หมวกเฟซหรือทาร์บูชคืออะไร? รูปทรง ประวัติ และตัวอย่างในพิพิธภัณฑ์

หมวกเฟซหรือทาร์บูชคืออะไร? รูปทรง ประวัติ และตัวอย่างในพิพิธภัณฑ์

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

รู้จักหมวกเฟซจากยอดแบน ผ้าสักหลาด และพู่ ตัวอย่างจากพิพิธภัณฑ์แสดงความแตกต่างระหว่างหมวกเครื่องแบบออตโตมันกับเครื่องแต่งกายท้องถิ่น

หมวกเฟซ หรือ ทาร์บูช เป็นหมวกไม่มีปีก มักทำจากผ้าสักหลาด รูปทรงที่คุ้นตาคือยอดแบนและมีพู่ติดอยู่ตรงกลางหรือใกล้จุดกึ่งกลาง สีแดงพบได้บ่อย แต่หมวกที่หลงเหลือมีทั้งเฉดสี ความสูงของตัวหมวก สีพู่ และผ้าที่ใช้พันรอบหมวกแตกต่างกัน ความแตกต่างเหล่านี้เห็นชัดขึ้นเมื่อพิจารณาหมวกควบคู่กับชุดที่ใช้สวม

ยอดหมวก พู่ และชื่อเรียก

เมื่อมองจากด้านข้าง หมวกเฟซแบบที่คุ้นเคยคล้ายทรงกระบอกเตี้ยที่ผนังสอบเข้าเล็กน้อย เมื่อมองจากด้านบนจะเห็นยอดเป็นแผ่นกลมแบน ขอบด้านล่างเป็นช่องเปิดสำหรับสวมศีรษะ เพราะไม่มีปีกยื่นออกมา แนวขอบจึงขึ้นอยู่กับความเอียงของผนังและรูปทรงของยอด พู่ที่แกว่งได้เป็นส่วนที่เคลื่อนไหวบนตัวหมวกซึ่งขึ้นรูปให้คงตัว

แค็ตตาล็อกภาษาอังกฤษใช้คำว่า fez ส่วน tarboosh และ tarbush เป็นการสะกดภาษาอังกฤษต่างกันของชื่อที่พบในบริบทภาษาอาหรับ บริติชมิวเซียมใช้ทั้ง fez และ tarbush เรียกหมวกใบเดียวจากปาเลสไตน์ คำภาษาตุรกีคือ fes ฮืลยา เตซจัน (Hülya Tezcan) เชื่อมโยงชื่อในภาษาตะวันตกกับเมืองเฟซในโมร็อกโก ซึ่งสะกดได้ทั้ง Fez และ Fès ในบทความของสารานุกรมอิสลาม TDV ความเชื่อมโยงนี้ช่วยอธิบายชื่อที่พบในแค็ตตาล็อก ส่วนสถานที่ผลิตและประวัติการได้มาของวัตถุให้ดูจากบันทึกของหมวกแต่ละใบ

หมวกที่ขายหรือจัดแสดงภายใต้ชื่อเดียวกันอาจมีสัดส่วนต่างกันมาก ตัวหมวกที่เตี้ยอาจถูกผ้าที่พันรอบปิดบังได้มากกว่า หมวกสูงทำให้เห็นผนังด้านข้างเด่นกว่า แม้แต่ความลาดของผนังก็เปลี่ยนได้ หมวกทหารรุ่นแรกที่เตซจันอธิบายสูงประมาณ 20–25 เซนติเมตร และผายออกเล็กน้อยเมื่อเข้าใกล้ยอด

การขึ้นรูปสักหลาดและติดพู่

เตซจันอธิบายวิธีทำหมวกออตโตมันในอดีต เริ่มจากทำขนแกะให้เป็นทรงคล้ายถุง การทำสักหลาดด้วยน้ำและการเก็บงานในขั้นต่อมาทำให้วัสดุแน่นขึ้นและหดตัว หลังย้อมและผ่านกระบวนการเพิ่มเติม ช่างขึ้นรูปบนแม่พิมพ์แล้วเก็บผิวงาน แม่พิมพ์กำหนดสัดส่วนของหมวกที่ทำเสร็จแล้ว โครงเสริมด้านในช่วยให้หมวกทรงสูงรุ่นแรกคงรูปได้ ตัวหมวกสีแดงกับพู่ไหมใช้วัสดุคนละชนิดและผ่านงานคนละขั้นตอน

แหล่งเดียวกันบันทึกถึงช่างที่รับคืนรูปหมวกที่เสียทรง ตอนแรกใช้แม่พิมพ์ไม้ ต่อมาใช้แม่พิมพ์ทองเหลืองที่ให้ความร้อนในเมืองต่าง ๆ รวมถึงอิซมีร์และอิสตันบูล แม่พิมพ์มีหมายเลขและมีหลายขนาดหลายทรง ตัวหมวกที่เล็กกว่าหรือตั้งตรงกว่าอาจสะท้อนการเลือกแม่พิมพ์ของช่าง

วิธีติดพู่ที่ยอดก็เปลี่ยนได้ หมวกออตโตมันรุ่นแรกในคำอธิบายของเตซจันมีพู่ไหมสีน้ำเงินเข้มหรือสีดำผูกกับเดือยตรงกึ่งกลาง เส้นไหมสีน้ำเงินที่ยาวอาจแผ่ออกจนต้องใช้หวีจัดให้เรียบ ข้อกำหนดที่อ้างถึงสำหรับ ค.ศ. 1845 ระบุให้ทหารใช้พู่แบบบิดเกลียวและติดแผ่นทองเหลืองบางที่ยอด ทั้งชิ้นส่วนเล็กนี้และการดูแลเส้นไหมมีผลต่อรูปโฉมของหมวก

สิ่งที่เปลี่ยนไปในสมัยสุลต่านมะห์มูดที่ 2

ใน ค.ศ. 1829 สมัยสุลต่านมะห์มูดที่ 2 รัฐบาลออตโตมันนำหมวกเฟซมาใช้กับกองทัพใหม่ชื่อ Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye การตัดสินใจเกิดขึ้นหลังการยุบกองทหารเยนิเชรีใน ค.ศ. 1826 ซึ่งอยู่ในช่วงความเปลี่ยนแปลงด้านการทหารและการปกครองของออตโตมัน อิสมาอิล ฮักกึ อูซุนชาร์ชือลือ (İsmail Hakkı Uzunçarşılı) นักประวัติศาสตร์ ตีพิมพ์รายงานจากหอจดหมายเหตุและคำตอบเป็นลายลักษณ์อักษรของสุลต่าน เอกสารกล่าวถึงการประชุมที่เจ้าหน้าที่พิจารณาหมวกตัวอย่าง รายงานระบุว่าหมวกทหารแบบเดิมเสื่อมสภาพเร็วเมื่อถูกแดด ฝน และความชื้น ผู้เข้าประชุมพิจารณาความทนทาน ต้นทุน การใช้หมวกเฟซในพื้นที่อื่น และความยาวของพู่ที่เสนอ

การตัดสินใจดังกล่าวมีขอบเขตเฉพาะกองทัพที่ระบุ ในเอกสารที่ตีพิมพ์ สุลต่านทรงอนุมัติแบบและให้เตรียมหมวกไว้แจกจ่าย บทความยังกล่าวถึงการตั้งโรงทำหมวกเฟซฮาเนในอิสตันบูลเมื่อ ค.ศ. 1830 โดยนำช่างทำหมวกมาจากตูนิส การตัดสินใจเรื่องแบบและการตั้งโรงทำหมวกเป็นส่วนหนึ่งของการจัดหา หมวกที่เลือกต้องมีทั้งสินค้าสำเร็จและช่างที่ขึ้นรูปได้ ข้อความจากพงศาวดารออตโตมันที่อูซุนชาร์ชือลืออ้างถึงบันทึกคำสั่งซื้อหมวก 50,000 ใบจากตูนิส พงศาวดารให้หลักฐานการสั่งซื้อ ส่วนบันทึกเรื่องเฟซฮาเนแสดงความพยายามผลิตหมวกในอิสตันบูล เตซจันบันทึกด้วยว่ามีการนำเข้าควบคู่กับการผลิตในโรงงานออตโตมัน ชื่อหมวกในภาษาตุรกีกับสถานที่ผลิตจึงอาจชี้ไปยังคนละแห่ง

รูปทรงเฟซออตโตมันยังเปลี่ยนต่อมา เตซจันกล่าวถึงแบบเล็กที่สัมพันธ์กับอับดุลเมจิด แบบกว้างที่สัมพันธ์กับอับดุลอาซิซ และแบบตั้งตรงกว่าที่สัมพันธ์กับอับดุลฮามิดที่ 2 ความแตกต่างเหล่านี้ช่วยเปรียบเทียบภาพบุคคลที่มีข้อมูลกำกับชัดเจน วัตถุแต่ละชิ้นมีหลักฐานการระบุที่มาต่างระดับกัน หากสนใจการอ่านวัตถุที่เชื่อมโยงกับผู้ปกครองและการบริหารของออตโตมัน ดูตราพระนามบนเอกสารออตโตมันประกอบได้

หมวกสองใบจากปาเลสไตน์ในสองบริบท

บริติชมิวเซียมมีหมวกเฟซหมายเลข As1966,01.236 ของชายในชนบทจากปาเลสไตน์ในอดีต ช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 ถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 ตัวหมวกเป็นสักหลาดสีแดงเลือดหมู พู่เป็นไหมสีน้ำเงิน ความสูงไม่รวมพู่คือ 15 เซนติเมตร ส่วนเส้นผ่านศูนย์กลางคือ 19 เซนติเมตร ทะเบียนพิพิธภัณฑ์ระบุว่าอาจพันผ้ารอบหมวกเป็นผ้าโพกศีรษะหรือสวมหมวกเดี่ยว ๆ ก็ได้ ผ้าที่พันจะเปลี่ยนว่ามองเห็นผนังสักหลาดมากน้อยเพียงใด

หมายเลข As2000,08.60 เป็นหมวกที่ใช้กับเครื่องแต่งกายอีกชุดหนึ่ง เป็นหมวกเฟซสำหรับพิธีของเด็กชายจากปาเลสไตน์ในคริสต์ศตวรรษที่ 19 ซึ่งพิพิธภัณฑ์ระบุว่าเกี่ยวข้องกับงานฉลองพิธีเข้าสุหนัต ตัวหมวกเป็นผ้าสักหลาดสีแดงและพู่สีดำ ด้านหน้ามีชายประดับจากแผ่นโลหะรูปเหรียญที่ปั๊มลาย ด้ายฝ้ายและส่วนที่พันด้วยด้ายเคลือบทองช่วยเสริมลวดลาย ความสูงไม่รวมพู่ดำคือ 11 เซนติเมตร และเส้นผ่านศูนย์กลาง 18 เซนติเมตร

สองใบมีเส้นผ่านศูนย์กลางต่างกันเพียง 1 เซนติเมตร แต่ความสูงต่างกัน 4 เซนติเมตร สิ่งที่เด่นที่สุดบนหมวกเด็กชายคือเครื่องประดับด้านหน้า รูปทรงพื้นฐานยังดูเป็นทาร์บูช ขณะที่เครื่องประดับห้อยและทะเบียนวัตถุเชื่อมตัวอย่างนี้กับโอกาสเฉพาะ การดูขนาดและการประดับให้ข้อมูลมากกว่าดูเฉพาะสีที่อยู่ในกลุ่มใกล้กัน

หมวก ผ้าคลุม และเครื่องแต่งกายท้องถิ่น

พิพิธภัณฑ์เพนน์บันทึกหมวกเฟซสักหลาดสีแดงกับผ้าปักไว้ภายใต้หมายเลข 29-165-7 บันทึกเชื่อมโยงวัตถุกับตุรกีและจัดให้อยู่ในช่วงกว้างที่เรียกว่า “สมัยใหม่” ผ้าปักปรากฏในคำอธิบายวัตถุ ส่วนบรรทัดระบุผู้บริจาคที่เป็นไปได้และคำระบุว่าก่อน ค.ศ. 1929 เป็นข้อมูลประวัติการเข้าคอลเล็กชัน จึงช่วยกำหนดปีผลิตได้จำกัด บันทึกของบริติชมิวเซียมเรื่องการพันผ้ารอบหมวกเป็นอีกตัวอย่างหนึ่งว่าผ้าประกอบเปลี่ยนรูปโฉมของเครื่องสวมศีรษะได้อย่างไร

ศูนย์ทัศนศิลป์และการวิจัยในไซปรัสบันทึกหมวกเฟซของชาวไซปรัสเชื้อสายตุรกีหมายเลข cst_00803 ว่าเป็นหมวกสักหลาดแดงพู่ดำในคริสต์ศตวรรษที่ 19 ทะเบียนไม่ได้ระบุผู้ทำหรือสถานที่ผลิต คำอธิบายทางวัฒนธรรมเชื่อมหมวกกับธรรมเนียมการแต่งกาย ส่วนเมืองที่ทำหมวกยังไม่ปรากฏในทะเบียน

หมวกเฟซคริสต์ศตวรรษที่ 20 ของพิพิธภัณฑ์ยิวแห่งกรีซเป็นกำมะหยี่สีแดงเข้ม มีพู่และคำว่า “Pasha” ปักด้วยด้ายสีเหลือง พิพิธภัณฑ์จัดวัตถุไว้ในหมวดเครื่องแต่งกายและเครื่องประดับที่เชื่อมโยงกับชุมชนเซฟาร์ดีและโรมานิโอต ตัวอย่างนี้แสดงว่าชื่อหมวกเดียวกันใช้กับผ้าคนละชนิดและพบในคอลเล็กชันที่ต่างกัน ลายปักเป็นลักษณะของหมวกตามบันทึก แค็ตตาล็อกไม่ได้ให้ชื่อผู้ทำ บทเปรียบเทียบคาฟตานกับอาบายาใช้รายละเอียดของทรงเสื้อ ชั้นผ้า และวัสดุเพื่ออธิบายชื่อเครื่องแต่งกายที่พบต่างภูมิภาคในลักษณะเดียวกัน

พู่บอกอะไรได้บ้าง

พู่ดำเป็นแบบคุ้นตาในภาพหมวกเฟซ และพู่สีน้ำเงินมีตัวอย่างที่บันทึกไว้อย่างชัดเจน หมวกชนบทของบริติชมิวเซียมจากปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 หรือต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 ใช้พู่สีน้ำเงิน เช่นเดียวกับหมวกเฟซสักหลาดแดงที่ไม่ระบุวันที่ในสถาบันศิลปะดีทรอยต์ แค็ตตาล็อกดีทรอยต์ระบุหมวกใบนั้นว่าเป็นของตุรกี สีพู่ที่ตรงกันช่วยเริ่มการเปรียบเทียบ ส่วนหลักฐานเรื่องสถานที่และช่วงเวลาของแต่ละใบมีขอบเขตต่างกัน

การวางพู่มีความหมายได้ในบันทึกเฉพาะชิ้น ทะเบียนของบริติชมิวเซียมสำหรับหมวกชนบทกล่าวถึงธรรมเนียมที่โยงตำแหน่งพู่กับสถานภาพสมรส ข้อมูลนี้ควรอ่านพร้อมบันทึกหมวกใบนั้นและเครื่องแต่งกายในพื้นที่ หมวกอีกใบอาจมีพู่ยาวหรือจัดวางตามข้อกำหนดของเครื่องแบบ หรือมีส่วนประดับแยกต่างหาก เช่น องค์ประกอบฝ้ายสีขาวของหมวกเด็กชาย บริบทของพื้นที่และลักษณะบันทึกช่วยอธิบายความหมายของรายละเอียดนั้นสำหรับผู้ที่บันทึกไว้

วิธีอ่านหมวกเฟซในภาพเก่า

เริ่มจากยอดหมวก บันทึกว่ายอดแบนหรือไม่ เห็นด้านข้างสูงเพียงใด และผนังสอบเข้าหรือไม่ ดูว่าพู่ติดตรงไหนของยอดและมีผ้าพันรอบส่วนล่างหรือเปล่า หากเป็นภาพขาวดำ ให้บรรยายความต่างของโทนระหว่างหมวกกับพู่ตามที่ปรากฏในภาพ การเปรียบเทียบสีทำได้เมื่อมีคำบรรยายที่ระบุวันที่ หรือมีวัตถุที่เชื่อมโยงกับชุดนั้นอย่างมีหลักฐาน

จากนั้นดูเสื้อผ้ารอบ ๆ และเหตุผลที่ถ่ายภาพ เครื่องแบบที่มีหลักฐาน ภาพบุคคลในชนบท และบันทึกพิธีครอบครัวให้ข้อมูลคนละชนิดเกี่ยวกับหมวกแบบเดียวกัน เมื่อเปรียบเทียบภาพถ่ายกับภาพวาดเก่า ให้ดูเงื่อนไขที่สร้างภาพแต่ละภาพด้วย พงศาวดารออตโตมันฉบับมีภาพประกอบแสดงว่าศิลปินใช้เสื้อผ้าและตำแหน่งตัวละครบอกยศได้อย่างไร หมวกเฟซในภาพอาจทำหน้าที่เช่นนั้นและคล้ายวัตถุที่ยังเหลืออยู่ คำบรรยายหรือทะเบียนของภาพให้หลักฐานที่มั่นคงกว่าสำหรับบุคคล วันที่ และสถานที่ ข้อความอย่าง “หมวกเฟซสักหลาดแดงเลือดหมูพร้อมพู่ไหมสีน้ำเงิน” บอกสิ่งที่มีหลักฐาน เมื่อบันทึกระบุสถานที่ โอกาส หรือผู้สวมใส่ จึงขยายรายละเอียดได้

แหล่งข้อมูลจากพิพิธภัณฑ์และหอจดหมายเหตุ