Kashkul là gì? Bát nhận đồ bố thí của người tu Sufi

Xem cách dervish mang bát kashkul và so sánh hiện vật bằng vỏ dừa biển, gỗ và kim loại trong các bộ sưu tập bảo tàng.

Kashkul là bát nhận đồ bố thí gắn với các dervish, tức những người tu tập Sufi đi từ nơi này sang nơi khác. Nhiều hiện vật có thân dài và cong, hai đầu vểnh lên như một chiếc thuyền nhỏ. Một số có dây xích để mang theo. Bát có thể đựng tiền hay thức ăn được cho, và một số kiểu còn dùng để uống. Các bảo tàng lưu giữ những chiếc bát làm bằng vỏ quả chạm khắc, gỗ và kim loại. Chúng có đường nét gần nhau nhưng cấu tạo và công dụng được suy đoán khác nhau.

Người tu hành mang bát theo mình như thế nào

Nhãn hiện vật tiếng Anh dùng cả begging bowl và alms bowl. Hai cách gọi đều chỉ bát nhận đồ bố thí, tức thứ người khác tặng để giúp một người đang cần. Một dervish đi xa và sống nhờ sự giúp đỡ cần vật đựng vừa dễ mang theo, vừa dễ đưa ra khi có người muốn trao một món đồ. Xích nối hai đầu cho phép người đi đường mang bát mà không phải giữ vành bát liên tục. Bảo tàng Aga Khan cho biết chiếc bát đồng thau của họ có thể xách tay hoặc đeo quanh cổ. Bảo tàng Văn minh Hồi giáo Sharjah nhắc đến cách xách hoặc đeo qua vai khi mô tả loại bát này.

Chiếc bát thuộc về một lịch sử rộng hơn của đời sống tín ngưỡng Sufi. Nó đặc biệt gắn với những người sống bằng đồ bố thí và giữ lối sống ít của cải. Người Sufi cũng sinh hoạt ở những cơ sở ổn định. Khanqah hay nơi lưu trú của người Sufi có thể cung cấp chỗ ở, học tập và gặp gỡ. Tư liệu về nơi lưu trú cho thấy một cơ sở cố định đáp ứng những nhu cầu nào. Chiếc bát có thể mang đi lại cho thấy một cách người ta kiếm thức ăn và vật dụng trên đường.

Có thể so sánh kashkul với chuỗi hạt cầu nguyện tasbih như hai đồ dùng cá nhân. Người dùng lần từng hạt để đếm trong khi cầu nguyện hoặc tưởng nhớ Allah. Lòng bát có chỗ cho lương thực hoặc đồ được trao. Mỗi vật có thiết kế phù hợp với một việc cụ thể và có thể mang ý nghĩa tín ngưỡng đối với người dùng.

Tranh cung cấp một dạng chứng cứ khác. Bức Chân dung một người Sufi ở Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan được định niên đại vào một phần tư đầu thế kỷ XVII và quy về vùng Deccan, có lẽ là Bijapur. Bát bố thí xuất hiện bên cạnh sáo và áo lông. Bảo tàng đọc các chi tiết đó cùng nhau để nhận ra kiểu nhân vật trong tranh. Tác phẩm thứ hai, Dervish ngồi trầm tư, thuộc Bảo tàng Nghệ thuật San Diego, có niên đại giữa thế kỷ XVII và cũng có thể được vẽ ở Bijapur. Ở mục 79 của danh mục triển lãm, Bảo tàng Metropolitan gọi vật đựng cạnh nhân vật là kashkul và xem hình ảnh đó như cách lý tưởng hóa một người tu khổ hạnh. Các bức tranh cho thấy chiếc bát giúp người xem nhận ra dervish. Hiện vật còn lại cho thấy chi tiết vật liệu, cách chế tác và chữ khắc mà họa sĩ có thể đã giản lược.

Từ vỏ dừa biển đến chiếc bát

Cây dừa biển có nguồn gốc ở quần đảo Seychelles trên Ấn Độ Dương. Quả lớn có nhiều thùy, lớp vỏ cứng vốn đã cong. Khi bổ vỏ, người thợ có được một lòng thuôn dài để chạm khắc hoặc đặt vào khung. Các bảo tàng liên hệ việc vật liệu này di chuyển trên Ấn Độ Dương với việc nó được dùng ở Iran. Bảo tàng Metropolitan cho rằng một số vỏ có thể đã dạt vào bờ biển phía nam Iran. Muốn biết một mảnh vỏ cụ thể đã đi đường nào đến một xưởng, cần có chứng cứ về chính hiện vật ấy.

Chiếc bát Iran AKM640 tại Bảo tàng Aga Khan thuộc thế kỷ XVIII. Danh mục ghi kích thước 24 cm và mô tả bát làm từ nửa vỏ quả có chạm khắc. Các dải chữ đi theo đường vành. Vỏ vừa tạo thành thân bát vừa là bề mặt mang chữ. Chiếc bát do Yar Muhammad làm ở Bảo tàng Metropolitan cho thấy một cách khác. Hiện vật mang niên đại 1130 theo lịch Hijri, tức 1717–1718 Công nguyên, và được quy cho Iran. Vỏ nằm trong khung bạc và bạc mạ vàng có chạm thủng và khắc. Bát cao 14 cm, rộng 30,8 cm, sâu 16,7 cm, chưa tính dây xích.

Hai hiện vật cho thấy những cách khác nhau để dùng cùng loại vật liệu tự nhiên. Trên AKM640, người thợ chạm hoa văn ở mặt ngoài vỏ. Ở chiếc bát của Yar Muhammad, phần kim loại chạm thủng tạo thành một lớp khác bao quanh vỏ. Cả hai đều lấy lòng cong tự nhiên của quả làm điểm xuất phát.

Gỗ, đồng thau và thép có thể tạo cùng một dáng bát

Bề mặt sẫm và bóng trong ảnh có thể làm người xem khó nhận ra vật liệu bên dưới. Chiếc bát 2018.665.2 ở Bảo tàng Metropolitan làm từ gỗ khảm xương lạc đà, dài khoảng 29 cm và có niên đại cuối thế kỷ XIX hoặc đầu thế kỷ XX. Bảo tàng cho rằng bát này có thể thực sự dùng để nhận đồ bố thí. Mặt gỗ được trang trí cẩn thận, một đặc điểm vẫn có thể đi cùng công dụng thực tế.

Thợ kim loại có thể tạo lòng bát và đường cong mà không cần vỏ quả. Hiện vật Iran 1994.6 ở Bảo tàng Nghệ thuật Denver làm bằng thép khảm vàng và rộng khoảng 35,6 cm. Niên đại của nó vào cuối thế kỷ XVIII hoặc đầu thế kỷ XIX. Từ chữ ký, bảo tàng xác định người làm là Hajji ibn Abbas và mô tả hình bát giống vỏ dừa biển. Mục vật liệu cho biết thân bát được tạo bằng gì. Mục hình dáng nói rõ đường cong gợi đến vật nào.

AKM612 của Bảo tàng Aga Khan là bát đồng thau làm ở Iran vào cuối thế kỷ XVI, với kích thước ghi trong danh mục là 61 cm. Hai đầu dài kết thúc bằng đầu rồng và được nối bằng một dây xích. Mặt ngoài có hoa và lá được khắc, còn mặt trong có họa tiết hình học. Chỗ gắn xích nằm ngay trong bố cục trang trí. Hai đầu rồng làm nổi bật hai đầu bát và giới hạn khoảng mà xích bắc qua.

Miệng, xích và vòi cho biết điều gì

Miệng hở cho phép đưa thức ăn hoặc những thứ được tặng vào bát dễ dàng. Chỗ gắn xích cho thấy có thể treo và mang bát. Trên một số kiểu, nắp và vòi tạo lối hẹp hơn để lấy hoặc rót thứ đựng bên trong. Những chi tiết ấy giúp người xem hiểu cấu tạo của hiện vật ngay cả khi danh mục không biết ai đã dùng hay thứ gì từng nằm trong bát.

Hiện vật A.1946.42.am tại các bảo tàng Glasgow làm bằng đồng thau khảm bạc và niello sẫm màu. Niello là vật liệu lấp vào những phần lõm của hoa văn. Danh mục đưa ra Syria hoặc Ai Cập là nơi làm và thế kỷ XVIII hoặc XIX là niên đại. Mặt trên bằng phẳng có một lỗ mở, nắp bản lề và vòi nhỏ. Bảo tàng xem đây là một ví dụ về việc khôi phục kiểu dáng Mamluk có từ trước trong thời Ottoman. So với bát gỗ hở miệng ở Metropolitan, nắp và vòi thay đổi cách người dùng tiếp cận phần bên trong.

Bảo tàng Văn minh Hồi giáo Sharjah ghi rằng hiện vật SM1996-209 dài 27 cm, làm từ hợp kim đồng và kẽm cùng với sắt. Việc định niên đại thế kỷ XIX và quy cho Iran dựa vào phân tích phong cách. Giữa những hoa văn thực vật có các con vật nhỏ và hai hình người. Có thể so sánh vị trí của chúng trong họa tiết với những cách thể hiện người và động vật trong nghệ thuật Hồi giáo khác.

Những chiếc bát được làm để trưng bày

Hiện vật 61/1998 của Bộ sưu tập David đến từ vùng Deccan ở Ấn Độ và có niên đại khoảng năm 1600. Nó dài 38,5 cm, làm bằng đồng thiếc đúc, khắc hoa văn và tráng thiếc. Hai đầu tạo hình đầu rồng, giống bát đồng thau Iran ở Bảo tàng Aga Khan. Bộ sưu tập David liên hệ kiểu khắc dày đặc với nghề chế tác kim loại ở Deccan. Theo nhận định của bộ sưu tập, chiếc bát nặng này có lẽ từng được trưng ở một đền thờ của người Shia. Đây là suy đoán về nơi đặt riêng chiếc bát đó.

Thân dài cho phép bắc xích giữa hai đầu. Đầu nhọn có thể đỡ hình nổi, còn vách rộng có chỗ cho chữ lớn. Metropolitan xem bát của Yar Muhammad là một hiện vật được coi trọng vì kỹ thuật chế tác và được sưu tầm vì vẻ ngoài. Với bát gỗ của cùng bảo tàng, khả năng sử dụng thực tế được đánh giá cao hơn. Những nhận định về công dụng này nên được đọc cùng với dữ liệu về vật liệu, kết cấu và kích thước.

Chữ khắc nói gì về chiếc bát

Trên vỏ quả Iran AKM640, Bảo tàng Aga Khan nhận diện những lời cầu bằng tiếng Ả Rập và tiếng Ba Tư. Dải chữ phía trên chứa lời khẩn cầu hướng tới Ali. Trên bát đồng thau AKM612, bảo tàng nhận diện thơ tiếng Ba Tư ca ngợi Nhà tiên tri Muhammad. Chữ chạy theo vành trên cả hai chiếc. Việc đọc nội dung giúp đặt từng vật vào một bối cảnh tín ngưỡng cụ thể.

Trên đồ đồng thiếc Deccan, Bộ sưu tập David xác định có những đoạn kinh Qur’an và lời khẩn cầu Shia viết theo kiểu chữ thuluth. Chữ xuất hiện cả trong và ngoài, trên nền khắc dày. Ảnh chụp bên hông có thể chỉ cho thấy một phần của bố cục chữ. Hướng dẫn nhận biết thuluth và các kiểu chữ khác giúp tách hình dáng nét chữ khỏi ngôn ngữ và chủ đề của văn bản.

Một số bảo tàng cũng đọc chiếc bát như hình ảnh ẩn dụ. Bảo tàng Aga Khan liên hệ dáng cong như thuyền với hành trình tinh thần và chiếc bát rỗng với việc từ bỏ cái tôi. Metropolitan đọc sự trống rỗng như trạng thái sẵn sàng đón nhận tri thức thiêng liêng. Đó là những cách giải thích về ý nghĩa một đồ dùng quen thuộc có thể mang trong thực hành Sufi. Chữ khắc và diễn giải của bảo tàng vẫn giúp hiểu hiện vật ngay cả khi còn ít tư liệu về người từng cầm nó.

Ba chi tiết để so sánh trong tủ trưng bày

Hãy bắt đầu từ thân bát. Mảnh vỏ chạm khắc 24 cm ở Bảo tàng Aga Khan và chiếc bát thép rộng khoảng 35,6 cm ở Denver dùng vật liệu khác nhau để tạo đường cong gần nhau. Đọc dòng vật liệu trong lúc xem đường viền. Ở bát có khung như hiện vật của Yar Muhammad, cả vỏ bên trong và kim loại bọc ngoài đều giúp giải thích cách chế tác.

Tiếp theo, nhìn hai đầu và mặt trên. Đặt ảnh bát có vòi từ Glasgow bên cạnh bát gỗ hở miệng ở Metropolitan. Chú ý chỗ nối xích, cách mở nắp và lối lấy thứ đựng trong bát. Sau cùng, kiểm tra chứng cứ của từng chi tiết. Niên đại viết trên vật, nơi làm quy theo phong cách và nơi trưng bày được suy đoán là các loại thông tin khác nhau. Tên kashkul chỉ một nhóm đồ đựng có thể nhận ra. Bộ phận, chữ khắc và lịch sử được ghi lại cho biết chiếc cụ thể trước mắt được làm và có thể được dùng ra sao.