Ý chí tự do trong Islam: Qadar, lựa chọn và trách nhiệm

Ý chí tự do trong Islam: Qadar, lựa chọn và trách nhiệm

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Qadar liên quan thế nào đến lựa chọn của con người? Tìm hiểu qua Qur’an, hadith, các lập luận thần học và quyết định của Umar tại Sargh.

Nếu ý chí tự do là khả năng cân nhắc, lựa chọn và chịu trách nhiệm về lựa chọn đó, Qur’an thừa nhận rằng quyết định của con người có ý nghĩa đạo đức. Nếu cụm từ này chỉ một ý chí hoàn toàn độc lập với Thượng Đế, hai câu liền nhau 76:29–30 đặt ý muốn của con người trong ý muốn của Ngài. Qadar, thường được hiểu là sự định đoạt của Thượng Đế, là một phần của cuộc thảo luận này.

Khi xét trách nhiệm trong một tình huống cụ thể, ta có thể hỏi người đó định làm gì, thực sự có khả năng làm gì và có phải hành động dưới sức ép làm mất khả năng lựa chọn hay không. Hai người có thể làm cùng một việc nhưng câu trả lời khác nhau. Các đoạn kinh và ví dụ dưới đây giúp phân biệt từng câu hỏi. Cuối bài, quyết định của Umar tại Sargh cho thấy ông đã suy nghĩ về qadar như thế nào trong lúc tham khảo ý kiến người khác.

Qadar trong Qur’an và lời truyền về thiên thần Jibril

Câu 54:49 của Qur’an dùng cụm bi-qadar khi nói về việc tạo dựng vạn vật. Tùy bản dịch, từ này có thể gợi đến chừng mực, sự ấn định hay sự định đoạt của Thượng Đế. Điều được nói trực tiếp ở đây là sự tạo dựng. Để tìm hiểu một người chịu trách nhiệm về điều gì, ta cần đọc thêm những đoạn nói trực tiếp về hành động, khả năng và quyết định của con người.

Trong Sahih Muslim 8a, Yahya ibn Ya’mur kể lại việc Abdullah ibn Umar được hỏi về qadar. Abdullah thuật lại cuộc gặp với thiên thần Jibril mà cha ông, Umar, đã kể. Trong lời đáp, Muhammad kể việc tin vào qadar, cả điều tốt và điều xấu, trong các nội dung của đức tin. Tách lời dẫn của Yahya ra khỏi câu chuyện mà Umar truyền lại sẽ giúp người đọc theo dõi được vì sao câu hỏi ban đầu được trả lời bằng cuộc gặp ấy.

Câu kinh nói về sự tạo dựng. Lời truyền về Jibril đặt qadar trong một trình bày rộng hơn về đức tin. Có thể đọc phần trả lời đầy đủ qua bài giải thích sáu điều đức tin của Islam. Các phần tiếp theo tập trung vào cách những nguồn cụ thể nói về trách nhiệm của con người trong khuôn khổ đó.

Qur’an nói gì về ý muốn và khả năng hành động?

Trong hai câu 76:29–30, câu đầu nói về người muốn chọn một con đường hướng về Chúa của mình. Câu sau đặt ý muốn của con người trong ý muốn của Thượng Đế và nhắc đến tri thức cùng sự khôn ngoan của Ngài. Đọc liền hai câu giúp ta theo dõi chủ thể của từng câu. Người chọn đường vẫn là người được ngỏ lời, còn câu kế tiếp nói ý muốn của họ có quan hệ thế nào với ý muốn của Thượng Đế.

Câu 2:286 đề cập khả năng và trách nhiệm. Thượng Đế chỉ giao cho mỗi linh hồn gánh nặng trong khả năng của họ. Kế đó, câu kinh gắn mỗi người với điều họ thu được qua hành động và điều họ phải gánh chịu. Phần cuối có lời cầu xin liên quan đến sự quên lãng, sai sót, tha thứ và lòng thương xót. Vì vậy, khi đọc về trách nhiệm trong câu này, ta cũng bắt gặp câu hỏi một người có thể làm được gì và lời cầu nguyện khi họ mắc lỗi.

Những động từ tiếng Ả Rập về việc thu nhận trong câu này có chung gốc k-s-b. Mối liên hệ ấy giúp giải thích vì sao các nhà thần học về sau sử dụng từ kasb, nghĩa là sự thu nhận hay quy thuộc một hành vi. Nghĩa chuyên môn cần được xem trong tác phẩm của từng người. Nếu cần tra một đoạn cụ thể, có thể dùng hướng dẫn đọc các surah và câu Qur’an.

Vì sao ý định và sự ép buộc ảnh hưởng đến trách nhiệm?

Câu 16:106 nêu một trường hợp cụ thể. Đoạn này phân biệt người bị ép phải tỏ ra từ bỏ đức tin nhưng trong lòng vẫn giữ vững đức tin với người tự nguyện chấp nhận sự bất tín. Trọng tâm trực tiếp là lời hay biểu hiện chối bỏ trong hoàn cảnh bị ép buộc. Ta có thể thấy vì sao việc một người nói gì cần được xem cùng với điều họ muốn và tình huống họ phải đối mặt.

Trong Sahih al-Bukhari 1, Umar truyền lại lời dạy nối hành động với ý định. Ví dụ được nêu là một cuộc di cư vì lợi ích thế tục hoặc vì muốn kết hôn. Hành trình được mô tả theo mục đích của người lên đường. Câu chuyện có thể dùng để tìm hiểu ý định ngay cả khi chưa biết kết quả có như họ mong muốn hay không. Có thể xem hướng dẫn về hadith và chuỗi truyền thuật để theo dõi ai truyền lại lời của ai.

Hãy hình dung hai người cùng nói lời đồng ý trong một cuộc họp. Một người đã cân nhắc các phương án và bày tỏ sự tán thành. Người kia đang chịu một lời đe dọa nghiêm trọng. Biên bản ghi được cùng một lời, nhưng việc mỗi người có thể từ chối hay không là vấn đề hoàn toàn khác. Ví dụ này giúp đặt câu hỏi về trách nhiệm. Việc đánh giá một tình huống tôn giáo hay pháp lý cụ thể còn tùy hoàn cảnh thực tế và các nguồn liên quan.

Al-Ash’ari giải thích sự thu nhận hành vi ra sao?

Trong nguyên bản tiếng Ả Rập al-Luma’, trang 75, Abu al-Hasan al-Ash’ari so sánh chuyển động của người đi tới đi lui với một cơn run ngoài ý muốn. Theo lập luận của ông, Thượng Đế tạo ra cả hai chuyển động. Đồng thời, người trải qua chúng nhận ra mình có quan hệ khác nhau với mỗi loại chuyển động. Ông dùng một ví dụ quen thuộc về thân thể để giải thích sự khác biệt giữa hành động tự nguyện và chuyển động ngoài chủ ý.

Ở trang sau, ông gắn kasb, tức sự thu nhận hành vi, với năng lực được tạo ra trong người thu nhận hành vi ấy. Có hai câu hỏi trong lập luận này. Ai tạo ra hành động? Hành động có thể được quy về người thực hiện theo nghĩa nào? Ví dụ về việc đi bộ và cơn run cho phép đọc hai câu hỏi đó qua một hoàn cảnh cụ thể.

Binyamin Abrahamov khảo sát cách diễn đạt của al-Ash’ari trong nghiên cứu năm 1989 và phân tích mối quan hệ giữa việc Thượng Đế tạo ra hành động và trách nhiệm của con người. Hai trang dẫn trên cho thấy lập luận của chính al-Ash’ari trong tác phẩm. Đọc nghiên cứu bên cạnh nguyên bản giúp nhận ra đâu là từ ngữ của tác giả và đâu là cách người nghiên cứu liên kết các đoạn.

Al-Maturidi phân biệt khả năng với lựa chọn như thế nào?

Trong Kitab al-Tawhid, trang 186, Abu Mansur al-Maturidi nói tới hành động trong mối liên hệ với điều một người biết, điều họ chọn và điều họ có ý định làm. Theo nghĩa đó, hành động thuộc về người thực hiện. Sau đó, ông lập luận rằng Thượng Đế tạo ra các hành động. Từ ikhtiyar có nghĩa là chọn lựa, giúp nói rõ sự tham gia của một người khi họ biết mình đang làm gì và quyết định làm như thế nào.

Ở trang 188, ông nói về việc có sẵn điều kiện, phương tiện và năng lực phù hợp trước một hành động. Tại trang 189, ông lấy khả năng đi hành hương và câu Qur’an 2:286 làm ví dụ khi bàn về các điều kiện có trước để một nghĩa vụ có thể được đặt ra. Ông phân biệt những điều kiện ấy với năng lực gắn với việc thực hiện một hành động cụ thể vào lúc hành động diễn ra.

Trước một chuyến đi, chẳng hạn, một người có thể xem mình có phương tiện và điều kiện để lên đường hay không. Khi đã đi, câu hỏi họ thực hiện được một công việc cụ thể vào lúc đó phụ thuộc vào hoàn cảnh khác. Đây là hai cách nói về khả năng, mỗi cách gắn với một thời điểm. Trong nghiên cứu so sánh năm 2024, Naseeh Moyikkal xem xét lựa chọn và thu nhận hành vi trong các truyền thống Sunni được nêu.

Quan điểm giữa hai thái cực trong một văn bản Shia Mười Hai Imam

Trong chương của al-Saduq về cưỡng bức và trao quyền, tác giả quy quan điểm trung gian cho Ja’far al-Sadiq. Hai thái cực ở đây là cưỡng bức, jabr, và trao hoàn toàn việc hành động cho con người, tafwid. Đây là lời dẫn từ một tác phẩm cụ thể của truyền thống Shia Mười Hai Imam. Một ví dụ ngắn trong chương giúp xác định điều mà tác giả muốn giải thích.

Trong ví dụ, một người khuyên người khác tránh làm điều sai. Người kia vẫn tiến hành. Người đã khuyên để đối phương tự quyết sau lời khuyên, việc ấy khác với ra lệnh làm điều sai. Bằng cách theo dõi ai khuyên và ai làm, người đọc thấy được sự khác nhau giữa việc để một việc diễn ra và việc yêu cầu nó phải diễn ra.

Al-Ash’ari phân biệt hai loại chuyển động. Al-Maturidi phân biệt điều kiện trước hành động với năng lực khi thực hiện. Al-Saduq xem xét quan hệ giữa người khuyên và việc người khác làm sau đó. Khi đối chiếu các tác giả, câu hỏi mỗi ví dụ giải quyết trong tác phẩm của họ là điểm xuất phát có thể kiểm tra ngay trên văn bản.

Tin vào qadar có thể đi cùng nỗ lực và quyết định như thế nào?

Trong Sahih Muslim 2664, Abu Hurayra truyền lại lời khuyên theo đuổi điều có ích, xin Thượng Đế giúp đỡ và kiên trì. Khi biến cố đã xảy ra, lời truyền khuyên đừng mãi mắc kẹt trong suy nghĩ sự việc sẽ ra sao nếu mình đã làm khác. Trình tự quan trọng vì nỗ lực hướng đến việc còn có thể làm, còn phản ứng với kết quả hướng đến việc đã xảy ra. Có thể tìm hiểu thêm về cầu nguyện qua bài giải thích dua và salah.

Trong Sahih al-Bukhari 5729, Ibn Abbas kể rằng Umar nghe tin về một trận dịch ở vùng al-Sham khi đang ở Sargh. Ông hỏi ý kiến nhiều nhóm rồi thông báo sẽ quay về. Khi Abu Ubayda hỏi ông có đang chạy khỏi sự định đoạt của Thượng Đế không, Umar trả lời rằng họ đi từ một sự định đoạt của Ngài sang một sự định đoạt khác. Ông đưa ra hình ảnh một thung lũng có phía màu mỡ và phía cằn cỗi, nơi người chăn có thể chọn chỗ thả lạc đà.

Sau đó Abd al-Rahman ibn Awf đến và truyền lại một lời dạy của Muhammad có liên quan đến hoàn cảnh ấy. Ta có thể phân biệt thông tin Umar đã có khi hỏi ý kiến với lời truyền được bổ sung sau đó. Trong cách hiểu của ông, đi tiếp và quay về đều nằm trong qadar. Ông vẫn cân nhắc và chọn một hướng đi sau khi tham khảo người khác. Sự kiện tại Sargh cho thấy đức tin vào sự định đoạt và việc xem xét hoàn cảnh thực tế cùng xuất hiện trong một quyết định cụ thể.