İslami geometrik desenleri pergel ve cetvelle çizmek

Sekiz kollu bir yıldız, ortak merkezli iki karenin birini diğerine göre 45 derece döndürerek kurulabilir. Ancak yıldız tek başına bütün bir duvar desenini oluşturmaz: aradaki boşlukların nasıl dolacağı, hangi çizgilerin görünür kalacağı ve tasarımın malzemeye nasıl uygulanacağı da belirlenmelidir. Metropolitan Museum of Art'ın geometrik bezeme incelemesi, daireleri, kareleri, yıldızları ve başka çokgenleri sık kullanılan yapı taşları arasında sayar. Tarihî eserlerde bu şekiller yazı, bitkisel bezeme ve figürlerle farklı biçimlerde birleşir.

Bu rehber, pergel ve cetvelle deneyebileceğiniz altı ve sekiz kollu kuruluşları açıklayıp onları kayıtlı müze eserleriyle karşılaştırır. Anlatılan çizim, her tarihî atölyenin kullandığı kanıtlanmış bir reçete değildir. Başlangıçta üç katmanı ayırmak yararlıdır: şekli kurmaya yardım eden yardımcı çizgiler, son tasarımda seçilen görünür bezeme ve motiflerin nesne üzerinde oluşturduğu tekrar düzeni. Bu ayrım, hem kendi çiziminizi geliştirmenizi hem de bir eserin görünüşünden üretim süreci hakkında gereğinden fazla sonuç çıkarmamanızı sağlar.

Bir deseni geometrik yapan nedir?

Geometri burada noktalar, uzaklıklar, doğrular, açılar ve şekiller arasındaki düzenli ilişkileri ifade eder. Daire, merkezden eşit uzaklıktaki noktaları belirlemeye yardımcı olur. Kare dört katlı, düzgün altıgen ise altı katlı dönme simetrisine dayanan düzenleri kurmak için kullanılabilir. Bu ilişkilerin tekrarlanması, tek bir motifi geniş bir bezeme alanının parçası hâline getirir. Met'in incelemesi geometrik bezemeyi hat ve bitkisel bezemeyle birlikte İslam sanatının figür içermeyen ifade biçimleri arasında ele alır; kullanımını hem mimaride hem de taşınabilir nesnelerde gösterir.

Victoria and Albert Museum'daki 1262 tarihli İran çini panosunda, sekiz kollu yıldız biçimli çiniler haç biçimli çinilerle birleşir. Burada yıldızlar kadar aralarını dolduran parçalar da önemlidir. Tek bir yıldızı kopyalamak, yüzeyin nasıl kaplandığını açıklamaya yetmez. Haç biçimli parçalar, yıldızlar arasında kalan boşlukları tamamlar. Müzenin verdiği tarih ve İran bilgisi bu panoya aittir; başka bir yerde görülen bütün yıldız ve haç düzenlerini aynı tarihe veya bölgeye yerleştirmez.

Geometrik bir dış biçim, iç yüzeyin yalnızca soyut şekillerle doldurulduğu anlamına da gelmez. Yıldız biçimli bir çini şiir, Kur'an yazısı veya hayvan tasviri taşıyabilir. Köşeli bir ahşap parçanın üzerine yapraklı kıvrımlar oyulabilir. Eseri anlatırken çininin dış sınırını, içindeki bezemeyi, parçaların oluşturduğu panoyu ve varsa geldiği yapıyı ayrı ayrı değerlendirin. Bir katman hakkında bilinenler diğerini otomatik olarak kanıtlamaz. Arabesk yaprak ve kıvrımları üzerine yazımız, geometriyle sık sık birleşen bitkisel bezemeyi ayrıca inceler.

Altı kollu yıldızın iskeleti nasıl çizilir?

Bir daire çizin ve pergel açıklığını dairenin yarıçapında sabit tutun. Çevrede bir başlangıç noktası seçin. Pergelin sivri ucunu bu noktaya yerleştirerek aynı açıklıkla çevreyi kesen bir sonraki noktayı işaretleyin. Bu işlemi dairenin çevresinde sürdürün. İdeal Öklid kuruluşunda altı eşit adım başlangıç noktasına geri döner ve düzgün altıgenin köşelerini verir. Kâğıt üzerindeki çizimde pergel açıklığının değişmesi veya kalem izinin kalınlığı küçük sapmalara yol açabilir; son noktayı kontrol etmeden çizgileri kalınlaştırmayın.

Önce komşu noktaları birleştirerek altıgeni görün. Ardından birer nokta atlayarak üç noktayı birleştirin: ilk eşkenar üçgen ortaya çıkar. Kullanılmayan üç nokta ikinci eşkenar üçgeni oluşturur. Aynı merkezi paylaşan bu iki üçgen birlikte altı kollu yıldızın iskeletini verir. Son desende bütün üçgen çizgilerini koruyabilir, merkezdeki altıgeni öne çıkarabilir veya yalnızca bazı çizgi parçalarını seçebilirsiniz. Aynı kuruluşun farklı görünüşlere dönüşebilmesi, yardımcı çizgi ile görünür bezeme arasındaki ayrımdan kaynaklanır.

Seçilen çizgiler daha kalın şeritlere dönüşebilir, komşu motiflere uzatılabilir ya da üstten ve alttan geçiyormuş gibi düzenlenebilir. Kuruluş dairesi son işte görünmeyebilir; boya altında kalabilir veya malzemeye hiç aktarılmayabilir. Dolayısıyla yalnızca renkli alanları incelemek, çizimin bütün aşamalarını ortaya çıkarmaya yetmez. Deneme yaparken yardımcı çizgileri ince bırakın, görünür kılmak istediğiniz çizgileri ise şekiller arasındaki ilişkiyi kontrol ettikten sonra belirginleştirin.

Met'in geometrik tasarım için hazırladığı eğitim yayını, basit şekillerden daha karmaşık desenlere geçişi pergel ve cetvel etkinlikleriyle öğretir. Bu tür bir etkinlik, kuruluşun yapılabilir olduğunu gösterir. Belirli bir tarihî çininin tam olarak bu adımlarla üretildiğini kanıtlamaz. Böyle bir iddia için eserdeki çizim izleri, tasarım çizimleri veya belgelenmiş atölye uygulamaları gibi esere özgü kanıtlara ihtiyaç vardır. Eğitim modeli ile tarihî üretim açıklaması farklı soruları yanıtlar.

İki kare sekiz kollu yıldızı nasıl oluşturur?

Bir daireyle başlayın. Merkezden geçen bir düşey ve bir yatay çap çizin; bunlar dört dik açı oluşturur. Her dik açıyı iki eşit açıya bölüp açıortayları daire çevresine kadar uzatın. Çevrede artık eşit açısal aralıklarla yerleşmiş sekiz nokta vardır. İlk iki çapın uçlarındaki dört noktayı birleştirerek bir kare çizin. Çapraz yöndeki diğer dört noktayı birleştirerek ikinci kareyi oluşturun. İkinci kare, ilkine göre 45 derece dönüktür.

İki karenin birleşimi sekiz kollu bir dış sınır ve ortada sekizgen bir kesişim alanı verir. Buradan farklı desenler geliştirilebilir: bazı kesişen çizgiler kaldırılabilir, yıldız başka çokgenlerle çevrelenebilir veya merkezdeki sekizgen yeni bir kuruluş için kullanılabilir. Sekizli düzenlere ulaşmanın başka yolları da vardır. Kol sayısı görünür geometriyi tarif etmeye yardım eder, fakat tek başına nesnenin tarihini, malzemesini, üretim yerini veya dinî kullanımını belirlemez.

Met koleksiyonundaki 13. yüzyıl Kaşan yıldız çinisi, bu ayrımı somutlaştırır. Müze kaydı İran'dan yıldız ve haç biçimli lüster çinilerini anlatır; bazı parçalarda Kur'an yazısı, bazılarında Farsça şiir vardır. Bugün gösterilen pano, dinî ve seküler farklı mimari bağlamlardan gelen parçaların sonradan bir araya getirilmesiyle oluşmuştur. Bu nedenle pano, şekillerin nasıl birbirini tamamladığını gösterebilir; fakat tek bir ortaçağ duvarının bozulmadan korunmuş görüntüsü olarak okunmamalıdır.

Bu eseri incelerken yalnızca yıldızın kollarını saymak yerine tek tek parçaların yazılarını ve koleksiyon geçmişini de dikkate alın. Bugün yan yana duran iki çini başlangıçta aynı yapıda bulunmamış olabilir. Biçimlerinin uyumlu olması, kökenlerinin de aynı olduğunu kanıtlamaz. İki kareyle yaptığınız çizim matematiksel bir ilişkiyi, müze kaydı ise eldeki tarihî parçaların bilinen özelliklerini açıklar. Birini diğerinin yerine kullanmak, eserin bağlamını kaybettirir.

Tekrar birimi ve bordür nasıl bulunur?

Motif, yıldız gibi tanınabilir bir figürdür. Tekrar birimi ise düzlem üzerinde ötelendiğinde çevredeki düzeni yeniden oluşturabilen tasarım bölümüdür. Bazen yıldızın yanında bağlantı parçaları da birime dâhildir. Bazen birim yalnızca bir motifin kesitini içerir; komşu birimler birleştiğinde büyük şekil tamamlanır. Bu yüzden en büyük yıldızı doğrudan en küçük tekrar birimi saymayın. Fiziksel çininin kenarı ile desenin tekrar sınırı her zaman aynı olmak zorunda değildir.

Bir düzeni sınamak için eşdeğer konumlarda bulunan iki yıldızın merkezini işaretleyin. Aralarındaki uzaklık ve yön başka yerlerde de tekrarlanıyor mu? Sonra bir çokgen kenarını izleyin: çizgi bir sonraki yıldıza, aradaki dolgu biçimine veya bordüre mi ulaşıyor? İlişki birkaç motif boyunca sürüyorsa tekrar birimini belirlemek için dayanağınız vardır. Elde yalnızca küçük bir parça varsa gözlemin sınırını belirtin; kayıp alanları kesin olarak bilinen bir bütünmüş gibi tamamlamayın.

Öteleme, dönme ve yansıma, parçaların nasıl eşleştiğini anlamaya yardım eder. Ancak iki yüzeyde sekiz kollu yıldız görülmesi aynı temel ızgaranın kullanıldığını göstermez. Merkez aralıklarını, bağlantı yollarını ve boşlukların biçimini karşılaştırın. Bordür bir yıldızı kesebilir, tekrarı durdurabilir veya farklı bir merkez alanını çerçeveleyebilir. Kesilmiş motif mutlaka hata değildir; sınırlı yüzeye yerleşmenin bir sonucu olabilir. Kubbe veya kavisli kap gibi yüzeylerde ise düz kâğıt ızgarasının göstermediği uyarlamalar gerekebilir.

Çini, mozaik ve ahşap tasarımı nasıl değiştirir?

Malzeme, uygulamanın hangi kararlara ihtiyaç duyduğunu belirler. Seramik çiniler biçimlendirilir, pişirilir ve aralarında derzlerle yerleştirilir. Çininin içinde ince yazılar veya figürler boyanabilir. Kesme çini mozaiğinde ise daha büyük düzen, ayrı parçaların birleştirilmesiyle kurulur. Art Institute of Chicago'daki on iki kollu yıldız, 15. yüzyılın sonlarına tarihlenen, sırlı çinilerin kesilip yeniden düzenlendiği bir mozaiktir. Müze, kökenini İran veya Orta Asya olarak belirtir; tek bir üretim yerini kesinleştirmez. Eserin ölçüsü 59,7 santimetredir.

Chicago kaydına göre bu parça bir minbere, büyük bir salona veya medreseye ait olmuş olabilir. Bu olasılıkları, kesin biçimde saptanmış özgün konumlara dönüştürmeyin. Teknik ve malzeme hakkında gözlenebilenler, geldiği yapı hakkındaki belirsizliği ortadan kaldırmaz. Cami mimarisi sözlüğümüz, mihrap ve minber gibi terimlerin işlevlerini açıklar. Dekoratif bir şeklin tanınması, üzerinde bulunduğu mimari yüzeyin işlevinin de tanındığı anlamına gelmez.

Met'teki 13. yüzyıl ahşap pano, Mısır'da Kahire'ye atfedilir ve zıvana geçmelerle birleştirilmiş parçalardan oluşur. Kuratörler, eserin bir zamanlar on altı kollu yıldızın yarısını oluşturmuş veya kompozisyonun kenarında yer almış olabileceğini belirtir. Kayıp bütünün kesin biçimi çözümlenmiş değildir. Eldeki parçalar belirli bir ahşap birleştirme tekniğini gösterir ve olası düzenler için dayanak sağlar; bütün yıldızın nasıl göründüğünü tek başına kanıtlamaz. Soyut bir yıldız şeması, geçmelerin ve eksik parçaların verdiği bilgilerin yerine geçemez.

Aga Khan Museum'daki İznik çinisi AKM862, 1560–70 tarihlidir ve 24 × 25 santimetre ölçülerindedir. Kareye yakın yüzeyinde merkezî bir rozet ile renkli rumi kıvrımları bulunur; kenarlardaki düzen komşu çinilerle tekrar oluşturur. Burada dış biçim, merkez çevresindeki ışınsal düzen ve bitkisel bezeme birlikte çalışır. Eseri yalnızca “kare çini” veya yalnızca “rozet” diye sınıflamak, tasarımın diğer katmanlarını görünmez kılar. Aynı geometrik şekil, farklı malzeme ve tekniklerde farklı uygulama kararlarıyla ortaya çıkar.

Geometri, yazı ve figürler birbirini dışlar mı?

Hayır. Kaşan yıldız ve haç düzenindeki çiniler yazı taşıyabilir. Met'in yaklaşık 1300 tarihli Kaşan at tasvirli yıldız çinisi ise sekiz kollu dış biçimle figürlü bir iç alanı birleştirir. Atın dizgini ve eyer donanımı tasvirde seçilir. Geometrik sınır, içerideki görüntünün soyut olmasını zorunlu kılmaz. Müze eserlerindeki insan ve hayvan tasvirleri üzerine incelememiz, figürler hakkındaki geniş genellemeleri değerlendirmek için başka somut örnekler sunar.

Bir geometrik motifin tek ve değişmez bir manevi anlam taşıdığı da varsayılmamalıdır. Tekrar, düzen veya süreklilik üzerine düşünmeye elverişli olabilir; ancak belirli bir sanatçının, haminin veya yapının amaçladığı anlam esere özgü kanıt gerektirir. Biçim seçimi görsel ritimle, yerleştirme tekniğiyle, malzemenin imkânlarıyla veya atölye geleneğiyle ilişkili olabilir. Met'in genel incelemesi, devralınan biçimler ve bunların yaratıcı biçimde geliştirilmesi üzerinde durur. Bu yaklaşım, her yıldızda evrensel bir gizli kod aramaktan daha sağlam bir başlangıçtır.

Nesnenin kullanım bağlamı da yorumu değiştirir. Bir saray mozaiği, yazılı seramik çini ve ahşap minber parçası ortak çokgenler taşısa bile aynı işleve sahip değildir. Eriha yakınındaki Hırbetü'l-Mefcer mozaikleri incelememiz, arkeolojik bağlamın büyük bezemeli yüzeyleri okumaya nasıl yardım ettiğini ele alır. İki eserdeki geometrik benzerlik karşılaştırma yapmayı teşvik edebilir; fakat aynı ustayı, tarihi veya anlamı kanıtlamaz. Sonuçların kapsamı, kullanılan kanıtın kapsamını aşmamalıdır.

Çizim alıştırmasını tarihî eseri okumaya nasıl bağlarsınız?

Önce müze veya alan kaydını inceleyin: eser hangi tarihe yerleştiriliyor, hangi malzemeden yapılmış, kökeni ne kadar kesin ve mevcut düzen özgün mü, sonradan mı oluşturulmuş? Kaşan panosunda sonradan birleştirme bilgisi, ilk mimari konum hakkında çıkarılabilecek sonuçları sınırlar. Chicago mozaiğinde “İran veya Orta Asya” ifadesi ve olası kullanım yerleri, kesin olarak bilinmeyen iki alanı korur. Bunlar şeklin yanına eklenen küçük notlar değildir; tarihî yorumun sınırlarını belirler.

Ardından görünür katmanları ayrı ayrı kaydedin: nesnenin dış biçimi, izlenebilen merkezler ve eksenler, tekrar birimi, iç bezeme ve yazı. Tekrarı birden fazla motifte sınayın. Köşelerde ve bordürlerde değişen düzeni fark edin. Daha geniş bir sonuca geçmeden önce benzer malzeme ve bölgeden tarihlenmiş örneklerle karşılaştırın. Fotoğrafın veya eldeki parçanın kapsamadığı alanlarda belirsizliği koruyun. Tanıdık sekiz kollu biçim bir araştırma ipucudur; köken belgesi değildir.

Kendi tasarımınız için yukarıdaki altı veya sekiz kollu iskeletlerden birini seçin. Önce yardımcı çizgileri kurun, sonra görünür kalacak çizgileri belirleyin ve seçtiğiniz birimi komşu alanda tekrarlayın. Kenarların birleşmesini ve boşlukların planlanan biçimde dolmasını kontrol edin. Kâğıt, çini, ahşap veya dijital çizim için tasarım yapıp yapmadığınızı belirleyin; son biçimi malzemenin gerçek kısıtlarına göre geliştirin. Modern bir alıştırma geometriyi öğretebilir, fakat geçmişteki bütün üretim sürecini yeniden kurmaz. Bu sayfanın kapak görseli yapay zekâ destekli bir tasarım süreci canlandırmasıdır; tarihî bir atölyenin veya nesnenin fotoğrafı değildir.

Kaynaklar

• Metropolitan Museum of Art, İslam sanatında geometrik desenler — daire, çokgen ve yıldızların temel ilişkileri; geometrinin bitkisel bezeme ve hatla bir arada kullanılması.
• Metropolitan Museum of Art, İslam sanatı ve geometrik tasarım öğrenme etkinlikleri — pergel ve cetvel kuruluşları; eğitim modeli ile bir eserin tarihî üretim sürecinin kanıtı arasındaki ayrım.
• Victoria and Albert Museum, çini ve baskı deseni tasarlama — 1262 tarihli İran panosunda birbirini tamamlayan sekiz kollu yıldız ve haç çinileri.
• Metropolitan Museum of Art, sekiz kollu yıldız çinisi — envanter 91.1.106, 13. yüzyıl Kaşan; farklı yazılar ve farklı bağlamlardan gelen parçaların sonradan birleştirilmesi.
• Art Institute of Chicago, on iki kollu yıldız — envanter 1925.40, 15. yüzyıl sonu kesme çini mozaiği; İran veya Orta Asya kökeni ve kesinleşmemiş kullanım yerleri.
• Metropolitan Museum of Art, ahşap pano — envanter 07.236.31, 13. yüzyıl, Kahire'ye atfedilen eser; zıvana geçmeler ve kayıp kompozisyondaki olası konumlar.
• Aga Khan Museum, AKM862 çinisi — İznik, 1560–70; merkezî rozet, rumi kıvrımları ve komşu çinilerle tekrarlanan düzen.
• Metropolitan Museum of Art, at tasvirli yıldız çinisi — envanter 08.110.18, yaklaşık 1300, Kaşan; sekiz kollu geometrik biçim içinde figürlü bezeme.