Şemse nedir? Yazma eserlerde güneş biçimli bezeme ve ithaflar

Şemse, merkezden yayılan bir yazma bezemesidir. Açılış sayfaları, ithaflar ve ayrılmış yapraklar üzerinden konumun, yazının ve desenin neyi gösterdiğini inceleyin.

Şemse, yazma eser ve albüm yapraklarında görülen, çoğu zaman yuvarlak bir merkezden güneş ışınları gibi yayılan bezemedir. İçinde bir ithaf, kişi adı, metinden bir parça, portre veya yalnızca süsleme bulunabilir. Adı, farklı amaçlara hizmet edebilen bir biçimi ifade eder. Bir kitapta ne işe yaradığını anlamak için bezemenin bulunduğu yaprağın konumuna ve üzerindeki yazıya birlikte bakılır.

Yazma eserde şemse nasıl tanınır?

Adı, Arapçada güneş anlamına gelen şems sözcüğüyle ilişkilidir. Önce merkezi bulun ve bezemenin çevresine nasıl yerleştirildiğini inceleyin. Taç yaprağını andıran çıkıntılar, yaylar, ışın biçimli çizgiler ve boyalı yaprak desenleri aynı noktanın etrafında tekrar edebilir. Çerçevede birden fazla kuşak bulunabilir. Yazılı örneklerde sözler ortada yer alabildiği gibi kenarı da dolaşabilir. Bu yüzden iki bölgeye de bakmak gerekir. Chester Beatty kütüphanesinin kılavuzu, Rûzbihân mushafının başındaki karşılıklı iki şemseyi örnek gösterir. Chester Beatty, Rûzbihân mushafı kılavuzu.

Britanya Kraliyet Koleksiyonu’ndaki Bâbürlü «Padişahnâme»nin açılış şemsesi, geometrik desenin kâğıda nasıl kurulduğunu gösterir. Eserin numarası RCIN 1005025.b’dir. Katalog birinci yaprağın arka yüzünü yaklaşık 1657’ye tarihler, hafifçe kazınmış çizgilerden ve pergel ucunun açtığı deliklerden söz eder. Boyalı çiçekler geometrik taslağı izler. Katalogda ele alınan renk ve malzemeler arasında lacivert taşı ve metalik altın da vardır. Kâğıt üzerindeki izler, bu eserin deseninin hazırlanışına ilişkin kanıttır. Bezemeli alan 46,1 × 28,6 santimetre, yaprağın tamamı ise 58,0 × 36,4 santimetredir. İki ayrı ölçü, sadece bezemeli bölümün göründüğü bir fotoğrafta bile desenin kâğıtta ne kadar yer tuttuğunu anlamaya yardımcı olur. Royal Collection Trust, «Padişahnâme»nin açılış şemsesi.

Şemse bir cildi veya cilt içindeki bir eseri açabilir

«Padişahnâme»nin ilk yapraklarında bir çift şemse bulunur. Bunların ardından, ikinci yaprağın arka yüzü ile üçüncünün ön yüzünde, yani 2v ve 3r’de, Timur ve Şah Cihan’ın portrelerinin bulunduğu bezemeli açılım gelir. Katalog iki ayrı görsel grubun sırasını verir. Önce karşılıklı şemseler, sonra karşılıklı portreler görülür. Birinci yaprağın arka yüzüne ait kırpılmış bir fotoğraf, bezemeli alanın ayrıntılarını gösterir. Ciltte bunu hangi sayfaların izlediğini öğrenmek için kitabın tamamına ve komşu sayfalara ilişkin kayıtlara bakılır. Royal Collection Trust, RCIN 1005025 numaralı yazma ve Timur ve Şah Cihan portrelerinin yer aldığı açılım.

Şemse bir kitabın içindeki eserin başlangıcını da işaretleyebilir. Walters Sanat Müzesi W.624.42A numaralı parçayı, Emîr Hüsrev-i Dihlevî’nin «Hamse»sinden bezemeli bir sayfa olarak kaydeder. Bâbürlü yazması 1597–1598 yıllarına tarihlenir ve katalogda Lahor’a bağlanır. Madalyon, beş manzum eserin ikincisi olan «Hüsrev ile Şirin»in başındadır. Desende altın ve lacivert taşı kullanılmıştır. Müze tezhibi Hüseyin Nakkaş’a atfeder ve müstensih olarak Muhammed Hüseyin Zerrîn Kalem’i kaydeder. Şemsenin burada neyi başlattığı, şiirlerin sırası ve desenin metinle ilişkisi üzerinden anlaşılır. Yazma eser atölyeleri kılavuzu, bezeme ile metni kopyalama görevlerinin nasıl ayrı ayrı kayda geçirilebildiğini anlatır. Walters Sanat Müzesi, W.624.42A.

İthaf, kitabın hangi kütüphaneye hazırlandığını bildirebilir

Bir yazı, tek başına bir kişi adından daha belirli bir ilişkiyi gösterebilir. Christie’s kataloğunda 73 numaralı lot, 17 Haziran 1418 tarihli bir Farsça şiir seçkisidir. Açılış şemsesinde Timurlu şehzadesi İbrahim Sultan’ın kütüphanesine ithaf yer alır. Katalog çerçevede eser adları olduğunu da belirtir. Böylece aynı sayfanın ortası ve kenarı farklı bilgiler verir. Madalyon, kitabın hangi kütüphaneye sunulmak üzere hazırlandığını, çerçeve ise içerdiği edebî eserleri belirlemeye yardımcı olan başlıkları gösterir. Şiir hem ortadaki metin alanında hem de kenar boşluklarında yer alır. Çerçevedeki başlıklar, aynı ciltte bir araya getirilen birden fazla eserle ilgilidir. Christie’s, 1418 tarihli seçkinin katalog kaydı.

Morgan Kütüphanesi ve Müzesi’nde hayvanlar hakkındaki «Menâfiü’l-hayevân» (Manafiʿ-i hayavan) MS M.500 numarasıyla kayıtlıdır. İkinci yaprağın ön yüzüne ait görsel açıklaması, madalyondaki adı eserin hamisi Şemseddin ibn Ziyâeddin ez-Züşkî’nin adı olarak tanımlar. Bu iki kayıt, bir yazmanın hamisinin adını taşımakla bir kütüphaneye ithaf edilmek arasındaki farkı somutlaştırır. Görsel açıklamasında, kataloğun ortaya koyduğu ilişkiyi kullanmak gerekir. Haminin adı, kitabın sunulacağı kütüphane ve müstensihin adı, yazma hakkında üç ayrı soruyu yanıtlar. Morgan Kütüphanesi ve Müzesi, MS M.500, 2r.

Kütüphanelere ithaflar başka bezeme biçimlerinde de bulunabilir. British Library, Or 9454’ün ikinci yaprağının ön yüzünde Memlük üslubunda bezemeli bir açılış sayfası ve es-Seyyid Fahrî’nin vakıf yoluyla desteklediği kütüphaneye ithaf bulunduğunu kaydeder. 88. yaprağın ön yüzündeki ferağ kaydına göre nüshanın istinsahı 29 Mart 1379’da tamamlanmıştır. Katalog, cildin başka yerlerindeki vakıf kayıtlarını ayrıca açıklar. İthafı bulmak için metni ve yaprağın konumunu birlikte okumak mümkündür. 1418 tarihli seçkiyle karşılaştırırken British Library’nin kullandığı daha genel bezemeli açılış sayfası tanımı korunabilir. British Library, Or 9454.

Hükümdarın adı veya portresi sonradan eklenmiş olabilir

Metropolitan Sanat Müzesi, «Şah Cihan Albümü»nden bir yaprağın ön yüzünde, Bâbürlü hükümdarı Evrengzîb’in adını ve unvanlarını taşıyan bir şemse kaydeder. Müze ön yüzü yaklaşık 1658’e, arka yüzü yaklaşık 1630–1640’a tarihler. Şemseyi, Cihangir ve Şah Cihan için hazırlanmış bir derlemeye sonradan eklenen bir unsur olarak tanımlar. Fotoğraf açıklamasında görülen yüzün tarihi verilebilir. İki yüz de gösterildiğinde, farklı tarihleri ilgili yüze bağlamak çalışma aşamalarını görünür kılar. Böylece tek yaprakta korunmuş birden çok işçilik dönemi anlaşılır. The Met, Evrengzîb şemsesi 55.121.10.40.

Cleveland Sanat Müzesi’ndeki saray albümüne ait bir yaprak, desenin merkezinin nasıl değiştirilebildiğini gösterir. Cleveland 2013.331 numaralı eseri kapanış yaprağı olarak tanımlar. Bezeme 1640–1655’e, ilk portre yaklaşık 1640–1650’ye, değişiklik ise 1658 sonrasına tarihlenir. Müzenin açıklamasına göre şemsenin ortasında başlangıçta desensiz bir altın disk vardı. Evrengzîb’in portresi büyük olasılıkla tahta çıktıktan sonra eklendi. Bugün ortada portre görülür. Çevresindeki bezemenin ayrı bir yapım geçmişi vardır. Bu iki albüm kaydı, bir hükümdarın adını ya da yüzünü tanımanın tarihlemenin ilk adımı olduğunu gösterir. Sonraki adım, kataloğun iki yüz ve eklenen parçalar için verdiği bilgileri okumaktır. Cleveland, kapanış şemsesi 2013.331.

Merkezde bir âyet veya boş bırakılmış bir alan

Chester Beatty, 16. yüzyıl ortalarında Şiraz’da yapılan Rûzbihân mushafının karşılıklı açılış şemselerinde Kur’an’ın 17. sûresinin 88. âyetinin beyaz yazıyla yer aldığını belirtir. Buradaki sözler kitabın taşıdığı kutsal metnin parçasıdır. Bir açıklamada âyet numarası ve metni taşıyan karşılıklı iki yaprak birlikte anılabilir. Açılımın tamamı gösterildiğinde iki desenin ilişkisi görülür. Yalnızca bir yaprağın görüntüsü ise o yüzdeki yazıyı ve boyayı daha yakından incelemeye elverişlidir. Yazma bezemelerinin metni düzenlemekteki diğer işlevleri için Kur’an tezhibi ve okuma işaretleri kılavuzuna bakabilirsiniz. Chester Beatty, CBL Is 1558, 49. sayfadaki görsel.

Smithsonian’a bağlı Ulusal Asya Sanatı Müzesi’ndeki Safevî mushaf yaprağı, iki yüzün kitabın sırasına ne kattığını gösterir. Müze F1932.67 numaralı yaprağı 1598’e tarihler. Ön yüz, iki sayfalı bir açılımın sol tarafındadır ve 17. sûrenin 88. âyetini taşıyan bir şemse içerir. Arka yüz başka bir bezemeli açılımın parçasıdır ve Fâtiha sûresinden metin taşır. Tek bir envanter numarası böylece kitabın iki ayrı yerini gösterir. Müze ayrı kayda alınan yaprağın yanında, onun ait olduğu mushafın F1932.65 numarasını da verir. Bu ayrıntılar, bezemeyi yalnızca merkezinin yakın çekiminden daha kesin bir yere oturtur. Smithsonian, F1932.67 numaralı mushaf yaprağı.

Bunu Cleveland Sanat Müzesi’ndeki bir «Şâhnâme» yaprağıyla karşılaştırabilirsiniz. Firdevsî’nin eserine ait bu yaprak yaklaşık 1444’te Şiraz’da hazırlanmıştır. Müze 1945.169.a’yı iki sayfalı bir açılış bezemesinin sağ yaprağının ön yüzü olarak tanımlar. Ortası boştur. Katalog bu alanın isim veya portre için ayrılmış olabileceğini belirtir. Bu, boşluğun olası bir işlevidir. Mevcut merkezde kimliği belirlemeye yarayacak bir yazı ya da portre yoktur. Yaprağın açılış çiftindeki konumu, katalogda ayrıca belgelenmiştir. Cleveland, «Şâhnâme» şemsesi 1945.169.a.

Ayrılmış bir yaprakta neler görülebilir?

Smithsonian’a bağlı Ulusal Asya Sanatı Müzesi, F1933.3 numaralı eseri kimliği belirlenmemiş bir metinden ayrılmış yaprak olarak kataloglar. Yaprağı 13. veya 14. yüzyıla tarihler ve kökenini İran olarak verir. Ön yüzde tek sütunda on bir satır vardır. Arka yüzdeki şemsede, iki dış bezeme çerçevesinin içinde kûfî yazı kuşağı yer alır. Müze madalyonun krem renkli kâğıt üzerine monte edildiğini de kaydeder. Böylece günümüzdeki iki yüz, yazının yeri ve desenin görülebilen düzeni anlatılabilir. Katalog, ayrılmış yaprağın asıl kitaptaki yerini bildirmez. Smithsonian, ayrılmış yaprak F1933.3.

Kûfî kuşak, merkezin yanı sıra çerçeveye bakmanın neden yararlı olduğunu gösterir. Müze kuşakta tekrar eden sözleri tanımlar. Asıl metin belirlenmemiş olsa bile burada yazı bulunduğu doğrulanabilir. Yazı türünün adı, harflerin görünümünü ve yazılış biçimini ifade eder. Sözlerin anlamı ve asıl kitapla ilişkisi için ayrı deliller gerekir. Kûfî yazı ve diğer hat türleri kılavuzu bu görünüm farklarını örneklerle açıklar.

Katalogda veya fotoğraf altında şemse nasıl anlatılır?

Önce yaprağın tamamına bakın. Madalyonu ve çerçevelerini belirleyin, ardından yazının veya portrenin yerini söyleyin. Bir cildin başında birkaç bezeme türü birlikte kullanılabilir. «Padişahnâme»de alanın ve yaprağın ölçüleri, boyalı yüzeyi çevresindeki kâğıttan ayırmayı sağlar. Kırpılmış bir görseli «Şâhnâme»yle veya başka bir yazmayla karşılaştırmadan önce katalogdan tam yaprak ölçüsünü bulun. Yaprak numarası ve yüzü biliniyorsa bunları da kaydedin. 1v ilk yaprağın arka yüzü, 2r ikinci yaprağın ön yüzüdür. Ciltli eserin sırası veya belgelere dayanan dijital bir düzenleme, bezemeli sayfadan önce ve sonra ne olduğunu gösterebilir. Mushafların yaprak ve cilt yapısı kılavuzu, yaprak ile sayfanın neden farklı sayım birimleri olduğunu açıklar.

Açılış konumu biliniyorsa, şemsenin hangi cildi veya eseri başlattığını belirtin. Sonradan eklenen bir unsur varsa katalogda verilen sayfa, bezeme ve ekin ayrı tarihlerini aktarın. Smithsonian örneği için «Ayrılmış bir yaprağın arka yüzündeki bezemeli şemse, Smithsonian F1933.3» denebilir. İleride asıl yaprak sırası ya da hami belirlenirse, bu bilgi kaynağıyla eklenebilir. Tarihli bir ferağ kaydı, mülkiyet işareti veya yazmayla eşleşen bir yaprak, güneş biçiminin tek başına gösteremediği bilgileri sağlayabilir. Yazmaların kökeni, dolaşımı ve katalog kayıtları kılavuzu.