Qalamdan là gì? Hộp bút Ba Tư qua các hiện vật bảo tàng
Qalamdan là hộp bút sậy của Ba Tư. Xem cách các hộp đồng thau và hộp phủ sơn cất bút, lọ mực cùng những dụng cụ viết khác.
Qalamdan, còn viết là qalamdān, là hộp bút Ba Tư dùng để đựng bút sậy khi viết chữ và thực hành thư pháp. Tùy cấu tạo, hộp còn có chỗ để lọ mực, dao gọt ngòi hoặc dụng cụ khác. Các bộ sưu tập bảo tàng lưu giữ cả hộp đồng thau có khảm và nắp bản lề, lẫn hộp phủ sơn có khay trượt kéo ra từ một đầu.
Cách mở hộp gợi cho người xem biết từng dụng cụ nằm ở đâu. Một ngăn sâu có thể giúp tách mực khỏi bút. Khay dài và hẹp đựng được thân bút sậy trong một hộp chỉ rộng vài centimét. Nắp, thành hộp và khay còn là những bề mặt để vẽ, khảm kim loại hoặc khắc chữ. Khi mở hộp, người xem có thể thấy những ngăn và hoa văn vốn khuất trong ảnh chụp hộp đóng.
Người xưa cất gì trong qalamdan?
Bút sậy, còn gọi là qalam, có đầu được gọt để đưa mực xuống giấy. Người viết dùng dao nhỏ để sửa lại ngòi và dùng một miếng kê để giữ thân sậy khi cắt. Triển lãm về chữ viết và thư pháp của Đại học McGill giới thiệu hộp bút cùng các dụng cụ này. Tài liệu triển lãm mô tả những lọ mực có một nhúm tơ hoặc len ở miệng để hạn chế lượng mực bám vào ngòi. Khi viết, người cầm bút cần chú ý cả hình dạng ngòi lẫn lượng mực mà ngòi đưa xuống giấy. Đại học McGill, dụng cụ viết, tủ trưng bày 3b
Có thể hình dung chức năng của từng vật qua trình tự thao tác. Dao và miếng kê dùng để chuẩn bị ngòi. Trong lúc viết, người viết chấm ngòi vào lọ mực. Hộp bút gom các dụng cụ lại để cất hoặc mang đi. Để xem phần đầu bút tiếp xúc với giấy được gọt thế nào, đọc hướng dẫn về bút sậy. Các loại mực có thể chứa trong lọ được giới thiệu trong bài viết về mực dùng trong bản thảo Hồi giáo.
Ảnh chụp hộp mở cho thấy thợ làm hộp đã chừa chỗ cho những vật nào. Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan có một hộp đồng thau khảm bạc từ đầu thế kỷ XVI, được cho là làm ở Iran. Bên trong có các chỗ riêng cho bút sậy, lọ mực và lọ đựng cát. Bảo tàng cũng liệt kê một chiếc thìa nhỏ trong số các bộ phận còn lại. Hình dáng và vị trí của các hốc cho biết người thợ đã dành bao nhiêu chỗ cho từng loại dụng cụ. Bảo tàng Metropolitan, hộp bút có minh văn, 1975.350.1a–c
Hộp kim loại tách bút và mực ra sao?
Bảo tàng Anh lưu giữ hộp đồng thau dài 37 cm, làm tại Mosul trong khoảng 1230–1250. Ngăn dài dành cho bút. Các vật chứa nhỏ ở một đầu dùng để đựng mực, cát thấm bớt mực và sợi chỉ làm sạch bút sậy. Khi nhấc nắp, người xem thấy đồng thời bút và các vật chứa. Hồ sơ ghi chiều cao 7,5 cm khi đóng nắp và 14 cm khi mở. Hai con số mô tả một hiện vật ở hai trạng thái. Bảo tàng Anh, hộp bút Mosul, 1884,0704.85
Một hộp đồng thau Iran cuối thế kỷ XIX tại Bảo tàng Powerhouse ở Úc có cách bố trí khác. Một đầu thân hộp dài được làm tròn, bên cạnh gắn lọ mực. Lọ có nắp nhỏ gắn bản lề, hình vỏ sò điệp. Mở ngăn dài thì lấy được bút, nhấc nắp nhỏ thì chấm được mực. Hai nắp riêng cho biết chức năng của từng phần, kể cả khi hộp không còn chứa dụng cụ. Bộ sưu tập Powerhouse, hộp bút và lọ mực bằng đồng thau, H7668
Hai hộp đồng thau cách nhau nhiều thế kỷ. Ở hộp Mosul, vật chứa mực nằm trong thân chính cùng các dụng cụ khác. Ở hộp Powerhouse, lọ mực là một vật chứa riêng gắn bên ngoài thân hộp bút. Ảnh chụp từ đầu hộp có thể cho thấy chỗ nối rõ hơn ảnh chụp nắp từ trên xuống.
Khay của hộp phủ sơn trượt ra như thế nào?
Theo Bộ sưu tập Khalili, kiểu hộp phủ sơn có đầu tròn và khay trượt phát triển ở Iran trong thế kỷ XVII. Một vỏ cứng bao quanh phần chứa bên trong. Khay trượt qua một đầu hộp. Khi đóng lại, mặt đầu của khay ăn khớp với đường viền vỏ hộp. Kéo khay ra sẽ thấy các dụng cụ nằm dọc theo ngăn. Hồ sơ của một hộp bạc mạ vàng làm tại Saint Petersburg cho thấy kiểu dáng này được dùng ở một nơi khác và thể hiện bằng chất liệu khác. Bộ sưu tập Khalili, hộp bút RUS 720 và mô tả kiểu dáng Iran
Ở nhiều hộp bút, sơn là lớp hoàn thiện bề mặt. Hồ sơ hiện vật có thể liệt kê riêng vật liệu làm thân và phần trang trí nằm dưới lớp sơn. Một hộp tại Bảo tàng Metropolitan, làm ở Tehran cuối thế kỷ XIX, dài 22,5 cm. Hồ sơ ghi bìa ép, màu nước đục và vàng lá dưới lớp sơn, cùng phần mạ vàng và đồng thau. Khi đọc chung, những thông tin ấy cho biết hiện vật có thân làm từ vật liệu giấy, bề mặt được vẽ và các thành phần kim loại. Bảo tàng Metropolitan, qalamdan Tehran, 67.206.4a, b
Hộp làm từ bột giấy tạo hình cũng có thể có nắp nhấc lên trên. Bộ sưu tập Khalili mô tả một hộp làm khoảng năm 1700, được vẽ, phủ vecni và lót da. Hiện nay nắp có thể tháo ra, còn ban đầu nó gắn vào thân bằng bản lề. Hồ sơ ghi nơi sản xuất là Ấn Độ hoặc Iran, nhắc đến nét của hội họa vùng Deccan và sự tương đồng với đồ phủ sơn Iran. Cấu tạo nắp được mô tả cụ thể, còn nơi chế tác vẫn có hai khả năng. Bộ sưu tập Khalili, hộp bút LAQ 133
Hoa, chim và hộp đựng kính nằm trong hộp bút
Một qalamdan Iran đầu thế kỷ XIX tại Bảo tàng Metropolitan dài 23,3 cm. Thân hộp làm từ bột giấy tạo hình, được vẽ, trang trí bằng vàng rồi phủ sơn. Trong họa tiết, chim đậu giữa các cành hoa. Bảo tàng gọi họa tiết là gul-u-bulbul và cho biết nó còn xuất hiện trên hộp gương và bìa sách. Nếu ảnh chỉ cho thấy mặt vẽ, ảnh chụp từ đầu hộp hoặc lúc mở hộp sẽ giúp nhận ra loại đồ vật. Ảnh đó cho biết hình dạng khoang chứa và hướng mở. Bảo tàng Metropolitan, qalamdan vẽ chim và hoa, 67.206.3a, b
Cùng một họa tiết có thể kết nối hai món đồ. Trong tác phẩm của Fathallah Shirazi vào giữa thế kỷ XIX, một hộp đựng kính nhỏ vừa với ngăn trượt của hộp bút. Hai hộp có hình trang trí tương ứng bằng màu be, vàng và đen. Bảo tàng đọc minh văn ở viền nắp và xác định món đồ được làm cho Kamran Mirza, một hoàng tử triều Qajar. Minh văn cho biết tên người mà tác phẩm hướng tới. Ảnh chụp hộp mở cho thấy chỗ đặt hộp đựng kính. Bảo tàng Metropolitan, hộp bút và hộp đựng kính, 2018.664a–d
Cảnh triều đình trên nắp và những câu chuyện trong khay
Trên một hộp bút kiểu kiyani ở Bảo tàng Aga Khan, Muhammad Isma’il Isfahani vẽ quân vương Qajar Nasir al-Din Shah và triều đình ở giữa nắp. Cạnh cảnh thiết triều, bảo tàng nhận ra các vị vua huyền thoại trong Shahnameh, tức Sách các vị vua. Cảnh triều đình là cơ sở để bảo tàng nêu khả năng chiếc hộp được làm cho vị shah. Hồ sơ vẫn trình bày người nhận này dưới dạng giả thuyết. Bảo tàng Aga Khan, hộp bút kiyani, AKM643
Kéo khay ra, người xem bắt gặp đề tài khác. Mặt ngoài của ngăn trượt có các câu chuyện và nhân vật Sufi. Bên trong là chân dung các nhà thơ và nhân vật thuộc truyền thống Sufi. Bảo tàng còn xác định một bức tự họa của họa sĩ đeo kính và cầm bút vẽ. Khi hộp đóng, cảnh nhà vua tiếp kiến hiện ra trước tiên. Khi mở ngăn, các mặt có tranh khác lần lượt lộ ra. Ảnh trong hồ sơ cho phép theo dõi các đề tài từ nắp đến cạnh và lòng khay. Bảo tàng Aga Khan, ảnh và hồ sơ AKM643
So sánh hình dáng, kích thước và cấu tạo
Nhiều bộ sưu tập dùng cùng tên gọi cho các hiện vật có cấu tạo khác nhau. Mã kiểm kê giúp tìm đúng từng hiện vật. Chiều dài cho biết kích thước, còn mô tả cấu tạo giúp xác định vị trí mở hộp và các ngăn bên trong.
| Bộ sưu tập và mã hiện vật | Niên đại và địa điểm theo hồ sơ | Chiều dài | Chi tiết có thể quan sát |
|---|---|---|---|
| Bảo tàng Anh 1884,0704.85 | 1230–1250, Mosul | 37 cm | Đồng thau có khảm, ngăn dài cho bút và các vật chứa nhỏ ở một đầu |
| Bảo tàng Metropolitan 1975.350.1a–c | Đầu thế kỷ XVI, được cho là làm ở Iran | Hộp dài 34,3 cm | Đồng thau khảm bạc, có chỗ cho bút, lọ mực và cát |
| Bộ sưu tập David 13/1985 | Thế kỷ XVII hoặc XVIII, Thổ Nhĩ Kỳ | 34,5 cm | Bột giấy tạo hình và da, dải mây nổi có dát vàng một phần, chỗ đặt dụng cụ thư pháp |
| Bộ sưu tập Khalili LAQ 133 | Khoảng năm 1700, Ấn Độ hoặc Iran | 30,5 cm | Hộp bột giấy có vẽ, nắp tháo được vốn gắn bằng bản lề |
| Bảo tàng Metropolitan 2018.664a–d | Giữa thế kỷ XIX, Iran | 22 cm | Hộp phủ sơn chứa hộp đựng kính có họa tiết tương ứng |
Hộp đồng thau được cho là của Iran dài 34,3 cm. Hộp thời Ottoman dài 34,5 cm. Theo số đo trong hồ sơ, chúng chênh nhau 2 mm. Chất liệu và kỹ thuật trang trí của hai hộp khác nhau. Bộ sưu tập David liên hệ các dải mây nổi trên hộp Ottoman với hoa văn tương tự trên bìa sách đóng theo kiểu Ottoman. Ở hộp đồng thau, chữ thư pháp và họa tiết thực vật được làm trên kim loại. Tỷ lệ thuôn dài tạo chỗ cho bút, còn cách xử lý bề mặt phản ánh kỹ thuật khác nhau của người thợ. Bộ sưu tập David, kalamdan Ottoman, 13/1985
Minh văn và những lần sửa đổi cho biết điều gì?
Hộp đầu thế kỷ XVI ở Bảo tàng Metropolitan có tên người khắc là Hasan Ramadan Shahi. Những minh văn khác gồm lời cầu nguyện và lời chúc, được bảo tàng đọc tách biệt với tên người thợ. Khi hồ sơ ghi nhiều tên, hãy xem mỗi tên giữ vai trò gì trong văn bản. Tên có thể chỉ người làm hộp, người khắc chữ, người mà chiếc hộp được làm cho hoặc một nhân vật được nhắc trong lời cầu nguyện. Kiểu chữ cũng là một dấu hiệu. Hộp này có chữ thuluth nổi bật, một trong các kiểu được minh họa trong hướng dẫn về các kiểu chữ thư pháp Ả Rập. Bảo tàng Metropolitan, hộp bút của Hasan Ramadan Shahi
Ngay cả lọ mực vừa khít với hốc cũng có thể là phần thêm sau. Bảo tàng Metropolitan mô tả một hộp đồng thau có minh văn, chế tác vào thế kỷ XIV. Đến giữa thế kỷ XV, mặt ngoài đã được làm lại. Những ô tròn nhỏ có hình chim bên trong còn lưu dấu trang trí cũ. Lọ mực và bộ phận bao quanh được thêm vào muộn hơn. Có thể đọc lịch sử chiếc hộp qua ba giai đoạn gồm làm thân, thay đổi phần trang trí bên ngoài và bổ sung phần bên trong. Hướng dẫn tìm hiểu nguồn gốc bản thảo Hồi giáo cho thấy cách phân biệt tương tự giữa niên đại và dấu tích sở hữu khi đọc một bản thảo. Bảo tàng Metropolitan, hộp bút có minh văn, 91.1.536
Hồ sơ bảo tàng và tài liệu về dụng cụ viết
- Đại học McGill, dụng cụ viết mô tả bút sậy, dao, miếng kê và lọ mực trong bộ đồ dùng của người viết.
- Bảo tàng Anh, hộp bút Mosul ghi số đo ở hai trạng thái đóng và mở và mô tả các vật chứa cạnh ngăn dài.
- Bộ sưu tập Powerhouse, hộp bút và lọ mực bằng đồng thau mô tả một hộp Iran muộn hơn có nắp lọ mực hình vỏ sò riêng.
- Bảo tàng Metropolitan, qalamdan Tehran ghi nhận thân hộp, hình vẽ và các vật liệu khác của hộp phủ sơn.
- Bảo tàng Aga Khan, hộp bút kiyani cung cấp ảnh khay trượt và giải thích cảnh vẽ trên từng mặt.
- Bộ sưu tập Khalili, hộp bút LAQ 133 ghi lại nắp tháo được, bản lề ban đầu và hai khả năng về nơi chế tác.
