Wat is een hadith? Lees de tekst, overleveringsketen en vindplaats

Een hadith is een overgeleverd bericht. In de islamwetenschappen gaat het vaak om een bericht over iets wat de profeet Mohammed heeft gezegd, gedaan of goedgekeurd. Een gebruikelijke vermelding geeft aan wie het bericht heeft doorgegeven, in een keten die isnad heet, en wat die personen hebben overgeleverd, in de tekst die matn heet. Soennitische en sjiitische verzamelingen bewaren verschillende groepen overleveringen. Belangrijke sjiitische verzamelingen bewaren ook leringen die aan de imams worden toegeschreven.

Kies voor een eerste kennismaking één bericht en zoek het op in de verzameling. De leer over handelingen en bedoelingen staat aan het begin van de Sahih van al-Bukhari en komt verderop opnieuw voor. De twee plaatsen delen een kernidee. Hun overleveringsketen, formulering en vindplaats bieden drie concrete vergelijkingspunten.

Hoe hadith, soenna en Koran samenhangen

De Koran is het heilige geschrift van de islam, dat moslims als openbaring aanvaarden. Je verwijst ernaar met het nummer van de soera en het vers. Koran 33:21 beschrijft de boodschapper van God bijvoorbeeld als een voorbeeld voor gelovigen. Bij een hadith geef je de verzameling en de plaats van het bericht binnen die verzameling. Het verschil is ook zichtbaar wanneer beide teksten op dezelfde bladzijde of in dezelfde preek voorkomen. Mushaf kan ook een fysiek exemplaar van de Koran aanduiden. De gids over de mushaf en zijn bladen gaat op dat onderscheid in.

Soenna verwijst gewoonlijk naar de voorbeeldige levenswijze of praktijk van de profeet. De inleiding tot hadith in de Encyclopaedia Iranica legt uit dat de berichten een belangrijke bron voor kennis van dat voorbeeld zijn. In vaktaal kunnen de woorden elkaar overlappen. Stel als beginner twee vragen. Wat schrijft dit bericht precies aan Mohammed toe? Hoe heeft een wetenschappelijke traditie het voorbeeld begrepen? De context kan helpen bepalen of geleerden de handeling zagen als aanwijzing voor een specifieke situatie of als bredere praktijk.

Vind de isnad en matn in het bericht over bedoelingen

Open Sahih van al-Bukhari 1, in het Boek van de Openbaring. De Arabische tekst begint de keten met al-Humaydi en noemt daarna Sufyan, Yahya ibn Said, Muhammad ibn Ibrahim en Alqama ibn Waqqas, gevolgd door Umar ibn al-Khattab. Volgens het bericht hoorde Umar Mohammed onderwijzen dat de waarde van handelingen samenhangt met bedoelingen. Het voorbeeld gaat over migratie uit werelds belang of om te trouwen. Dit is een parafrase. Via de link kun je de volledige tekst lezen.

De namen en de woorden waarmee iedere persoon zegt het bericht te hebben ontvangen vormen de isnad. De lering en het voorbeeld vormen de matn. Van de bron van de samensteller naar Umar volg je de volgorde van de editie. Van Umar naar de samensteller lees je de weg die het bericht volgens de vermelding in de loop van de tijd heeft afgelegd. De Engelse vertaling zet Umar en de lering voorop. De Arabische tekst geeft ook de andere namen in de keten. Als een vertaling met één metgezel van de profeet begint, kun je het Arabisch of een uitvoeriger editie raadplegen voor de andere schakels.

Vergelijk twee vindplaatsen vóór je citeert

Sahih van al-Bukhari 54 geeft een andere versie van de lering in het Boek van het Geloof. Die keten begint met Abd Allah ibn Maslama en Malik. Beide routes komen samen bij Yahya ibn Said en lopen daarna via Muhammad ibn Ibrahim, Alqama en Umar. De tweede versie noemt migratie omwille van God en zijn boodschapper vóór de wereldse redenen. De eerste vermelding bevat het wereldse voorbeeld en laat dat voorafgaande deel weg. Door de tekst bij de eigen vindplaats te houden, zie je precies waar de twee versies verschillen.

Een verwante versie in Sahih van Muslim 1907a bevat eveneens de passage over migratie omwille van God en zijn boodschapper. De website geeft ook Boek 33, hadith 222, en de oude Engelse verwijzing Boek 20, hadith 4692. Het zijn drie verwijzingen naar één vermelding op die site. Een vergelijkbare tekst in een andere verzameling biedt vergelijkingsmateriaal. De route van Muslim 1907a en die van al-Bukhari 54 lopen hier beide via Malik. Om te zien hoe zelfstandig de twee routes zijn, kijk je naast de titels ook naar de namen en de bewoordingen.

Wat de beoordeling van een hadith onderzoekt

In veelgebruikte soennitische terminologie betekent sahih deugdelijk of authentiek, hasan goed en daif zwak. Een studie naar Ibn al-Salah en de term hasan laat zien hoe het gebruik en de definitie van een van die categorieën veranderden. Een beoordeling kan kijken of de keten ononderbroken is, of de overleveraars betrouwbaar en nauwkeurig worden geacht en of een vergelijking afwijkingen of verborgen gebreken blootlegt. De aanduiding legt een oordeel vast over een bericht of overleveringsroute. De maatstaven en toepassing kunnen verschillen per geleerde, werk en traditie. De aanduiding zwak wijst op beperkt bewijs volgens de gebruikte maatstaf. Voor de vaststelling dat iemand een bericht heeft verzonnen is specifiek bewijs nodig.

In de inleiding van de Sahih van Muslim bespreekt de samensteller het gebruik van berichten en de voorwaarden om bepaalde vormen van overdracht te aanvaarden. I-Wen Su onderzoekt in een studie over het werk van al-Juzjani hoe één criticus de overleveraars en hun berichten beoordeelde. Jonathan A. C. Browns onderzoek naar kritiek op de tekst volgt het debat over welke conclusies uit de inhoud kunnen worden getrokken. De namen in de keten herkennen is de eerste stap in die beoordeling.

Als een editie een beoordeling vermeldt, noteer dan wie die gaf en waar die staat. Een hoofdstuktitel van de samensteller, een noot van een moderne redacteur en de woorden die aan een spreker worden toegeschreven hebben elk een andere herkomst. Als vergelijkbare vertalingen verschillend beoordeeld worden, vergelijk dan eerst de vindplaats en de keten. Misschien gaat het om twee versies. Als de versies gelijk zijn, kun je de namen en motieven van de beoordelaars weergeven voor zover de bronnen die noemen.

Waarom de verzameling en geleerde traditie ertoe doen

De Sahih van al-Bukhari en de Sahih van Muslim zijn belangrijke soennitische verzamelingen. Het door al-Kulayni samengestelde Al-Kafi is een hoofdwerk van het twaalver-sjiisme. De handschriftbeschrijving van al-Kafi bij de Princeton University Library identificeert het eerste en het derde deel. De bibliotheek beschrijft een werk over theologie en rechtsleer. De titel geeft aan in welke verzameling je een bericht kunt vinden. De vermelding zelf vertelt aan wie de woorden of handelingen worden toegeschreven.

In zijn studie van vroege sjiitische hadithbronnen bespreekt Kumail Rajani het belang van overleveringen die aan de imams al-Baqir en al-Sadiq worden toegeschreven. In één geval vergelijkt hij een groep berichten in al-Kafi met passages in een ismaëlitisch werk om oudere geschreven bronnen te onderzoeken. Dit is een afgebakende tekstvergelijking voor een historische vraag. Voor een traditioneel oordeel over één overlevering kun je een beoordeling van juist die overlevering raadplegen.

Scheid de tijd van een bericht van de datering van een handschrift

De British Library-catalogusvermelding EAP1216/3/1/1 beschrijft een papieren deel van de Sahih van al-Bukhari in het project over bibliotheken op Djerba. De beschrijving vermeldt deel 6, 228 papieren bladen en een datering in de achttiende of negentiende eeuw. De gegevens gaan over dit exemplaar. Om vast te stellen of het een passage bevat, moet je het deel zelf raadplegen. Het aantal digitale bestanden, het aantal fysieke bladen en het nummer van een hadith in een editie zijn verschillende gegevens.

Princeton dateert het beschreven handschrift van al-Kafi op 1667 en lokaliseert de titel in het colofon van deel 3 op blad 339a. Een colofon is een aantekening die vaak aan het eind van een handschrift staat en bijvoorbeeld de titel of de afschriftdatum vermeldt. De gids over colofons en eigendomsnotities laat zien wat verschillende notities kunnen staven. De datum van een kopie helpt bij het plaatsen van dat voorwerp in de geschiedenis van het lezen en overschrijven. Voor de vorming van een verzameling of de oorsprong van een bericht heb je bronnen over eerdere fasen nodig.

Bij een scan gebruik je de signatuur om het handschrift te identificeren en het bladnummer om de passage terug te vinden. De gids voor Arabische handschriftstijlen kan helpen kenmerken van het schrift te herkennen. Een ander soort handschriftelijk bewijs is een ijaza, een machtiging om een werk door te geven. De machtiging kan het werk, de docent en de ontvanger noemen. Ze legt de overdracht van een werk op een bepaald moment vast. De isnad bij een hadith geeft de weg van één bericht. Als beide soorten gegevens in een handschrift staan, houd dan bij welk werk of bericht en welke personen bij elke vermelding horen.

Zo maak je een verwijzing die de lezer kan controleren

Begin met de verzameling en de editie of site. Noteer het boek of hoofdstuk, het nummer van het bericht en letters of leestekens die bij de verwijzing horen. Als een editie verschillende nummers toont, bewaar dan ook de aanduidingen bij elk nummer. Een website kan oudere Engelse nummers naast nieuwere tonen. Met Sahih van al-Bukhari 54, Boek van het Geloof, Boek 2, hadith 47, vindt iemand de vermelding ook wanneer diens editie het oude Engelse nummer 52 in dat boek gebruikt.

Vermeld bij een gepubliceerde vertaling de vertaler als de bron diens naam geeft. Geef bij een samenvatting in eigen woorden aan dat het een parafrase is. Lees ook de tekst rondom de gekozen zin, vooral wanneer je hem afzonderlijk in een bericht tegenkomt. In de overlevering over bedoelingen laat het voorbeeld van migratie zien dat dezelfde zichtbare handeling verschillende motieven kan hebben. De vindplaats van dat voorbeeld maakt duidelijk welke leer de korte zin samenvat.

Zet voor een eerste vergelijking al-Bukhari 1 en 54 naast elkaar en schrijf drie dingen op: de namen in de keten, de woorden over migratie en de aanduidingen bij de nummers. Je ziet dan de gedeelde route, een verschil in bewoording en een manier om beide vermeldingen terug te vinden. Bij andere hadiths kun je dezelfde stappen volgen.

Bronnen voor de overleveringen en handschriften

• Sahih van al-Bukhari 1 en Sahih van al-Bukhari 54 voor de tekst, de ketens en de vindplaatsen.
• Sahih van Muslim 1907a en de inleiding van de samensteller voor een parallel bericht en de discussie over overdracht.
• Koran 33:21 en de inleiding van de Encyclopaedia Iranica voor de tekst van het vers en de relatie met de soenna.
• De catalogusbeschrijving van een deel van de Sahih van al-Bukhari op Djerba en de Princeton-vermelding van al-Kafi voor twee latere handschriften.