
เจตจำนงเสรีในอิสลาม: กอดัร การเลือก และความรับผิดชอบ
กอดัรหรือการกำหนดของอัลลอฮ์เกี่ยวข้องกับการตัดสินใจของมนุษย์อย่างไร อ่านอัลกุรอาน หะดีษ และงานของนักเทววิทยาที่แยกเจตนา ความสามารถ และการถูกบังคับ
หากเจตจำนงเสรีหมายถึงการไตร่ตรอง เลือก และรับผิดชอบต่อสิ่งที่เลือก อัลกุรอานให้ความสำคัญทางศีลธรรมกับการเลือกของมนุษย์ หากหมายถึงเจตจำนงที่เป็นอิสระจากพระประสงค์ของอัลลอฮ์โดยสิ้นเชิง อัลกุรอานสองโองการต่อกันคือ 76:29–30 กล่าวถึงความประสงค์ของมนุษย์ภายในกรอบพระประสงค์ของพระองค์ กอดัร ซึ่งในที่นี้หมายถึงการกำหนดของอัลลอฮ์ เป็นแนวคิดสำคัญในการพิจารณาคำถามนี้
เมื่อต้องพิจารณาความรับผิดชอบในเหตุการณ์หนึ่ง คำถามสามข้อช่วยให้เห็นรายละเอียด ได้แก่ คนผู้นั้นตั้งใจทำอะไร เขาทำอะไรได้จริง และมีการบังคับจนไม่สามารถเลือกหรือไม่ คนสองคนอาจพูดคำเดียวกันแต่มีคำตอบต่อคำถามเหล่านี้ต่างกัน เนื้อหาต่อไปจะพิจารณาโองการ หะดีษ และตัวอย่างจากนักเทววิทยา ก่อนอ่านเรื่องที่อุมัรปรึกษาผู้อื่นเพื่อตัดสินใจที่ซัรฆ์
กอดัรในอัลกุรอานและรายงานเรื่องญิบรีล
อัลกุรอาน 54:49 ใช้สำนวน bi-qadar เมื่อกล่าวถึงการสร้างสรรพสิ่ง คำแปลอาจใช้คำว่าตามขนาด ตามแบบกำหนด หรือด้วยการกำหนดของอัลลอฮ์ แต่ละคำชวนให้สังเกตคนละด้านของโองการ เรื่องที่กล่าวถึงโดยตรงในที่นี้คือการสร้าง หากจะดูว่ามนุษย์ต้องรับผิดชอบต่อสิ่งใด ควรอ่านโองการที่กล่าวถึงความสามารถและการกระทำของมนุษย์โดยตรงประกอบด้วย
ใน เศาะฮีห์มุสลิม 8a ยะห์ยา อิบนุ ยะอ์มุร เล่าว่าอับดุลลอฮ์ อิบนุ อุมัร ได้รับคำถามเรื่องกอดัรอย่างไร อับดุลลอฮ์จึงถ่ายทอดเรื่องที่อุมัรผู้เป็นบิดาเล่าเกี่ยวกับการพบมลาอิกะฮ์ญิบรีล ในคำตอบ มุฮัมมัดกล่าวถึงการศรัทธาต่อกอดัรทั้งส่วนที่ดีและร้ายว่าเป็นส่วนหนึ่งของความศรัทธา การแยกคำถามที่ยะห์ยาเล่าออกจากเหตุการณ์ที่อุมัรเป็นผู้บอกเล่าช่วยให้ติดตามว่า คำอธิบายเรื่องความศรัทธาปรากฏตรงไหน
โองการเรื่องการสร้างกับรายงานเรื่องญิบรีลเน้นคนละประเด็น รายงานหลังวางกอดัรไว้ในคำอธิบายความศรัทธาที่กว้างกว่า สามารถอ่านคำตอบทั้งหมดใน บทอธิบายหลักศรัทธาหกประการของอิสลาม ส่วนบทนี้จะติดตามว่าแหล่งข้อมูลต่าง ๆ กล่าวถึงความรับผิดชอบของมนุษย์ในกรอบดังกล่าวอย่างไร
อัลกุรอานกล่าวอย่างไรเรื่องความประสงค์และความสามารถ
ใน 76:29–30 โองการแรกกล่าวถึงผู้ที่ปรารถนาจะเลือกหนทางไปสู่พระผู้อภิบาลของตน โองการถัดมาเชื่อมความประสงค์ของมนุษย์เข้ากับพระประสงค์ของอัลลอฮ์ และกล่าวถึงความรอบรู้และพระปรีชาญาณของพระองค์ การอ่านสองโองการติดกันช่วยให้เห็นว่าใครเป็นผู้ประสงค์ในแต่ละประโยค มนุษย์เป็นผู้ที่คิดจะเลือกหนทาง ส่วนโองการถัดมาแสดงว่าความประสงค์นั้นสัมพันธ์กับพระองค์อย่างไร
ใน 2:286 ความสามารถกับความรับผิดชอบอยู่ในโองการเดียวกัน อัลลอฮ์ทรงวางภาระแก่แต่ละดวงจิตตามที่รับได้ จากนั้นโองการกล่าวถึงสิ่งที่บุคคลได้มาจากการกระทำและสิ่งที่ต้องแบกรับ ตามด้วยคำวิงวอนเกี่ยวกับการหลงลืมหรือผิดพลาด ตลอดจนการขอให้ทรงอภัยและเมตตา เมื่ออ่านถึงความรับผิดชอบ จึงพบคำถามว่าคนนั้นทำอะไรได้และจะวิงวอนอย่างไรเมื่อผิดพลาดด้วย
คำกริยาภาษาอาหรับที่หมายถึงการได้มาในโองการนี้มาจากราก k-s-b คำว่า kasb ซึ่งหมายถึงการได้มาหรือการรับเอาการกระทำมาเป็นของตนในงานเทววิทยารุ่นหลังเกี่ยวข้องกับรากเดียวกัน ความหมายเฉพาะทางควรอ่านจากงานของผู้ที่อธิบายคำนั้น หากต้องการค้นโองการตามเลขอ้างอิง มี คู่มือเรื่องซูเราะฮ์และโองการในอัลกุรอาน ให้ใช้ประกอบ
เหตุใดเจตนาและการถูกบังคับจึงสำคัญต่อความรับผิดชอบ
อัลกุรอาน 16:106 กล่าวถึงกรณีหนึ่งโดยเฉพาะ โดยแยกผู้ที่ถูกบังคับให้แสดงออกว่าปฏิเสธความศรัทธาแต่จิตใจยังยึดมั่น ออกจากผู้ที่ยอมรับการปฏิเสธศรัทธาด้วยความสมัครใจ ประเด็นโดยตรงคือการปฏิเสธศรัทธาภายใต้การบังคับ ความแตกต่างนี้ช่วยให้เห็นเหตุผลที่ต้องพิจารณาทั้งสิ่งที่บุคคลแสดงออกและสถานการณ์ที่เขาเผชิญ
ใน เศาะฮีห์อัลบุคอรี 1 อุมัรถ่ายทอดคำสอนที่เชื่อมการกระทำกับเจตนา ตัวอย่างคือการอพยพเพื่อผลประโยชน์ทางโลกหรือเพื่อแต่งงาน การอพยพของคนผู้นั้นอธิบายได้จากเป้าหมายของเขา ส่วนการบรรลุเป้าหมายหลังเดินทางไปแล้วเป็นอีกเรื่องหนึ่ง หากต้องการติดตามว่าผู้ใดถ่ายทอดมาจากผู้ใด โปรดดู คู่มือหะดีษและสายรายงาน
ลองนึกถึงคนสองคนที่ตอบรับด้วยคำเดียวกันระหว่างประชุม คนแรกพิจารณาทางเลือกแล้วเห็นด้วย ส่วนอีกคนตอบหลังถูกข่มขู่อย่างร้ายแรง คำที่ปรากฏในบันทึกอาจเหมือนกัน แต่การพิจารณาว่าแต่ละคนปฏิเสธได้จริงหรือไม่ต้องดูข้อมูลคนละอย่าง ตัวอย่างนี้ช่วยตั้งคำถามเรื่องความรับผิดชอบ การวินิจฉัยกรณีจริงในทางศาสนาหรือกฎหมายต้องพิจารณาข้อเท็จจริงและหลักฐานที่เกี่ยวข้องกับกรณีนั้น
อัลอัชอะรีอธิบายการได้มาซึ่งการกระทำอย่างไร
ในงานภาษาอาหรับ อัลลุมะอ์ หน้า 75 อะบู อัลหะสัน อัลอัชอะรี เปรียบเทียบการเดินไปมากับอาการสั่นที่เกิดขึ้นโดยไม่ตั้งใจ ในข้ออธิบายของเขา อัลลอฮ์ทรงสร้างการเคลื่อนไหวทั้งสองอย่าง ในขณะเดียวกัน ผู้ที่ขยับร่างกายรับรู้ว่าตนมีส่วนกับการเคลื่อนไหวแต่ละแบบต่างกัน การเปรียบเทียบช่วยให้เขาอธิบายการกระทำโดยสมัครใจผ่านสิ่งที่สังเกตได้ในชีวิตประจำวัน
ใน หน้าถัดมา เขาเชื่อมการได้มาซึ่งการกระทำหรือ kasb กับความสามารถที่ถูกสร้างขึ้นในตัวผู้ได้มาซึ่งการกระทำนั้น ในข้ออธิบายนี้ มีทั้งคำถามว่าใครสร้างการกระทำ และคำถามว่าในแง่ใดจึงเรียกได้ว่าเป็นการกระทำของคนที่ลงมือ ตัวอย่างการเดินและการสั่นทำให้ตามคำอธิบายทั้งสองด้านได้ก่อนอ่านนิยามโดยละเอียด
บินยามิน อับราฮามอฟ พิจารณาสำนวนของอัลอัชอะรีใน งานวิจัยปี 1989 และวิเคราะห์ความสัมพันธ์ระหว่างการที่อัลลอฮ์ทรงสร้างการกระทำกับความรับผิดชอบของมนุษย์ การอ่านงานวิจัยควบคู่กับหน้าภาษาอาหรับช่วยแยกข้อเขียนของอัลอัชอะรีออกจากคำอธิบายของผู้ศึกษา หน้าทั้งสองที่อ้างถึงเป็นแนวอธิบายของอัลอัชอะรีในงานชิ้นนี้
อัลมาตุรีดีแยกความสามารถออกจากการเลือกอย่างไร
ใน กิตาบ อัตเตาฮีด หน้า 186 อะบู มันศูร อัลมาตุรีดี อธิบายการกระทำโดยพิจารณาสิ่งที่บุคคลรู้ เลือก และตั้งใจ ในแง่นี้การกระทำเป็นของบุคคลผู้ลงมือ จากนั้นเขาอธิบายว่าอัลลอฮ์ทรงสร้างการกระทำ คำว่า ikhtiyar หมายถึงการเลือก ซึ่งช่วยกล่าวถึงการมีส่วนของผู้ที่รู้ว่าตนทำอะไรและเลือกว่าจะทำอย่างไร
ใน หน้า 188 เขากล่าวถึงความพร้อมของเงื่อนไข เครื่องมือ และความสามารถก่อนลงมือ ใน หน้า 189 เขายกความสามารถในการเดินทางไปประกอบพิธีฮัจญ์และโองการ 2:286 มาพิจารณาว่าเงื่อนไขใดต้องมีอยู่ก่อนจึงจะกล่าวถึงหน้าที่ได้ เขาแยกเงื่อนไขล่วงหน้าจากความสามารถที่เกี่ยวกับการทำกิจนั้นจริงในเวลาที่ทำ
ก่อนออกเดินทาง คนหนึ่งอาจตรวจสอบว่าตนมีเครื่องมือและเงื่อนไขสำหรับการเดินทางหรือไม่ ส่วนการจะทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งระหว่างทางได้ ณ ขณะนั้น ขึ้นอยู่กับอีกสถานการณ์หนึ่ง ความสามารถจึงใช้พูดถึงคำถามที่ต่างกันตามเวลา นาซีห์ โมยิกกัล พิจารณาการเลือกและการได้มาซึ่งการกระทำในแนวคิดซุนนีที่กล่าวถึงนี้ใน งานวิจัยเปรียบเทียบปี 2024
จุดยืนระหว่างสองขั้วในงานของชีอะฮ์สายสิบสองอิมาม
ใน บทของอัศศอดูกว่าด้วยการบังคับและการมอบอำนาจ ผู้เขียนระบุว่าจุดยืนระหว่างสองขั้วเป็นคำอธิบายของญะอ์ฟัร อัศศอดิก ขั้วหนึ่งคือการบังคับ (jabr) อีกขั้วคือการมอบอำนาจกระทำทั้งหมดให้มนุษย์ (tafwid) นี่คือสำนวนที่ปรากฏในงานชิ้นหนึ่งของชีอะฮ์สายสิบสองอิมาม ตัวอย่างถัดมาอธิบายว่าผู้เขียนใช้สำนวนนี้อย่างไร
คนหนึ่งแนะนำอีกคนให้เลี่ยงการกระทำผิด แต่อีกคนยังลงมือทำ เมื่อผู้แนะนำปล่อยให้เขาตัดสินใจหลังจากให้คำแนะนำแล้ว การปล่อยให้เกิดขึ้นต่างจากการสั่งให้ทำ หากติดตามว่าใครเป็นคนเตือนและใครเป็นคนลงมือ จะเห็นความต่างระหว่างการปล่อยให้เหตุการณ์เกิดกับการออกคำสั่งในตัวอย่างนี้
นักเทววิทยาสามคนใช้ตัวอย่างเพื่อวิเคราะห์คนละเรื่อง อัลอัชอะรีดูการเคลื่อนไหวที่ตั้งใจและไม่ตั้งใจ อัลมาตุรีดีดูความพร้อมก่อนทำและความสามารถขณะทำ ส่วนอัศศอดูกดูความเกี่ยวข้องระหว่างผู้ให้คำแนะนำกับการกระทำของคนอื่น เมื่ออ่านเปรียบเทียบ จึงควรเริ่มจากคำถามของผู้เขียนแต่ละคนในข้อความที่ยกมา
ความศรัทธาต่อการกำหนดอยู่ร่วมกับความพยายามและการตัดสินใจได้อย่างไร
ใน เศาะฮีห์มุสลิม 2664 อะบูฮุร็อยเราะฮ์ถ่ายทอดคำแนะนำให้มุ่งทำสิ่งที่มีประโยชน์ ขอความช่วยเหลือจากอัลลอฮ์ และพากเพียร เมื่อเหตุร้ายเกิดขึ้นแล้ว คำแนะนำพาออกจากการวนคิดว่าจะเกิดอะไรหากครั้งนั้นทำต่างไป ลำดับนี้ชี้ให้เห็นทั้งสิ่งที่ยังทำได้และท่าทีต่อผลที่เกิดขึ้นแล้ว ส่วนรูปแบบการขอพรดูได้ใน บทอธิบายดุอาอ์และละหมาด
ใน เศาะฮีห์อัลบุคอรี 5729 อิบนุอับบาสเล่าว่าอุมัรได้รับข่าวโรคระบาดในแคว้นอัชชามเมื่ออยู่ที่ซัรฆ์ อุมัรปรึกษาคนหลายกลุ่มและประกาศว่าจะเดินทางกลับ เมื่ออะบูอุบัยดะฮ์ถามว่าเขากำลังหนีจากการกำหนดของอัลลอฮ์หรือ อุมัรตอบว่าพวกเขากำลังไปจากการกำหนดหนึ่งของพระองค์สู่อีกการกำหนดหนึ่ง เขายกตัวอย่างหุบเขาที่มีฝั่งอุดมสมบูรณ์และฝั่งแห้งแล้ง ซึ่งผู้เลี้ยงต้องเลือกว่าจะให้อูฐกินหญ้าฝั่งใด
หลังจากนั้น อับดุรเราะห์มาน อิบนุ เอาฟ์ จึงมาถึงและถ่ายทอดคำสอนของมุฮัมมัดที่เกี่ยวกับเหตุการณ์นั้น ลำดับนี้ช่วยให้แยกสิ่งที่อุมัรทราบตอนปรึกษาผู้คนจากข้อมูลที่ได้ในภายหลัง ในความเข้าใจของอุมัร ทั้งการเดินหน้าต่อและการกลับอยู่ภายในกอดัร เขาพิจารณาและเลือกทางหนึ่งหลังได้ฟังความคิดเห็น เหตุการณ์ที่ซัรฆ์จึงแสดงให้เห็นการตัดสินใจหนึ่งที่มีทั้งการพิจารณาสถานการณ์และความศรัทธาต่อการกำหนดของอัลลอฮ์





