Vrije wil in de islam: qadar, keuze en verantwoordelijkheid

Vrije wil in de islam: qadar, keuze en verantwoordelijkheid

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

Hoe verhoudt een keuze zich tot Gods besluit? Lees de Koran over wil en dwang, twee soennitische theologen en de beslissing van Umar bij Sargh.

Leert de islam dat mensen een vrije wil hebben? De Koran spreekt mensen aan als mensen die kunnen willen en handelen, verantwoordelijkheid dragen voor hun daden en wier wil binnen Gods wil valt. Moslimtheologen hebben die verhouding op verschillende manieren uitgelegd. Bedoel je met vrije wil dat je weloverwogen keuzes kunt maken waarvoor je kunt instaan, dan geven deze teksten zulke keuzes moreel gewicht. Gaat het om een keuze onafhankelijk van Gods wil, dan plaatsen Koran 76:29–30 het menselijke willen in een ruimer verband.

Het Arabische woord qadar wordt vaak vertaald als Gods besluit of goddelijke maat. De praktische vraag is hoe iemand verantwoordelijk kan zijn voor een beslissing als diegene gelooft dat gebeurtenissen binnen Gods besluit vallen. Daarbij kun je vragen wat iemand van plan was, wat voor die persoon mogelijk was en of iemand onder dwang handelde. Een overlevering over Umars terugkeer bij Sargh laat ook zien hoe een vroege moslim sprak over qadar toen hij een echte keuze moest overwegen.

Wat qadar betekent in de Koran en de hadith van Gabriël

Koran 54:49 gebruikt de uitdrukking bi-qadar in een uitspraak over de schepping van alles volgens een maat of besluit. Het woord staat hier in een tekst over de schepping. Verschillende vertalingen gebruiken woorden die aan maat of beschikking doen denken. Zo is te begrijpen waarom lezers deze termen allebei tegenkomen. Voor de vraag naar de handelende mens kun je daarna een passage opzoeken waarin die mens zelf wordt aangesproken.

Sahih Muslim 8a plaatst de hadith van Gabriël binnen een gesprek over Gods besluit. Yahya ibn Yaʿmur verhaalt van een vraag aan Abd Allah ibn Umar. Die antwoordt met een overlevering die hij van zijn vader Umar hoorde. In die overlevering noemt Mohammed het geloof in qadar, het goede en het kwade ervan, in zijn antwoord over geloof. In het begin van de vermelding lees je waarom Abd Allah ibn Umar die ontmoeting aanhaalt. De gids over de zes geloofsartikelen bespreekt het bredere antwoord in dezelfde hadith.

Wat de Koran zegt over willen en kunnen handelen

Lees de twee verzen van Koran 76:29–30 samen. Het eerste geeft een herinnering en spreekt over wie wil een weg tot zijn Heer te nemen. Het volgende plaatst dat willen binnen Gods wil. Het noemt ook Gods kennis en wijsheid. Je kunt in elke zin nagaan om wiens wil het gaat. Het eerste vers spreekt de lezer aan op zijn reactie op leiding. Het volgende beschrijft de verhouding van die reactie tot God.

Koran 2:286 spreekt over wat van een mens kan worden gevraagd en over wat iemand met zijn daden verwerft. Daarna volgt in hetzelfde vers een gebed om vergiffenis en barmhartigheid, met een verzoek over vergeten en fouten maken. Let op de volgorde. Het vers behandelt de grens van wat van iemand gevraagd wordt, de toerekening van daden en de erkenning van menselijke fouten. De gids over soera’s en versverwijzingen legt uit hoe je beide teksten opzoekt in een andere uitgave.

De Arabische tekst van 2:286 gebruikt werkwoorden uit de woordstam voor verdienen of verwerven. Die stam zie je terug in latere besprekingen van kasb. Lees eerst wat het vers zelf zegt over daden en wat iemand daarvan draagt. De theologen hieronder gebruiken een verwant woord voor de vraag hoe een daad tot stand komt en hoe die bij degene hoort die hem verricht.

Waarom bedoeling en dwang meetellen bij verantwoordelijkheid

Koran 16:106 maakt een uitzondering in een passage over het verlaten van het geloof. Iemand die gedwongen wordt terwijl het hart standvastig blijft in het geloof, wordt anders behandeld dan iemand die ongeloof omarmt. Het is een specifiek geval in de tekst. Hier laat het zien dat de omstandigheden van een uiterlijk zichtbare daad van belang kunnen zijn voor een moreel oordeel.

Sahih al-Bukhari 1, door Umar overgeleverd, laat op een andere manier zien waarom een handeling van buitenaf slechts gedeeltelijk te begrijpen is. De hadith verbindt daden met bedoelingen en noemt als voorbeeld een migratie voor werelds voordeel of om te trouwen. De vermelding beschrijft die migratie in het licht van het doel van de persoon die vertrekt. De uitleg over het lezen van hadiths vergelijkt deze vermelding met een andere versie en laat zien waar je de tekst en de overdracht kunt controleren.

Stel je voor dat twee mensen precies hetzelfde zeggen. De ene geeft na nadenken zijn antwoord. De andere krijgt een dreigement te horen voor het geval die iets anders zegt. De uitgesproken zin alleen vertelt weinig over wat de twee bedoelden of wat ze konden doen. Dat is een hedendaags voorbeeld van de vraag die hier aan de orde is. Het vers over dwang en de hadith over bedoeling hebben elk een eigen, concretere context.

Hoe al-Ashʿari verwerving uitlegt

Abu al-Hasan al-Ashʿari geeft een concreet voorbeeld in zijn Kitab al-Lumaʿ, pagina 75. Hij vergelijkt het gaan en komen van een persoon met onvrijwillig beven. Hij betoogt dat beide bewegingen tot Gods schepping behoren en dat het verschil tussen de bewegingen herkenbaar blijft. Zijn beschrijving van schepping geldt voor beide. De houding van de persoon tot elk van de bewegingen verschilt.

Op de volgende pagina omschrijft al-Ashʿari kasb, meestal vertaald als ‘verwerving’, als een daad die plaatsvindt door een geschapen vermogen in degene die de daad verwerft. Binyamin Abrahamovs onderzoek naar de redenering in al-Lumaʿ bespreekt hoe dit de schepping van een daad door God verbindt met de verantwoordelijkheid van de mens. De bewegingen zijn het concrete voorbeeld van al-Ashʿari. Zijn technische definitie legt uit wanneer hij een daad verworven noemt.

Hoe al-Maturidi het vermogen om te handelen en het kiezen onderscheidt

In Kitab al-Tawhid, pagina 186 beschrijft Abu Mansur al-Maturidi de daad als iets dat bij een persoon hoort voor zover die persoon ervoor kiest, weet wat die doet en het bedoelt. Daarna geeft hij een argument voor Gods schepping van daden. In zijn beschrijving zijn dit verschillende manieren om naar dezelfde daad te kijken. Ikhtiyar is het woord voor keuze dat vaak in de uitleg van dit aspect van zijn denken wordt gebruikt.

Al-Maturidi onderscheidt ook soorten vermogen. In de passage over menselijke vermogens spreekt hij over de middelen en vermogens die voorafgaand aan een handeling beschikbaar zijn. Op de volgende pagina behandelt hij de mogelijkheid om een bedevaart te ondernemen. Dat voorbeeld laat zien waarom het bezitten van middelen een rol speelt wanneer iemand een verplichting bespreekt. Hij onderscheidt die voorwaarden van het vermogen dat hoort bij het voltrekken van een bepaalde daad. Naseeh Moyikkals vergelijkende onderzoek naar verwerving en keuze plaatst dit onderscheid naast de historische Ashʿaritische discussies.

Op de pagina over de bedevaart haalt al-Maturidi 2:286 zelf aan. Hij leest het in verband met de middelen en omstandigheden die de uitvoering van een taak mogelijk maken. Of iemand de middelen voor een reis heeft, kan diegene vooraf bekijken. De tweede betekenis van vermogen gaat over de daad van het reizen zelf. Deze bladzijden laten een lezer het theologische argument en de aangehaalde Koranwoorden naast elkaar leggen.

Wat een twaalversjiitische tekst bedoelt met een positie tussen twee uitersten

De twaalversjiitische geleerde al-Saduq schrijft in zijn hoofdstuk over dwang en overdracht van bevoegdheid een positie tussen twee uitersten toe aan imam Jaʿfar al-Sadiq. Het ene uiterste is dwang, ook wel jabr genoemd. Het andere is volledige overdracht van bevoegdheid, tafwid. Het hoofdstuk geeft het voorbeeld van iemand die een ander afraadt iets verkeerds te doen. De ander doet het toch. Iemand na het advies zijn gang laten gaan verschilt van de opdracht geven om het te doen.

Bij al-Saduq gaat het voorbeeld over toelaten en opdragen. Al-Ashʿari vergelijkt vrijwillige en onvrijwillige bewegingen. Al-Maturidi vraagt naar de middelen voor een verplichting en naar de band tussen de persoon en de daad. Bij gezamenlijke lezing kun je steeds de naam van de auteur, de vraag en het voorbeeld bij elkaar laten staan. Zo blijft het eigen taalgebruik van de verschillende teksten herkenbaar.

Waarom geloof in Gods besluit ruimte laat voor inspanning

In Sahih Muslim 2664 spoort een overlevering van Abu Hurayra de lezer aan na te streven wat nuttig is, God om hulp te vragen en vol te houden. Daarna spreekt het verslag over een reactie op iets dat al heeft plaatsgevonden. Het waarschuwt tegen een vorm van spijt die blijft stilstaan bij wat er anders had kunnen gebeuren. Het eerste deel gaat over inspanning en hulp zoeken. Het tweede gaat over het omgaan met wat zich al heeft voorgedaan. De uitleg over dua en salah beschrijft hoe het vragen om hulp als smeekgebed kan worden opgevat.

Sahih al-Bukhari 5729 geeft een historisch voorbeeld van overleg. Bij Sargh hoorde Umar volgens het verslag over een epidemie in al-Sham. Hij overlegde met verschillende groepen en kondigde aan dat de reizigers zouden omkeren. Abu Ubayda vroeg of hij voor Gods besluit vluchtte. Umar antwoordde dat ze van het ene besluit van God naar het andere gingen. Hij vergeleek het met kiezen tussen de vruchtbare en onvruchtbare kanten van een dal om kamelen te laten grazen. Daarna kwam Abd al-Rahman ibn Awf, die onderwijs van Mohammed aanhaalde dat met de beslissing te maken had.

In Umars uitleg vielen beide routes binnen Gods besluit. Hij overlegde ook met mensen over de route en maakte een keuze. Het verslag bewaart wat deelnemers wisten, welke vraag ze stelden en hoe Umar antwoordde. Wie begint bij qadar kan de bron over het woord lezen, vervolgens de bronnen over de omstandigheden van de daad en ten slotte dit verslag over een beslissing toen de uitkomst nog niet bekend was.