Wat is de sharia? Het verschil tussen sharia, fiqh en staatsrecht

De sharia is de islamitische leidraad voor het leven. Ze omvat gebed, ethisch handelen en de omgang met anderen. Fiqh is de islamitische rechtsgeleerdheid waarin juristen die leidraad uitleggen en praktische regels afleiden. Als een staat een regel overneemt, laat een grondwet, wet of uitspraak zien wat de staat erkent en hoe die regel werkt. In het Nederlands kan ‘islamitisch recht’ op alle drie slaan. De betekenis hangt af van wie het zegt en welk document bedoeld is.

Neem zakat. Een moslim kan die als religieuze plicht betalen en aan een rechtsgeleerde vragen welk vermogen meetelt. In sommige rechtsgebieden kan er ook een overheidsinstantie zijn met eigen regels voor inning of verdeling. De verplichting, het advies en de instantie beantwoorden verschillende vragen. Vraag bij een uitspraak over islamitisch recht eerst op welke van die vragen de uitspraak ingaat.

Wat betekent sharia in gewone taal?

Het Arabische woord wordt vaak uitgelegd als weg of pad. In religieus gebruik duidt het op leiding die geacht wordt van God te komen. Het kan daardoor zowel over gebed en vasten gaan als over handel en erfenissen. Koran 4:135 roept gelovigen bijvoorbeeld op rechtvaardigheid te handhaven, zelfs wanneer hun eigen belangen of die van naaste familie in het geding zijn. Het vers beschrijft een plicht. De wijze van bewijsvoering, de procedure en de bevoegde instantie moeten uit andere bronnen blijken.

Het vasten maakt dat verschil zichtbaar. Tot de vijf zuilen van de islam behoren het voorgeschreven gebed en het vasten. Vasten tijdens de ramadan hoort bij het religieuze leven. Rechtsgeleerden kunnen bespreken hoe bijzondere omstandigheden die praktijk beïnvloeden. Een instantie die het begin van de maand aankondigt, een geleerde die een uitzondering uitlegt en een gezin dat vast, hebben het allemaal over de ramadan. Ze hebben elk een andere taak.

Sommige auteurs gebruiken sharia in engere zin voor geopenbaarde normen. Anderen bedoelen ook de rechtsgeleerdheid die zich daaromheen heeft ontwikkeld. De inleiding van het Internationale Comité van het Rode Kruis over islamitisch recht onderscheidt geopenbaarde leiding van regels die juristen afleiden. In zijn historische studie over de ontwikkeling van het islamitisch recht legt Wael B. Hallaq uit waarom een directe vertaling in moderne juridische categorieën belangrijke historische verschillen kan verhullen.

Het onderscheid is ook te zien bij de oproep tot rechtvaardigheid in Koran 4:135. Een schrijver kan het vers gebruiken om het beginsel te benoemen. Als die schrijver vervolgens een regel over een beroepstermijn of een vorm van bewijs vermeldt, hoort bij die tweede mededeling een andere bron. Zo kan een lezer de verschillende stappen in een uitleg terugvinden.

Hoe fiqh een concrete vraag in een praktische regel vertaalt

Fiqh wordt doorgaans vertaald als islamitische rechtsgeleerdheid. Bij een praktische vraag kan een geleerde beginnen met de relevante passages in de Koran en de soenna, het overgeleverde normatieve voorbeeld van de profeet Mohammed. De geleerde onderzoekt voor welke situatie een tekst bedoeld is, hoe die op het geval van toepassing is en wat andere erkende argumenten toevoegen. De discipline die bronnen en methoden bestudeert heet usul al-fiqh, de grondslagen van de rechtsgeleerdheid.

Sommige soennitische methoden erkennen consensus en analogie als bronnen of hulpmiddelen. Bij een analogie vraagt de jurist of de reden achter een bekende regel ook geldt voor een ander geval. Juristen kunnen van mening verschillen over die reden, de betrouwbaarheid van een overlevering of de vraag of een uitzondering geldt. De inleiding van het Rode Kruis beschrijft methoden binnen specifieke tradities. Om te weten wat een bepaalde geleerde deed, is zijn eigen redenering nodig.

Bij liefdadigheid is het verschil tussen zakat en sadaqa een startpunt. De precieze vraag kan zijn welk vermogen bij de berekening meetelt. Een andere vraag is of een ontvanger tot een bepaalde groep behoort. Mensen kunnen het eens zijn over de plicht en verschillende praktische antwoorden volgen. Als een tekst van de algemene verplichting naar een bedrag, een ontvanger of een berekening gaat, kijk dan op welke bron dat nieuwe detail berust.

Waarom rechtsscholen verschillende antwoorden kunnen geven

Een madhhab is een rechtsschool met een traditie van teksten, redeneringen en onderwijs. Vier bekende soennitische scholen zijn de hanafitische, malikitische, sjafiitische en hanbalitische school. De dja’faritische en zaiditische school zijn voorbeelden uit de sjiitische rechtsgeleerdheid. Ibadieten hebben een eigen traditie. De ontwikkeling van een school gaat verder dan de opvattingen van haar stichters. Latere geleerden passen overgeleverde beginselen toe op nieuwe vragen en kunnen meer dan één mening over hetzelfde onderwerp bewaren.

De aanbevelingen van een conferentie rond de Boodschap van Amman documenteren de erkenning van aanhangers van acht rechtsscholen in 2005 en spreken zich uit over adviezen van mensen zonder de vereiste kwalificaties. Het document legt vast wat de deelnemers steunden. Een historisch voorbeeld van samenwerking is de Mustansiriya-madrasa in Bagdad, waar alle vier soennitische scholen ruimte kregen. Beide voorbeelden maken duidelijk waarom de naam van een school helpt bij het plaatsen van een standpunt.

Twee antwoorden kunnen hetzelfde vers citeren. Het ene beschouwt een geval als toepassing van een algemene regel en het andere als een uitzondering. Stel vast welke feiten elk antwoord veronderstelt. Kijk daarna welke geleerde of instelling die feiten aan de tekst verbindt en hoe die stap wordt onderbouwd. Zo blijft de reden voor het verschil zichtbaar wanneer de twee korte conclusies naast elkaar staan.

Welke rol hebben een fatwa, een vonnis en een wet?

Een fatwa is een gekwalificeerd religieus oordeel naar aanleiding van een vraag. Het Egyptische Dar al-Ifta onderscheidt in zijn uitleg over het uitbrengen van fatwa’s het geven van een oordeel van het beslechten van een zaak door een rechter. Alleen het feit dat een advies is gegeven, verleent het volgens de instelling geen bindende werking. De instelling bespreekt afzonderlijk omstandigheden waarin een regel wel bindend kan zijn. Het gevolg van een document hangt af van de instelling, de vraag en het juridische kader.

Een vonnis is een beslissing van een bevoegde rechter in een zaak. Een wet is een tekst die door een wetgevend orgaan is aangenomen. Beide kunnen naar religieuze begrippen verwijzen. Hun rechtsgevolgen komen voort uit het stelsel waarin ze gelden. Een overheidsorgaan kan religieus advies vragen. Wie wil weten welke beslissing rechtsgevolgen heeft, kan nagaan wie de toepasselijke tekst heeft uitgegeven en om welk type tekst het gaat.

Een historische stichting geeft nog een voorbeeld. In een stichtingsakte van een waqf kunnen de bezittingen en inkomsten staan die aan een bepaald doel worden toegewezen. Een juridisch werk kan uitleggen hoe een waqf is ingericht. De akte kan een bepaald stuk grond of een begunstigde noemen. Dat zegt iets over die stichting. Voor de bedoeling van een andere stichter of de eisen van een hedendaags register zijn eigen bronnen nodig.

Bij één transactie kunnen zulke documenten na elkaar verschijnen. Iemand kan vooraf vragen naar de religieuze toelaatbaarheid. De partijen kunnen daarna een overeenkomst opstellen. Een later vonnis kan een geschil over de uitvoering behandelen. De datum en de opsteller maken duidelijk in welk stadium elk document werd gebruikt.

Twee officiële documenten laten zien waarom het rechtsgebied ertoe doet

Artikel 2 van de Egyptische grondwet van 2014 noemt de beginselen van de islamitische sharia de voornaamste bron van wetgeving. Het is een grondwettelijke bepaling van een bepaald land. Ze geeft aan welke plaats de beginselen in de wetgeving innemen. Voor de behandeling van een concreet geschil moet de lezer de toepasselijke wet, uitspraak of officiële beslissing raadplegen. De bepaling geeft op zichzelf geen volledig wetboek of voorspelling van de uitkomst.

Het onafhankelijke onderzoek uit 2018 in opdracht van de Britse regering ging over shariaraden in Engeland en Wales en besteedde aandacht aan religieuze huwelijken en scheidingen. Volgens het rapport hadden die raden daar geen rechtsmacht volgens het civiele recht. Het rapport beschrijft hun activiteiten en doet aanbevelingen. Vermeld bij een citaat het jaar, het gebied en de onderzochte instellingen. Voor de huidige geldigheid van een specifiek huwelijk zijn bronnen over die situatie nodig.

De Egyptische tekst is een grondwettelijke bepaling. Het rapport over Engeland en Wales behandelt maatschappelijke instellingen. Beide gebruiken het woord sharia, maar de teksten gaan over verschillende vragen. Noteer datum, rechtsgebied en onderwerp van elk document. Daarmee is te achterhalen welke informatie ontbreekt als een krantenbericht of een bericht op sociale media slechts één zin aanhaalt.

Hoe herken je de betekenis in een bron?

Begin bij het genoemde document. Lees bij een koranvers het onderwerp en de omliggende verzen. Zoek bij een juridisch handboek of fatwa naar de auteur, instelling en gestelde vraag. Controleer bij een wet of uitspraak het gebied, de datum en de bevoegde instantie. Het SHARIAsource-portaal van Harvard Law School biedt toegang tot documenten voor vergelijking, met hun eigen historische context.

Een kop waarin staat dat iets is toegestaan volgens de sharia kan verwijzen naar een oordeel van een geleerde, een praktijk in een gemeenschap of een regel van een staat. Het oorspronkelijke stuk verduidelijkt welke bewering wordt ondersteund. Vermeld de auteur, datum en omstandigheden als je een oordeel samenvat. Zo kan een lezer het zorgvuldig vergelijken met een andere rechtsschool of een ander land.

Basisteksten, officiële stukken en verder lezen

• Koran 4:135 gaat over de plicht rechtvaardigheid te handhaven.
• De inleiding van het Internationale Comité van het Rode Kruis onderscheidt sharia, fiqh en juridische methoden.
• De studie van Wael B. Hallaq geeft historische context.
• De aanbevelingen rond de Boodschap van Amman documenteren de erkenning van rechtsscholen.
• De uitleg van Dar al-Ifta behandelt hoe een fatwa tot stand komt.
• Artikel 2 van de Egyptische grondwet van 2014 geeft de tekst van de bepaling.
• Het onafhankelijke onderzoek naar shariaraden geeft de bevindingen voor Engeland en Wales in 2018.
• Het SHARIAsource-portaal verzamelt bronnen voor vergelijkend onderzoek.