
Khatam kari là gì? Cách làm đồ khảm gỗ Ba Tư
Tìm hiểu cách thanh có tiết diện tam giác trở thành lát khảm hình học, rồi so sánh hộp, khung tranh, đàn kamānche và trống tombak trong bảo tàng.
Khatam kari là kỹ thuật khảm của Ba Tư, trong đó những mảnh rất nhỏ từ các vật liệu tương phản tạo thành hoa văn hình học trên bề mặt đồ vật. Với kiểu tam giác, người thợ sắp những thanh dài có tiết diện tam giác rồi ghép thành một bó. Khi cắt ngang bó thanh, họa tiết hiện ra trên mặt cắt. Cắt tiếp sẽ được các lát mỏng mang cùng một họa tiết để gắn lên mặt gỗ. Những tam giác nhỏ nhìn thấy trên hộp hoàn thiện chính là tiết diện lộ ra của các thanh đó.
Hiện vật bảo tàng cho thấy cùng một kỹ thuật có thể thích ứng với nhiều hình dáng. Hộp có nắp rộng và các mặt bên hẹp. Hoa văn trên khung viền quanh bức hình. Trên nhạc cụ, hoa văn có thể phủ một phần thân cong. Hồ sơ hiện vật cũng giúp giải thích vì sao cần đọc mục vật liệu. Từ ảnh, ta có thể mô tả một tam giác là có màu nhạt. Muốn xác định nó làm từ gì, cần có thông tin về chính hiện vật ấy.
Các thanh tiết diện tam giác tạo ra hoa văn như thế nào
Hãy hình dung bạn đang nhìn thẳng vào đầu một lăng trụ tam giác ngắn. Hình nhìn thấy là một tam giác. Đặt vài lăng trụ cạnh nhau rồi nhìn lại các đầu thanh. Đường viền và màu sắc của những tam giác đó hợp thành một hình lớn hơn. Hình này kéo dài theo bó chừng nào các thanh vẫn giữ nguyên vị trí tương đối. Hiểu mối liên hệ giữa đầu bó thanh và mặt của lớp khảm sẽ giúp bạn nhận ra cách tạo họa tiết. Bảo tàng Các tôn giáo Thế giới mô tả cách thợ xếp những mảnh tương phản, ép và dán chúng lại, rồi ghép các bó nhỏ để tạo hoa văn phức tạp hơn. Bảo tàng Các tôn giáo Thế giới, triển lãm khatam kari và mô tả kỹ thuật
Trước hết, tìm một họa tiết rồi quan sát điều gì cho phép nó lặp lại. Bảo tàng lấy ngôi sao sáu cánh nằm trong một hình lục giác làm một ví dụ. Trên bề mặt đã hoàn thiện, các tam giác tạo thành ngôi sao có thể nổi bật hơn những hình nằm giữa các ngôi sao liền kề. Hãy nhìn cả các hình xen giữa. Chúng cho thấy một đơn vị họa tiết lặp lại như thế nào để phủ một dải hoặc một mảng rộng. Khi đã nhận ra các mảnh nhỏ, bạn có thể tham khảo bài về đa giác hình sao và hoa văn hình học lặp lại để theo dõi bố cục lớn hơn.
Khatam có nhiều dạng tiết diện. Trong nghiên cứu về nghề này ở Iran, Ahmadali Asadi và Aylin Omidvar phân biệt khatam tam giác, có đơn vị nhỏ nhất là hình tam giác, với khatam vuông, có đơn vị nhỏ nhất là hình vuông. Bài này tập trung vào dạng tam giác. Nếu ảnh chỉ cho thấy một ngôi sao lớn, có thể khó nhận ra hình dạng của đơn vị nhỏ nhất. Ảnh cận cảnh một đầu nhọn của ngôi sao có thể cho thấy vài mảnh nhỏ tiếp giáp ra sao. Asadi và Omidvar, nghiên cứu cách làm khatam ở Iran
Từ bó thanh đến lớp khảm mỏng
Một đường cắt vuông góc với các thanh cho ra một lát mỏng có màu sắc và hình dạng sắp xếp như ở đầu bó. Lần cắt tiếp theo có thể cho ra lát thứ hai mang cùng họa tiết. Kết cấu bên dưới quyết định hình dáng đồ vật, còn các lát tạo thành mặt trang trí. Bảo tàng Các tôn giáo Thế giới mô tả việc gắn lát mỏng lên đồ vật trước khi phủ sơn bóng. Tài liệu cũng đề cập cách làm mềm một lát để nó ôm theo mặt cong. Asadi và Omidvar mô tả việc ép bó đã ghép, cắt thành dải, rồi lót một lớp gỗ mỏng ở mặt sau cho dải ổn định trước khi gắn lên đồ vật. Bảo tàng Các tôn giáo Thế giới, chế tác và hoàn thiện bề mặt và Asadi và Omidvar, hình 13–15
Trên nắp hộp, hãy lần theo một vùng đầy sao cho đến dải sát mép. Dải viền có thể lặp lại một họa tiết nhỏ hơn hoặc đổi hướng hoa văn. Góc hộp cho thấy bề mặt được chia thành các vùng ra sao từ một góc nhìn khác. Hãy quan sát nắp và thành hộp riêng, rồi xem kích thước hoặc hướng của họa tiết có đổi ở nơi hai mặt tiếp giáp hay không. Ảnh rõ nét vẫn có thể cho thấy các thay đổi này ngay cả khi đường nối giữa các lát mỏng khó thấy.
Nhìn từ xa, hoa văn có thể gợi đến một kiểu khảm khác. Trong nghệ thuật khảm gạch zellij, đường viền có thể chính là mép của những mảnh gốm tráng men được cắt riêng rồi ghép thành một mảng. Ở kiểu khatam đang xét, tam giác nhìn thấy là tiết diện của các thanh đã được ghép trước khi cắt lát. Cả hai trường hợp đều đáng quan sát ở chỗ các mảnh nhỏ tiếp giáp. Đối chiếu chúng giúp xác định phần hoa văn đã hình thành trong bó, phần xuất hiện khi xếp các lát và phần được định hình bởi mép đồ vật.
Màu sắc cho biết được gì về vật liệu
Gỗ, xương và kim loại đều có thể tham gia tạo họa tiết. Javad Golmohammadi nghiên cứu các loại gỗ có màu tương phản và những vật liệu như xương, ngà, đồng thau, bạc trong lịch sử kỹ thuật này. Đó là phạm vi vật liệu của cả nghề. Danh mục của một hiện vật cụ thể có thể ngắn hơn nhiều, hoặc chỉ dùng những từ chung như gỗ và xương động vật mà không ghi rõ loài. Khi xem ảnh, hãy mô tả một tam giác là màu nhạt hoặc trông giống kim loại cho đến khi hồ sơ hiện vật giúp xác định rõ hơn. Ánh phản chiếu, cách chiếu sáng và lớp hoàn thiện có thể làm thay đổi vẻ ngoài của một chi tiết nhỏ. Golmohammadi, nghiên cứu lớp khảm trang trí khatam kari của Iran
Hãy đọc danh sách vật liệu cùng phần mô tả từng bộ phận. Bảo tàng Các tôn giáo Thế giới ghi gỗ, đồng thau và xương động vật cho hộp đựng từ Isfahan. Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan liệt kê nhiều loại gỗ, xương, đồng thau và da cho chiếc trống từ Shiraz. Phần mô tả trống xác định xương, gỗ và đồng thau là vật liệu của phần khảm. Da nằm trong danh sách vật liệu của toàn bộ nhạc cụ, một điểm có thể bị bỏ qua nếu chỉ đọc danh sách. Hộp ngà hình trụ của al-Andalus là một ví dụ khác. Ngà được chạm khắc tạo thành thân hộp và mang hình nổi. Hồ sơ và kết cấu giúp xác định vật liệu tạo thành đồ vật, trang trí một phần hoặc đảm nhiệm cả hai vai trò. Bảo tàng Các tôn giáo Thế giới, nhãn hiện vật và Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, trống tombak từ Shiraz
Nên so sánh những gì trên hộp và khung tranh
Bảo tàng Các tôn giáo Thế giới giới thiệu một hộp đựng đồ, một hộp bút và một khung tranh từ Isfahan vào thế kỷ 20. Nhãn hai chiếc hộp đều ghi gỗ, đồng thau và xương động vật. Nhãn khung tranh có thêm màu nước. Theo dõi họa tiết lặp lại dọc một cạnh rồi xem nó chuyển hướng ở góc. Bảo tàng đưa ra một danh sách vật liệu cho mục khung tranh. Đọc mục này cùng ảnh để nhận ra ranh giới giữa viền trang trí và hình ở giữa. Nhãn ghi hiện vật dài là hộp bút, còn khatam gọi tên phần trang trí. Bài về hộp bút qalamdan và dụng cụ viết giải thích hình dáng và cách mở có thể cho biết gì về công dụng. Bảo tàng Các tôn giáo Thế giới, hai hộp và khung tranh từ Isfahan
Bảo tàng Nghệ thuật San Diego định niên đại hộp khatam số 1932.25 vào thế kỷ 19, ghi xuất xứ Iran, có khả năng là Shiraz. Mục vật liệu ghi gỗ có trang trí khảm. Nhãn lưu ý cả phần chữ đi cùng họa tiết. Hãy bắt đầu từ ô giữa nắp, rồi so sánh với các dải bao quanh và mặt trước hộp. Như vậy bạn có thể mô tả chữ nằm ở đâu trong bố cục. Khi viết chú thích ảnh, nên giữ cụm “có khả năng” bên cạnh Shiraz. Phần giới thiệu triển lãm nói đến nhiều vật liệu có thể dùng trong nghề, còn mục dành riêng cho chiếc hộp mô tả khái quát hơn. Bảo tàng Nghệ thuật San Diego, nhãn hộp 1932.25 trong triển lãm Art of Iran
Quan sát đàn kéo và trống ở vị trí nào
Trong ảnh toàn cảnh đàn kamānche của Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, số 1998.72, hãy tìm thân tròn của loại đàn dây kéo bằng vĩ này và đối chiếu với những phần khác. Bảo tàng định niên đại khoảng năm 1880 và ghi Tehran trong mục địa lý. Bản mô tả xác định các mảnh nhỏ bằng gỗ, xương và đồng thau trong phần khatam kari. Danh sách vật liệu của cả cây đàn gồm gỗ, kim loại, xương và dây làm từ ruột động vật. Ảnh cận thân đàn hữu ích để xem hoa văn, còn ảnh toàn cảnh cho thấy vùng trang trí nằm ở đâu trên nhạc cụ. Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, đàn kamānche 1998.72
Trống tombak cùng bảo tàng, số 89.4.1310, có xuất xứ Shiraz và được định niên đại vào cuối thế kỷ 19. Bảo tàng mô tả các ngôi sao, hình thoi và chữ được ghép bằng mảnh xương, gỗ và đồng thau rất nhỏ. Hãy tìm một hình thoi rồi tìm các hình tương tự trong cùng dải. Tiếp theo, để ý chữ và các họa tiết khác nằm ở đâu khi đường viền thân trống thay đổi. Hoa văn trên đàn và trống đều chạy theo bề mặt cong. Một dải trông hẹp hơn trong ảnh chính diện có thể chỉ đang vòng ra phía xa máy ảnh. Hãy xem một góc chụp khác hoặc ảnh cận trước khi kết luận bề rộng thay đổi. Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, trống tombak 89.4.1310
Các tư liệu lịch sử xác nhận được gì
Bảo tàng Các tôn giáo Thế giới liên hệ sự phát triển của nghề thời Safavid với hoạt động bảo trợ và vai trò trung tâm sản xuất của Isfahan. Golmohammadi lần theo các bằng chứng sớm hơn tới thế kỷ 14 và thảo luận việc sử dụng kỹ thuật thời Safavid cũng như sự tiếp nối đến thời hiện đại. Asadi và Omidvar nhận diện phần khảm khatam hình lục giác trên viền của một tấm phía ngoài giá đỡ bản chép tay Qur’an, ghi năm 761 theo lịch Hồi giáo, tức năm 1360 Công nguyên. Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan ghi giá đỡ Iran số 10.218 là gỗ tếch được chạm khắc, tô màu và khảm. Nhận định của hai nhà nghiên cứu chỉ áp dụng cho chi tiết ở viền tấm phía ngoài. Niên đại của giá đỡ cho một mốc cụ thể, còn những hiện vật triển lãm muộn hơn cho thấy nghề được thực hành nhiều thế kỷ sau. Bảo tàng Các tôn giáo Thế giới, bối cảnh Safavid · Golmohammadi, nghiên cứu lịch sử · Asadi và Omidvar, hình 4 · Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, giá đỡ bản chép tay 10.218
Hãy giữ địa danh đi cùng hồ sơ của từng hiện vật. Tehran là địa điểm ghi cho đàn kamānche này. “Có khả năng là Shiraz” thể hiện mức độ chắc chắn của bảo tàng San Diego về chiếc hộp. Isfahan là nơi ghi trên nhãn ba hiện vật thế kỷ 20. Những mốc thời gian và địa điểm này giúp đối chiếu tác phẩm từ các xưởng và thời kỳ khác nhau. Hiện vật còn lại và nghiên cứu được dẫn ở đây cho thấy lịch sử của nghề qua nhiều thế kỷ. Hoàn cảnh cụ thể khi nó ra đời vẫn là câu hỏi mở.
Cách mô tả đồ khảm khatam từ ảnh
Hãy xem toàn bộ đồ vật trước để biết mình đang nhìn nắp, thành hộp, viền khung hay thân trống. Sau đó chuyển sang ảnh cận và lần theo một tam giác hoặc một mảnh nhỏ khác. Xác định họa tiết mà nó góp phần tạo nên và hướng họa tiết đó lặp lại. Ở góc hay mép, hãy theo dõi giới hạn ngoài của vùng trang trí. Cách này giúp mô tả được cả hoa văn lẫn cách nó đi theo hình dáng đồ vật, đồng thời lưu ý các mặt có thể mang những kiểu lặp khác nhau.
Cuối cùng, ghi tên hiện vật, tên cơ quan lưu giữ và số kiểm kê nếu có. Ghi thêm niên đại và nơi chốn, giữ những từ như “khoảng” và “có khả năng” của bảo tàng. Trình bày vật liệu với độ chi tiết như trong danh mục và xác định vị trí những bộ phận mà hồ sơ nêu rõ. Chẳng hạn, “gỗ có trang trí khảm, Iran, có khả năng là Shiraz, thế kỷ 19” đủ để nhận ra hộp San Diego, rồi có thể nói riêng về phần chữ. Nếu ảnh cận cho thấy một ngôi sao màu nhạt nhưng nhãn không nêu vật liệu của phần đó, hãy mô tả màu và hình dạng quan sát được.
Hồ sơ bảo tàng và nghiên cứu về khatam kari
- Bảo tàng Các tôn giáo Thế giới, hộp đựng, hộp bút và khung tranh khatam kari ghi lại các hiện vật Isfahan và giải thích cách làm.
- Ahmadali Asadi và Aylin Omidvar, Khatam, a Unique Art bàn về đơn vị tam giác, hình vuông, xương, cách ghép và cắt.
- Javad Golmohammadi, The Art of Iranian Decorative Veneer, Khātam-kāri khảo sát kỹ thuật và bằng chứng lịch sử.
- Bảo tàng Nghệ thuật San Diego, nhãn triển lãm Art of Iran mô tả hộp thế kỷ 19 số 1932.25.
- Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, đàn kamānche 1998.72 xác định nhạc cụ Tehran và phần khảm trang trí.
- Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, trống tombak 89.4.1310 mô tả trống Shiraz với sao, hình thoi và chữ.
- Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, giá đỡ bản chép tay Qur’an 10.218 ghi niên đại 1360 và vật liệu hiện vật.





