Suzani Nakışı Nedir? Dikişler, Nakış Teknikleri ve Müze Örnekleri

Suzani deseninin ayrı kumaş parçalarına nasıl çizilip işlendiğini öğrenin. Buhara ve Nurata örneklerini zemin kumaşı, nakış ve desen düzeniyle karşılaştırın.

Suzani, Orta Asya’yla ilişkilendirilen bir nakışlı dokumadır. Günümüze ulaşan pek çok örnekte desen, dokuma kumaş şeritlerine ipek iplikle işlenmiştir. Bugünkü Özbekistan ve Tacikistan’dan gelen tarihî örnekler arasında örtüler, duvara asılan kumaşlar ve başka ev tekstilleri bulunur. Geniş bir desen çizmek için kumaş parçaları geçici olarak bir araya getirilebilir, nakış için ayrılabilir ve sonra yeniden dikilebilirdi. Bir çiçeğin iki parçası dikiş çizgisinde hafifçe kayıyorsa bu, işin nasıl paylaşıldığına dair bir ipucu olabilir.

Bir odayı da biçimlendiren düğün tekstili

Cleveland Sanat Müzesi, adın Farsça ve Tacikçede iğne anlamına gelen suzan sözcüğünden türediğini belirtir. Terim farklı boyutlarda ve farklı amaçlarla üretilmiş tekstilleri kapsayan bir nakış geleneğinin adıdır. Büyük bir parça yatağı örtebilir, duvara asılabilir ya da bir odayı bölebilirdi. Metropolitan Sanat Müzesi, kısaca Met, Nurata’daki düğünlerde iç mekânı süslemek ve konuklara ayrılan alanları belirlemek için kumaşların asıldığını anlatır. Nakışlı bir kumaş kalıcı bir duvarı süsleyebildiği gibi, bir tören boyunca geçici bölme olarak da kullanılabilirdi.

Müzelerin belgelediği örneklerde suzaniler gelin çeyizinin de bir parçasıydı. Cleveland, Şehrisebz örneğini açıklarken annelerle kızlarının nakış yaptığını ve bunları özel günlerde sergilediğini aktarır. L. Carmel ile M. Niyazova, UNESCO’nun Orta Asya Uygarlıkları Tarihi kitabındaki bölümlerinde büyük ve küçük ev tekstillerinin yanı sıra eşya sarmak ve duvar nişlerini örtmek için kullanılan kumaşlardan da söz eder. Katalogda “duvar örtüsü” veya “perde ya da yatak örtüsü” yazması, müzenin parçayı hangi eşya türüyle ilişkilendirdiğini açıklar. Belirli bir oda, ev sahibi veya tören hakkında bilgi edinmek için o parçanın geçmişine ilişkin belgelere bakmak gerekir.

Desen birleşim yerinde neden kayabilir?

Büyük bir kompozisyon hazırlamak için dar kumaş şeritleri önce, bitmiş parçadaki sıralarına göre geçici olarak tutturulabilirdi. Aileden becerikli biri ya da meslekten bir desen çizicisi, deseni birleştirilmiş şeritlerin üzerine aktarırdı. Met, bu işi meslek edinen kadın desen çizicisini kalamkesh adıyla anıyor. Daha sonra kumaşlar ayrılabilir, ailedeki kadınlar desenin farklı bölümlerini işleyebilirdi. Şeritler yeniden dikildiğinde desen tek bir yüzeyde birleşirdi. İki bitmiş şeridin birleştiği yerde çizginin yönü veya renk tonu bazen az da olsa değişir.

Cleveland Sanat Müzesi’ndeki 1940.602 numaralı duvar örtüsü bu aşamalardan izler taşır. Müze örtüyü 1850–1899 arasına tarihler ve iki olası yer verir: Buhara veya Şehrisebz (Shahr-i Sabz). Desen çizilmeden önce beş pamuklu kumaş şeridi gevşek dikişlerle bir araya getirilmişti. Siyah çizim mürekkebinin izleri hâlâ görülür. Müze ipek nakış ve tambur tekniğiyle yapılan zincir işi kaydeder. Açıklaması, evdeki işin nasıl bölünüp daha sonra bir araya getirilebildiğini gösterir. Romanya Ulusal Sanat Müzesi ise 19. yüzyıldan 93207 / 942 numaralı suzanisinde dikilerek birleştirilmiş dört pamuklu parça kaydeder. İpek işlemeli kumaşın uzunluğu 194 cm, genişliği 146 cm’dir. Müze üslubuna bakarak bu parçayı Buhara’ya atfeder.

Bir sap kesintiye uğramış görünüyorsa önce zemin kumaşındaki birleşim çizgisini bulun. Yaprağın iki yarısı tam dikiş üzerinde farklı yüksekliklerde buluşuyorsa, parçaların nasıl birleştirildiğine yakından bakmak için bir neden vardır. Cleveland’ın 2016.89 numaralı suzanisi bunun belgelenmiş bir örneğidir. Muhtemelen 1800–1850 arasında Şehrisebz’de işlenmiştir. Katalogda bezayağı dokunmuş altı pamuklu şerit kayıtlıdır. Müze, birleşimde uyuşmayan motifleri, şeritlerin ayrı ayrı işlenip sonra yeniden dikildiğinin göstergesi olarak yorumlar.

Birleşimi değerlendirirken kumaşın kenarlarını takip etmek, çizgideki değişimin yerini belirlemeye yardımcı olur. Fotoğrafta bir motifin iki yarısı görünüyorsa kesintinin şeritler arasındaki hatta denk gelip gelmediğine bakılabilir. Motifin yalnızca küçük bir bölümü görülüyorsa, bütün parçanın görüntüsü çizginin devamını bulmak için daha elverişlidir. Cleveland’ın altı şeritli örneğinde bu görsel incelemeyi, şerit sayısını ve yapım aşamalarını açıklayan katalog bilgisiyle bir arada okumak mümkündür.

Zemin kumaşı ve nakış ipliği ayrı ayrı ne anlatır?

Zemin kumaşı, desenin işlendiği dokuma yüzeydir. Nakış ipliği dokumadan geçer veya yüzeye tutturulur. Carmel ve Niyazova, 18. yüzyılın sonu ile 19. yüzyıla ait örneklerde bezayağı dokunmuş pamuklu kumaşın yaygın bir zemin olduğunu, ketenin de kullanıldığını anlatır. İnceledikleri örneklerde nakış ipliği çoğunlukla ipektir. Pamuk ve yün kullanılan örnekler de vardır. “Pamuk üzerine ipek” ifadesi, aynı parçadaki iki malzemeyi ve işlevlerini belirtir. Kisvenin kumaşı ve nakışı üzerine yazı, farklı bir tekstil geleneğinde dokunmuş bir örtüye nakışlı şeritlerin nasıl eklendiğini gösterir.

Nakış tekniklerinin adları desenin nasıl yapıldığını da anlatır. Zincir işi, birbirine geçen ilmeklerden oluşur. Kraliyet Nakış Okulu, tambur nakışının gergin kumaş üzerinde ince bir kancayla yapıldığını ve bu teknikte en yaygın işin zincir olduğunu belirtir. Yatırma tekniğinde, yani couching işleminde, kumaşın üzerinde uzanan bir iplik küçük dikişlerle sabitlenir. Cleveland, 2016.89 numaralı parçada içleri doldurmak için kanda xajol ve yer yer bosma, dış çizgileri işlemek için de ilmoq kaydeder. Bunlar, o parçadaki dikişlerin ne işe yaradığını gösteren adlardır.

Bir taç yaprağın yakın planında, içini dolduran iplikler ve kenarını belirleyen çizgi görülebilir. Tam görüntüde ise taç yaprağın çiçekli bir dalın, madalyonun veya bordürün parçası olduğu anlaşılır. Aynı katalog kaydında birden çok nakış tekniği yazmasının nedenini bu iki görüntü üzerinden okumak kolaylaşır. Met, 19. yüzyıl başına ait Nurata duvar örtüsünde aynı pamuklu zemin üzerinde yatırma, zincir, saten ve ilik işi olmak üzere dört teknik tanımlar. Kumaşın pamuk olması zemini, dört ayrı ad ise ipek desenin farklı yerlerinde kullanılan yöntemleri açıklar.

Buhara’ya atfedilen keten zeminli örtü

Metropolitan Sanat Müzesi’ndeki 21.114.3 numaralı örtü 19. yüzyıl başına tarihlenir ve bugünkü Özbekistan’da bulunan Buhara’ya atfedilir. Örtünün yüksekliği 161,9 cm, genişliği 241,3 cm’dir. Malzeme alanı keten üzerine ipek nakış olarak kayıtlıdır. Müze, genel işleyişi anlatırken evde eğrilen pamuk ipliğinden dokunmuş şeritlerden de söz eder. Bu örtünün zemininde hangi lifin kullanıldığı malzeme alanında belirtilir. Yapım açıklaması ise geniş bir desenin birkaç parçaya dağıtılarak nasıl hazırlanabildiğini gösterir.

Örtünün bordürünü büyük rozetler ve palmetler doldurur. İç alandaki saplar ve kıvrımlar daha incedir. Müze yapım tekniğini açıklarken zincir işini özellikle belirtir. Önce kenar boyunca büyük biçimleri, sonra içerideki ince dalları izleyerek aradaki ölçek farkını görmek mümkündür. Yapraklar, kıvrımlı dallar ve tekrarlanan bitkisel bezemeler üzerine yazı, çiçeklerin adını belirlemek güç olduğunda bile dallar ile yaprakların birbirine nasıl bağlandığını inceleyen örnekler sunar.

Nurata’ya atfedilen madalyonlu duvar örtüsü

Met’teki 07.72 numaralı duvar örtüsü de 19. yüzyıl başına tarihlenir ve Nurata’ya atfedilir. Yüksekliği 217,2 cm, genişliği 170,2 cm’dir. Pamuklu kumaşa ipek işlenmiştir. Müze ortadaki madalyonu, görece yumuşak renklerle işlenmiş çiçekli çalı ve dalların çevrelediğini belirtir. İç alandaki çiçekli desenlerle Babür tekstillerindeki bazı biçimler arasında benzerlik görür. Bu değerlendirme desenle ilgilidir. Katalogdaki yer atfı Nurata’dır.

Met’teki iki eser gözün kumaş üzerinde farklı yerlere yönelmesini sağlar. Buhara’ya atfedilen örtünün genişliği yüksekliğinden fazladır ve büyük motifler bordüründedir. Nurata’ya atfedilen örtünün yüksekliği genişliğinden fazladır. Çiçekli biçimler ortadaki madalyona dikkat çeker. İpek ipliğin altında birinde keten, diğerinde pamuk vardır. Katalog ölçülerinden, Buhara örtüsünün genişliğinin yüksekliğini 79,4 cm, Nurata örtüsünün yüksekliğinin genişliğini 47 cm aştığı hesaplanır. Bu farklar motiflerin yerleşimi ve zeminle birlikte okunabilir. Müze koleksiyonlarındaki kaftan ve abayaları karşılaştıran yazı da giysilerin malzemesiyle yapım biçimini kendi kayıtları üzerinden ele alır.

Bölgesel üsluptan ne kadar bilgi edinilebilir?

Cleveland’ın 1916.1311 numaralı perde veya yatak örtüsü, desenin katalogda yazan yerden başka bir bölgenin işlerine benzeyebileceğini gösterir. Müze, 19. yüzyıl başına ait parçayı güncel kataloğunda Tacikistan’daki Ura Tube ile ilişkilendirir. Zemini bezayağı dokunmuş pamuklu kumaş, nakışı ipektir. Müze, ortadaki yelpaze biçimli buketi, köşelerde tekrarlanan motifleri ve geniş bordürü Buhara işlerinin belirgin özellikleriyle karşılaştırır. Yer alanı katalogda belirtilen kökeni verir. Açıklama ise görsel karşılaştırmanın dayandığı biçimleri gösterir.

1940.602 numaralı duvar örtüsü için Cleveland iki olası kökeni açık tutar. Çiçekler ve çiçekli bitkiler, yaprakların oluşturduğu eşkenar dörtgenli bir ağ içinde yer alır. Desenin üzerinde bir çiçeği izlemek hem geometrik çerçeveyi hem de bitkilerin sıralanışını görmeye yardım eder. İslam sanatında ızgaralar, simetri ve tekrarlanan biçimler üzerine yazı bu düzeni tarif etmek için terimler sunar. Belirgin bir geometrik yapıya sahip bir kumaş aynı zamanda çiçekli nakış olarak da kataloglanabilir. Carmel ve Niyazova, tek bir nakışın birden fazla üretim merkezine bağlanan özellikler gösterebildiğini belirtir. Romanya’daki katalog da üslubun kendi örneğinin atfında nasıl rol oynadığını açıklar.

İki suzaniyi karşılaştırırken hangi ayrıntılar kaydedilir?

Önce malzemeyi, ölçüleri ve nesne numarasını yazın. Buhara’ya atfedilen örtü için 21.114.3 numarasının ve ölçülerinin yanına keten üzerine ipek yazılır. Nurata’ya atfedilen parça için 07.72’nin yanında pamuk üzerine ipek kaydedilir. Nesne numarasını teknik bilgiyle birlikte tutmak, fotoğraflar yan yana konduğunda hangi malzemenin hangi örtüye ait olduğunu bulmayı kolaylaştırır. Örneğin, iki kayıtta da ipek yazdığı için dokuma zemini tek başına ipek bilgisinden çıkarmak mümkün değildir.

Sonra desenin kumaşa nasıl yayıldığını birkaç sözcükle anlatın. En büyük çiçekler kenarda mı? Küçük biçimler bir merkezin etrafında mı? Bir motifi dikişe kadar takip edip ipliğin orada bittiğini veya diğer şeride geçerken yer değiştirdiğini kontrol edin. Cleveland’ın beş şeritli parçasında belgelenen mürekkep gibi çizim izleri, yakın planda görülebilir. Tam görüntü, birleşimin tek bir motifin içinden mi geçtiğini, yoksa iki ayrı sıra arasında mı olduğunu belirlemeye yardımcı olur. Yakın planda görülen bir izin örtünün neresinde bulunduğunu da not edin. Böylece aynı ayrıntıyı daha sonra bütün kumaş üzerinde yeniden bulabilirsiniz.

Son olarak kayıttaki kesinlik derecesini koruyun. “Nurata’ya atfedilen”, “Buhara veya Şehrisebz” ve “Buhara işleriyle karşılaştırılan” farklı gözlemleri bildirir. Katalog bir ev tekstili için birden çok olası kullanım veriyorsa hepsini nesnenin kaydıyla birlikte not edin. Günümüze ulaşan belgeler kumaşı ilk kullanan ev hakkında sınırlı bilgi içerse de nakış, desenin nasıl çizildiğini ve parçaların nasıl birleştirildiğini ayrıntılı biçimde gösterebilir.