείο όπου συναντιούνται δύο ολοκληρωμένες λωρίδες, η γραμμή ή το χρώμα μπορεί να αλλάζει ελαφρά.

Στο αναρτώμενο ύφασμα 1940.602 του Μουσείου Τέχνης του Κλίβελαντ φαίνονται ίχνη αυτής της εργασίας. Το μουσείο το χρονολογεί στα έτη 1850–1899 και δίνει δύο πιθανές προελεύσεις, την Μπουχάρα ή το Σαχρ-ι Σαμπζ. Πέντε βαμβακερές λωρίδες ενώθηκαν με χαλαρές ραφές για να σχεδιαστεί το μοτίβο. Διακρίνονται ακόμη ίχνη μαύρου μελανιού. Ο κατάλογος αναφέρει μεταξωτό κέντημα και αλυσιδοβελονιά με την τεχνική ταμπούρ. Η περιγραφή εξηγεί πώς μπορούσαν να μοιραστούν την εργασία στο σπίτι και να ενώσουν ξανά τα μέρη. Το Εθνικό Μουσείο Τέχνης της Ρουμανίας καταγράφει τέσσερα ραμμένα βαμβακερά κομμάτια στο σουζάνι 93207 / 942 του 19ου αιώνα. Το ύφασμα έχει μεταξωτό κέντημα, μήκος 194 εκ. και πλάτος 146 εκ. Το μουσείο το αποδίδει στην Μπουχάρα με βάση το ύφος του.

Αν ένα στέλεχος φαίνεται να διακόπτεται, αναζητήστε πρώτα τη ραφή στο ύφασμα βάσης. Αν τα δύο μισά ενός φύλλου συναντούν τη ραφή σε διαφορετικό ύψος, αξίζει να δείτε πώς έχουν ενωθεί οι λωρίδες. Ένα τεκμηριωμένο παράδειγμα είναι το σουζάνι 2016.89 του Κλίβελαντ, που πιθανότατα κεντήθηκε στο Σαχρισάμπζ μεταξύ 1800 και 1850. Ο κατάλογος αναφέρει έξι λωρίδες βαμβακερού υφάσματος σε απλή ύφανση. Το μουσείο ερμηνεύει την ασυνέχεια των μοτίβων στις ραφές ως ένδειξη ότι οι λωρίδες κεντήθηκαν χωριστά και έπειτα ενώθηκαν ξανά.

Το ύφασμα βάσης και η κλωστή του κεντήματος

Η βάση είναι το υφαντό ύφασμα που στηρίζει το σχέδιο. Η κλωστή του κεντήματος περνά μέσα από αυτό ή στερεώνεται στην επιφάνειά του. Οι Κάρμελ και Νιγιάζοβα αναφέρουν ότι η απλή βαμβακερή ύφανση ήταν συνηθισμένη βάση στα τέλη του 18ου αιώνα και κατά τον 19ο. Αναφέρουν επίσης το λινό. Στα παραδείγματα που εξετάζουν, το μετάξι ήταν η συνήθης κλωστή για το κέντημα, ενώ χρησιμοποιούνταν κατά περίπτωση βαμβάκι και μαλλί. Το «μετάξι πάνω σε βαμβάκι» δηλώνει έτσι δύο υλικά και τους διαφορετικούς ρόλους τους. Το άρθρο για τα υλικά και το κέντημα της κίσουα δείχνει πώς προστίθενται κεντημένες ταινίες σε ένα υφαντό κάλυμμα μιας άλλης παράδοσης.

Τα ονόματα των βελονιών δίνουν περισσότερες πληροφορίες για το σχέδιο. Η αλυσιδοβελονιά σχηματίζει μια σειρά από θηλιές που συνδέονται μεταξύ τους. Η Βασιλική Σχολή Κεντήματος περιγράφει το ταμπούρ ως τεχνική με λεπτό αγκίστρι σε τεντωμένο ύφασμα και αναφέρει την αλυσιδοβελονιά ως τη συνηθέστερη βελονιά της. Στην τεχνική couching, μια κλωστή απλώνεται πάνω στο ύφασμα και στερεώνεται με μικρές βελονιές. Στο 2016.89 το Κλίβελαντ καταγράφει τη βελονιά kanda xajol και κατά τόπους τη bosma για το γέμισμα των επιφανειών, και την ilmoq για το περίγραμμα. Τα ονόματα περιγράφουν τον ρόλο των βελονιών στο συγκεκριμένο κέντημα.

Σε μια κοντινή φωτογραφία ενός πετάλου φαίνεται το γέμισμα και η γραμμή της άκρης του. Σε μια συνολική φωτογραφία φαίνεται αν το πέταλο ανήκει σε ανθισμένο κλαδί, μετάλλιο ή μπορντούρα. Οι δύο όψεις βοηθούν να καταλάβουμε γιατί ένα αντικείμενο μπορεί να έχει αρκετά ονόματα βελονιών στο λήμμα του. Στο αναρτώμενο ύφασμα της Νουράτα από τις αρχές του 19ου αιώνα, το Met διακρίνει στο ίδιο βαμβακερό υπόστρωμα στερέωση επιφανειακής κλωστής, αλυσιδοβελονιά, σατέν βελονιά και βελονιά κουμπότρυπας.

Ένα κάλυμμα της Μπουχάρας με λινό υπόστρωμα

Το κάλυμμα 21.114.3 του Μητροπολιτικού Μουσείου Τέχνης χρονολογείται στις αρχές του 19ου αιώνα και αποδίδεται στην Μπουχάρα, στο σημερινό Ουζμπεκιστάν. Έχει ύψος 161,9 εκ. και πλάτος 241,3 εκ. Στο πεδίο των υλικών αναφέρεται μεταξωτό κέντημα πάνω σε λινό ύφασμα. Στη γενική περιγραφή της διαδικασίας, το μουσείο αναφέρει και λωρίδες υφασμένες από βαμβακερή κλωστή που γνεθόταν στο σπίτι. Το πεδίο των υλικών καταγράφει την ίνα του υποστρώματος στο συγκεκριμένο κάλυμμα. Η περιγραφή της διαδικασίας εξηγεί πώς μπορούσε να σχεδιαστεί μια μεγαλύτερη σύνθεση πάνω σε πολλές λωρίδες.

Μεγάλες ροζέτες και ανθέμια γεμίζουν την μπορντούρα, ενώ οι βλαστοί και οι έλικες στο εσωτερικό πεδίο είναι λεπτότεροι. Το μουσείο επισημαίνει την αλυσιδοβελονιά όταν περιγράφει την εκτέλεση του έργου. Η διαφορά κλίμακας φαίνεται ευκολότερα αν ακολουθήσετε πρώτα τα μεγάλα σχήματα κατά μήκος της περιμέτρου και ύστερα τις λεπτές διακλαδώσεις στο εσωτερικό. Το άρθρο για φύλλα, ελισσόμενους βλαστούς και επαναλαμβανόμενο φυτικό διάκοσμο δίνει περισσότερα παραδείγματα για την παρατήρηση της σχέσης των κλαδιών με τα φύλλα, ακόμη και όταν δεν είναι εύκολο να αναγνωριστούν τα άνθη.

Ένα αναρτώμενο ύφασμα της Νουράτα με κεντρικό μετάλλιο

Το 07.72 του Met χρονολογείται επίσης στις αρχές του 19ου αιώνα και αποδίδεται στη Νουράτα. Έχει ύψος 217,2 εκ. και πλάτος 170,2 εκ. Είναι κεντημένο με μετάξι πάνω σε βαμβακερό ύφασμα. Το μουσείο περιγράφει ένα κεντρικό μετάλλιο, γύρω από το οποίο διατάσσονται ανθισμένοι θάμνοι και κλαδιά σε σχετικά απαλές αποχρώσεις. Παρατηρεί συγγένειες ανάμεσα στα φυτικά σχέδια του πεδίου και σε μοτίβα υφασμάτων των Μουγκάλ. Η παρατήρηση αφορά το σχέδιο. Στον κατάλογο το αναρτώμενο ύφασμα αποδίδεται στη Νουράτα.

Τα δύο κομμάτια του Met οδηγούν το βλέμμα σε διαφορετικά σημεία. Το κάλυμμα που αποδίδεται στην Μπουχάρα είναι πλατύτερο από όσο ψηλό και έχει μεγάλα μοτίβα στην περιφέρεια. Το ύφασμα που αποδίδεται στη Νουράτα είναι ψηλότερο από όσο πλατύ και τραβά το βλέμμα στο κέντρο που περιβάλλεται από άνθη. Κάτω από τη μεταξωτή κλωστή υπάρχει λινό στο πρώτο και βαμβάκι στο δεύτερο. Από τις διαστάσεις προκύπτει ότι το πλάτος του καλύμματος ξεπερνά το ύψος του κατά 79,4 εκ., ενώ το ύψος του αναρτώμενου υφάσματος ξεπερνά το πλάτος του κατά 47 εκ. Η σύγκριση καφτανιών και αμπάγια σε μουσειακές συλλογές εξετάζει με παρόμοιο τρόπο το ύφασμα και την κατασκευή κάθε ενδύματος με βάση το δικό του λήμμα.

Τι μπορεί να δείξει ένα τοπικό ύφος;

Η κουρτίνα ή το κάλυμμα κρεβατιού 1916.1311 του Κλίβελαντ δείχνει πώς ένα μοτίβο μπορεί να θυμίζει έναν τόπο διαφορετικό από αυτόν που καταγράφεται ως προέλευση. Το μουσείο καταγράφει σήμερα το ύφασμα των αρχών του 19ου αιώνα ως έργο από την Ούρα Τούμπε (Ura Tube), στο Τατζικιστάν. Έχει βαμβακερή βάση απλής ύφανσης και μεταξωτό κέντημα. Το μουσείο συγκρίνει την κεντρική ανθοδέσμη σε σχήμα βεντάλιας, τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα στις γωνίες και την πλατιά μπορντούρα με χαρακτηριστικά έργων της Μπουχάρας. Το πεδίο προέλευσης δίνει τον καταγεγραμμένο τόπο. Η περιγραφή δείχνει σε ποια στοιχεία στηρίζεται η οπτική σύγκριση.

Για το ύφασμα 1940.602, το Κλίβελαντ διατηρεί δύο πιθανές προελεύσεις. Άνθη και ανθοφόρα φυτά βρίσκονται μέσα σε ένα δίκτυο ρόμβων που σχηματίζονται από φύλλα. Ακολουθώντας ένα άνθος κατά μήκος του υφάσματος, διακρίνει κανείς τη γεωμετρική διάταξη και τον τρόπο που οργανώνονται τα φυτικά μοτίβα μέσα της. Το άρθρο για πλέγματα, συμμετρία και επαναλαμβανόμενα σχήματα στην ισλαμική τέχνη δίνει όρους για την περιγραφή αυτής της διάταξης. Ένα ύφασμα με εμφανές γεωμετρικό πλαίσιο μπορεί να καταλογογραφηθεί ως ανθικό κέντημα. Οι Κάρμελ και Νιγιάζοβα σημειώνουν ότι ένα κέντημα μπορεί να έχει γνωρίσματα από περισσότερα κέντρα παραγωγής. Το ρουμανικό λήμμα εξηγεί επίσης τον ρόλο του ύφους στην απόδοση του δικού του υφάσματος.

Τι να σημειώσετε όταν συγκρίνετε δύο σουζάνι

Ξεκινήστε από το υλικό, τις διαστάσεις και τον αριθμό του αντικειμένου. Για το κάλυμμα που αποδίδεται στην Μπουχάρα, σημειώστε μετάξι πάνω σε λινό και τις διαστάσεις του 21.114.3. Για το αναρτώμενο ύφασμα που αποδίδεται στη Νουράτα, σημειώστε μετάξι πάνω σε βαμβάκι και τις διαστάσεις του 07.72. Ο αριθμός δίπλα στα τεχνικά στοιχεία βοηθά να βρείτε ξανά το σωστό λήμμα όταν οι φωτογραφίες βρίσκονται δίπλα δίπλα.

Περιγράψτε έπειτα τη διάταξη με λέξεις. Βρίσκονται τα μεγαλύτερα άνθη στην μπορντούρα; Υπάρχει ένα κέντρο γύρω από το οποίο απλώνονται μικρότερα σχήματα; Ακολουθήστε ένα μοτίβο προς τη ραφή και ελέγξτε αν η κλωστή σταματά ή αλλάζει θέση όταν περνά στην επόμενη λωρίδα. Μια κοντινή φωτογραφία μπορεί να δείξει ίχνη του σχεδίου, όπως στο τεκμηριωμένο ύφασμα του Κλίβελαντ με τις πέντε λωρίδες. Μια συνολική φωτογραφία βοηθά να διαπιστώσετε αν η ραφή διασχίζει ένα μοτίβο ή χωρίζει δύο διακριτές σειρές.

Τέλος, κρατήστε τον βαθμό βεβαιότητας του καταλόγου. Οι φράσεις «αποδίδεται στη Νουράτα», «Μπουχάρα ή Σαχρ-ι Σαμπζ» και «συγκρίνεται με έργα της Μπουχάρας» αντιστοιχούν σε διαφορετικά ευρήματα. Αν το λήμμα δίνει αρκετές πιθανές χρήσεις, σημειώστε τις μαζί με το αντικείμενο. Το ύφασμα μπορεί να δείξει λεπτομερώς πώς σχεδιάστηκε, κεντήθηκε και ενώθηκε, ακόμη κι όταν οι σωζόμενες πηγές λένε λιγότερα για το πρώτο νοικοκυριό που το χρησιμοποίησε.