Ablaq nedir? Duvarlarda ve kemerlerde almaşık renkli taş

Ablaq nedir? Duvarlarda ve kemerlerde almaşık renkli taş

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Ablaq, taş örgüde karşıt renklerin sırayla kullanılmasıdır. Şam, Kahire ve Kudüs örneklerinde duvar sıralarını, kemerleri ve mermer kaplamayı inceleyin.

Ablaq, taş örgüde karşıt renklerin sırayla kullanılmasıdır. Renkler bir duvarda yatay sıralar oluşturabilir. Bir kemerde ise açıklığın bir yanından öbür yanına doğru eğriyi izleyebilir. Şam’daki el-Kaymerî hastanesinin girişinde iki düzen de görülür. Metropolitan Sanat Müzesi’ndeki 15. yüzyıldan kalma bir mermer pano, benzer renk sıralarının bir duvarın yüzeyine kaplama olarak nasıl uygulanabildiğini gösterir.

Şeritli taş örgüsünde nelere bakılır?

Bir şeridi cephe boyunca izleyebileceğiniz kadar geride durun. Almaşık sıralarla örülmüş bir duvarda bir sıranın rengi birkaç derz boyunca devam eder, bir sonraki sırada değişir. Kapı ya da pencerenin yakınında renk düzeni açıklığı çerçeveleyecek biçimde yön değiştirebilir. Bu yön değişikliği iki düzeni ayırt etmeye yardım eder. Yatay sıralar duvarın genişliğini vurgular. Açıklığı takip eden taşlar ise kemerin eğrisinin nerede başladığını ve nasıl devam ettiğini gösterir.

Karşıtlık açık ve koyu arasında olabileceği gibi belirgin biçimde farklı iki renk arasında da olabilir. Kudüs’teki Kayıtbay su yapısının kaidesinde Archnet kırmızı ve krem renkli taşlar tanımlar. Siyah beyaz bir görüntüde de iki ton görülebilir. Renklerin adını vermek için renkli bir fotoğraf ya da mimari kayıt gerekir. Taşın türü ayrı bir sorudur. Uzaktan görülen iki renk, taşın cinsini tanımak ya da bir sıranın bütün parçalarının özgün olup olmadığını belirlemek için sınırlı kanıt sunar.

Aynı fotoğrafta bazı taşların rengi gölgede değişebilir. Bir şeridin duvar üzerindeki yerini tarif etmek için önce derzleri ve sıranın devamını izlemek işe yarar. Renkli bir görüntü ya da yapı kaydı olduğunda daha sonra açık ve koyu yerine kaydın verdiği renkler kullanılabilir. Kayıt bir taşın türünü belirtmiyorsa rengini ve konumunu söylemek de görünür düzeni tarif eder.

Taş sırası, kemer taşı ve kaplama arasındaki fark

Taş sırası, örgüyü oluşturan yapı elemanlarının yatay dizisidir. Kemerin eğrisi boyunca sıralanan kama biçimli bloklara kemer taşı denir. Şeritli bir kemerde renkler eğri boyunca tek tek parçalar arasında değişebilir. Parçaların derzleri düz olabilir ya da bir desen oluşturacak biçimde kesilmiş olabilir. Archnet’in Memlük mimarisi incelemesi, birbirine geçecek biçimde kesilmiş kemer taşlarını ve benzer geçmeli desenin kemer yüzeyine uygulandığı örnekleri anlatır. Karşıdan çekilen bir fotoğrafta desen görülür. Açıkta kalmış bir derz, yandan görünüş ya da mimari inceleme, desenin ne kadar derine gittiğini anlamaya yardım eder.

Renk, duvarın üzerine uygulanan kaplamada da görülebilir. Mermer kaplı bir iç mekânda ince şeritler veya daha geniş levhalar ayrı bir panoyu çerçeveleyebilir. Kaplamanın dış kenarına ve zemine ya da başka bir malzemeye değdiği yere bakın. Ablaq adı renk düzenini tarif eder. Yapım biçimi biliniyorsa yapı açıklaması, renkleri değişen parçaların taş bloklar mı, kaplama levhaları mı, yoksa görünen yüzeye işlenmiş bir desen mi olduğunu belirtir.

Bir girişin başlıca özelliklerinin ayrı adları vardır. Taş sırası duvar örgüsüne aittir. Geriye çekilmiş bir giriş, açıklığın cephe düzlemine göre derinliğini tarif eder. Mukarnas ise küçük girintili hücrelerin bir araya geldiği bir düzendir. Üçü aynı kapıda bulunabilir. Cami mimarisi sözlüğü, yapı öğelerinin adlarını çevrelerindeki mekânların işlevlerinden ayırmaya yardımcı olur.

Örneğin önden bakıldığında, komşu iki rengin sınırı dişli bir çizgi gibi görünebilir. Bu çizgiyi fotoğrafta tarif etmek için taşın arka tarafını görmek gerekmez. Ancak kenetlerin blokların içine doğru devam ettiğini söylemek için bir yan kesit, açıkta kalmış bir derz veya bu ayrıntıyı veren yapı incelemesi gerekir. Duvar yüzeyine uygulanmış levhaların birleşme çizgisi de önden benzer görünebildiği için gözlenen biçim ile yapım ayrıntısı farklı kanıtlara dayanır.

Eyyûbî dönemi Şam’ında el-Kaymerî hastanesi

Şam’daki el-Kaymerî Bîmâristanı’nın girişi, düz ve eğri taş örgüsünü karşılaştırabileceğiniz yerdir. Museum With No Frontiers’in anıt kaydı cephede kare taşlar, süslü kemerde ise eğri taşlar tarif eder ve giriş çevresinde renklerin değiştiğini belirtir. Açıklığın üzerinde mukarnaslı bir örtü vardır. Kapının üstündeki yazı sülüs hattıyla üç satır halinde düzenlenmiştir. Uzakta görülen renk şeritlerinden yakından seçilen yazı ve derzlere kadar girişin farklı ayrıntıları böylece ayrı ayrı okunabilir.

Kitabe, Seyfeddin el-Kaymerî’nin himayesindeki inşaatın 1248’de başladığını kaydeder. Anıt kaydına göre bitiş tarihinin bir bölümü okunamaz durumdadır. Baninin 1256’da ölmesi katalogdaki tarih aralığının nedenini açıklar. İnşaatın tam olarak hangi yılda bittiği belirsizdir. Hastanenin kare planında içe bakan dört eyvan vardır. Eyvan, geniş bir açıklığı olan mekânı ifade eder. Burada ablaq girişin taş düzenine, eyvanlar ise yapının içindeki mekân düzenine ilişkin bilgi verir.

Kahire’de Kalavun’un el-Mansûrî hastanesi ile karşılaştırma, bu tür kurumların daha geniş işlevini gösterir. El-Kaymerî’deki şeritli giriş bir binanın mimari özelliğidir. Hastanenin planı, odaları ve kayıtları, o binanın nasıl kullanıldığına ilişkin başka kanıtlar sunar.

Burada kitabe ile yapı kaydını birlikte okumak, tarihin hangi olaya ait olduğunu belirler. 1248 inşaatın başlangıcıdır. 1256 baninin ölüm yılıdır. Tamamlanma yılının bir kısmı okunamadığı için girişteki taşların kesin bir bitiş yılına bağlanması mümkün değildir. Yine de fotoğraftan yatay sıralar ile kemerin eğrisini izleyen taşlar görülebilir ve aynı girişte nasıl buluştukları tarif edilebilir.

Bir cami ve bir su yapısında Memlük örnekleri

Kahire’deki Gani Bak el-Eşrefî Camii, ablaq düzeninin girişte yoğunlaştığı bir örnektir. Archnet anıtı 1426–27’ye tarihler. Cepheyi iki bölümlü, mukarnaslı ablaq girişi de üç dilimli olarak tarif eder. Sağda bir minare vardır. Fotoğrafta girişten başlayıp dilimlerin çizgisini izleyin, sonra yanındaki düz cepheye geçin. Sokaktan çekilen görüntü binanın tamamını göstermese de renk karşıtlığının hangi bölümde yoğunlaştığı bu yolla tarif edilebilir.

Kudüs’te Sultan Kayıtbay için yapılan su yapısında kırmızı ve krem renkli taşlar kare kaidede yoğunlaşır. Archnet kaidedeki geniş, parmaklıklı pencereleri ve kubbe kasnağına, oradan da sivri ve oyma bezemeli kubbeye uzanan basamaklı geçişi anlatır. Daha eski bir su yapısı olduğunu ve yerine yapılan yapının 1482’ye tarihlendiğini kaydeder. Ayrıca 1883’te kapsamlı bir onarım yapıldığını belirtir. Museum With No Frontiers de inşa yılı olarak 1482’yi verir ve yenilemeyi 1882–83’e tarihler. Bu kayıt daha açık taşı sarı olarak tanımlar. İki kaydın renk adları taşın jeolojik türünü belirlemeden karşıtlığı anlatır. Sonraki bir fotoğrafı okurken ilk tasarımın tarihiyle onarım tarihini birlikte göz önünde bulundurun.

Bir su yapısını tanımlarken cephesi kadar işlevine de bakılır. Kahire’nin sebil-küttab yapıları çeşme ile okulun aynı yapıda bulunduğu başka bir düzeni anlatır. Kayıtbay’ın su yapısında kırmızı ve krem renkli sıralar dikkati kaideye ve açıklıklarına çeker. Her binanın kayıtları bu açıklıkların ne işe yaradığını gösterir.

İki Memlük örneğini karşılaştırırken renkli taşın nerede başlayıp bittiğine bakılabilir. Gani Bak Camii’nde önce üç dilimli girişe, Kayıtbay sebilinde ise kare kaideye ve pencerelerine bakılır. Sıraları kaidenin kenarına kadar izlemek, ablaq deseninin kubbeye uzanan bütün yapıyı kapladığı izlenimini önler. Böylece renk düzeninin hangi mimari öğeyi belirginleştirdiği tarif edilebilir.

Bir binanın içinde ablaq

Metropolitan Sanat Müzesi’ndeki Geçmeli geometrik desenli duvar panosu, 1970.327.8, Kahire’ye atfedilen 15. yüzyıldan kalma çok renkli bir mermer mozaiktir. Yayımlanan katalog, kakma desenin iki yanındaki karşıt renkli mermer kaplamayı ablaq olarak tanımlar. Kenarlığa ve ortadaki panoya ayrı ayrı bakın. Şeritler ile çerçeve parçaları düzenin sınırlarını belirler. Ortayı küçük, birbirine geçen biçimler doldurur. İslam sanatında geometrik desenler rehberi, tekrar eden yıldızların ve geçmelerin böyle bir alanda nasıl düzenlenebildiğini açıklar.

Katalog, dikey panonun muhtemelen bir duvarın alt bölümüne ait olduğunu belirtir. Hangi yapıdan geldiği bilinmez. Bu kayıt panoyu adı bilinen bir camiye ya da saraya yerleştirmek için yeterli değildir. Müzede mermeri yakından incelemek mümkündür. Parça ve katalog birlikte malzemenin rengini, kompozisyonu ve bir mekân içindeki muhtemel yerini anlamaya yardımcı olur.

Müze fotoğrafında desenin nerede değiştiği özellikle önemlidir. Geometrik geçmeler merkezde görülür. Ablaq olarak tanımlanan mermer kaplama ise bu merkezin kenarlarında yer alır. İki bölümü ayrı tarif etmek, eserin hangi özelliğinin renk sıralarıyla ve hangisinin kakma tekniğiyle ilgili olduğunu gösterir.

Osmanlı dönemi Şam’ında eski bir tekniğin kullanımı

Şam’daki Derviş Paşa Camii, şeritli taşın farklı bir mimari düzen içinde kullanılmaya devam ettiğini gösterir. Museum With No Frontiers camiyi 1570’lere tarihler ve cephede Suriye tarzı çok renkli ablaq taş örgüsünden söz eder. Kayıt, kubbeli bir namaz mekânı ile daha küçük kubbelerle örtülü bir revakı da tarif eder. Binadaki renkli çinilerin İznik üslubunda yerel üretim olduğu belirtilir. Şeritli taş, boyalı çini ve kubbelerin düzeni, yapı ve yapımcıları hakkında farklı bilgiler verir.

Bu cephe daha eski el-Kaymerî hastanesiyle karşılaştırıldığında, aynı planın kullanıldığı sonucuna varmadan taş renklerinin devam eden kullanımı görülebilir. El-Kaymerî’de giriş, eyvanlar etrafında düzenlenen hastaneye açılır. Dervişiyye’de ise kubbeli namaz mekânı olan bir caminin girişidir. Taşlardaki renk karşıtlığı iki yapıda da tanınır. Planlar, kitabeler ve anıt kayıtları ise her birinin tarihini ayrı ayrı ortaya koyar.

Bir fotoğraftaki ablaq düzeni nasıl tarif edilir?

Önce binanın tanıyabildiğiniz bölümünü adlandırın. Kayıtbay sebili için “kare kaidede almaşık kırmızı ve krem taş sıraları” ifadesi konumu tarif eder. Gani Bak Camii’nde “karşıt renkli taşla çevrelenmiş üç dilimli giriş” uygun bir betimlemedir. Met panosu gibi yerinden ayrılmış bir parçada, nesnenin kenarındaki karşıt renkli parçaları ve ortadaki mozaiği belirtin. Ardından mimari ya da müze kaydının desteklediği yer, tarih ve belirsizlik bilgilerini ekleyin.

Fotoğraf bir kemerin ön yüzünü gösteriyorsa renk dizisini, derzlerin biçimini ve şeritlerin nerede bittiğini tarif edin. Bir yan görünüş ya da plan varsa malzemenin derinliği hakkında ek bilgi edinilebilir. Onarılmış veya aşınmış bir bölümün yakın görüntüsü, bugünkü yüzeyi daha eski bir fotoğraftaki hâliyle karşılaştırmaya yardımcı olur. İnşa ve onarım tarihleri bu gözlemlerin yorumlanmasını kolaylaştırır.

Mimari kayıtlar ve müze kaynakları