Wat is de Kaäba? Ligging, betekenis en geschiedenis

De Kaäba is het heilige, vrijwel kubusvormige gebouw midden in de Grote Moskee van Mekka in Saoedi-Arabië. Het vormt het referentiepunt van de qibla, de richting waarin moslims staan bij het rituele gebed. Tijdens de hadj en de oemra gaan pelgrims er zeven keer omheen in de tawaf. De zwarte bekleding van het gebouw behoort tot de kiswah.

Op Engelstalige kaarten staan de namen Mecca en Makkah voor Mekka. Het gebouw wordt ook Kaaba, Ka‘ba of Ka‘bah genoemd. Het verschil tussen de schrijfwijzen verandert de plaats niet. Bij een foto of plattegrond helpt het wel om het gebouw, de omringende moskee, de gebedsrichting en de ruimte voor het rondgaan afzonderlijk te herkennen.

Waar staat de Kaäba in Mekka?

De Kaäba staat in het open midden van de Grote Moskee, ook bekend als Masjid al-Haram. Op afstand bepaalt het zwarte textiel de donkere omtrek. De galerijen, minaretten en verdiepingen voor het gebed horen bij de moskee. De lichte bestrating vlak naast de Kaäba maakt deel uit van de mataf, de ruimte voor het rondgaan. Het ritueel vindt ook plaats op andere niveaus van de moskee.

Bij uitbreiding van de Grote Moskee kan het bijvoorbeeld gaan om toegangen, een extra verdieping of bredere looproutes. Herstel van de Kaäba betreft het veel kleinere gebouw in het midden, bijvoorbeeld de muren, het dak of de deur. De oppervlakte van een verkeersruimte en de lengte van een gevel zijn maten van verschillende zaken.

De beschrijving van de mataf in Saudipedia noemt veranderingen aan de vloer, de routes en de niveaus. Vroeger liep er een lijn over de vloer ter hoogte van de Zwarte Steen. Die gaf het begin en einde van een ronde aan. De lijn is verwijderd omdat er op die plek groepen ontstonden. Een foto met de oude lijn laat de indeling van destijds zien. De hoek met de steen is nog steeds het referentiepunt.

Waarom bidden moslims in de richting van de Kaäba?

De qibla is de richting die gelovigen aanhouden bij het rituele gebed. In Koran 2:144 staat de aanwijzing zich naar de Heilige Moskee te wenden. De Kaäba vormt de concrete referentie voor die richting. Moslims aanbidden God. Door tijdens het gebed een gezamenlijk referentiepunt te gebruiken kunnen mensen in verschillende plaatsen zich op dezelfde plek richten.

Vanaf sommige plaatsen in de Grote Moskee is het gebouw zichtbaar. In een andere stad volgen bezoekers doorgaans de richting die in de gebedsruimte is aangegeven. Het vertrekpunt verschilt per plaats, dus wijst de richting naar Mekka op een kaart niet overal dezelfde kant op. Onze uitleg over historische qibla-instrumenten laat zien hoe sommige instrumenten een kompas of zonnewijzer met gegevens over steden combineerden.

Op een foto met rijen staande mensen verklaart de gebedsrichting waarom zij dezelfde kant op staan. Op een foto van bewegende pelgrims is de route rondom het gebouw van belang. Een rechte pijl naar de Kaäba en een omlopende lijn kunnen allebei hetzelfde gebouw als referentie hebben, terwijl ze verschillende handelingen laten zien.

Hoe verlopen de zeven ronden van de tawaf?

Pelgrims gaan zeven keer om de Kaäba heen. Ze starten ter hoogte van de hoek met de Zwarte Steen en houden het gebouw links. Van bovenaf loopt de route dus tegen de klok in. De Saoedische gemeentelijke Balady-atlas van de hadj noemt de hoek als begin en eind en beschrijft het gebaar met de hand in de richting van de steen. De lijn vanuit de hoek is ook op afstand te herkennen. Ter plaatse geven borden en medewerkers aanwijzingen, naast de zichtbare richting waarin de groep beweegt.

De tawaf hoort bij de hadj en de oemra. In het hadj-overzicht van Nusuk staan meerdere tawaf-rituelen op verschillende momenten, waaronder de Tawaf al-Ifada. Tot de hadj behoren ook onderdelen elders, zoals de bijeenkomst bij Arafat. Bij de oemra volgt na de tawaf de sa‘i, de beweging tussen Safa en Marwa. De stap-voor-staphandleiding voor de oemra laat zien waar beide passen. Het artikel over de vijf zuilen van de islam plaatst de bedevaart in een groter verband.

Wie een ronde wil volgen op een plan, kijkt waar de route begint bij de referentiehoek en er na de volledige omloop terugkomt. Een stuk langs één muur vormt slechts een deel van de route. Op een grotere afstand van de muur is de omloop langer, en een bovenverdieping ziet er anders uit dan de open ruimte beneden. Het begin en eind kunnen nog steeds aan dezelfde hoek worden gerelateerd.

Wat zijn de Zwarte Steen, de kiswah en de Hijr?

De Zwarte Steen is in een van de hoeken aangebracht. De kiswah is het geheel van stoffen aan de buitenzijde. De sitara is het geborduurde gordijn voor de verhoogde ingang. Aan de zijkant van de Kaäba staat een lage, halfronde muur om het gedeelte dat Hijr wordt genoemd. Een detailfoto en een plattegrond laten verschillende kanten van deze onderdelen zien.

Onderdelen van de Kaäba en de ruimte eromheen

Onderdeel	Plaats	Wat het laat zien
Zwarte Steen	In een omlijsting aan een hoek	Op deze hoogte begint en eindigt elke ronde.
Kiswah	Over de buitenmuren	Het geheel van textiel dat de buitenkant bedekt.
Sitara	Voor de verhoogde deur	Het geborduurde deurgordijn binnen de groep buitenstoffen.
Hijr	Binnen de lage boogmuur naast de Kaäba	Volgens de overlevering houdt een deel van de ruimte verband met een vroegere bouwgrens.
Mataf	In de ruimere omgeving rondom het gebouw	Het gebied waar pelgrims hun ronden afleggen.

In Sahih al-Bukhari 1597 staat dat Umar de Zwarte Steen kuste omdat hij Mohammed dat had zien doen. Hij zei ook dat de steen uit zichzelf geen voordeel of schade kon toebrengen. Het verhaal geeft de religieuze achtergrond van het gebaar. Op afstand van de muur blijft de hoek bruikbaar om het verloop van een ronde te herkennen.

De collectie van Qatar Museums bevat een deurgordijn uit de late Ottomaanse tijd dat in het Museum voor Islamitische Kunst wordt bewaard. Los van het gebouw zijn het borduurwerk en de indeling van de stof goed te bekijken. Het artikel over de vervaardiging van de kiswah verklaart de functie van de verschillende stukken stof.

Wat zeggen islamitische teksten over het begin van de Kaäba?

Koran 2:125 beschrijft het Huis als een plaats waar mensen terugkomen en verbindt het met gebed en rondgang. In vers 2:127 richten Ibrahim en Ismail de fundamenten van het Huis op. Koran 3:96–97 spreekt over het Huis in Bakka, zegen en leiding, en de bedevaart voor wie daartoe in staat is.

Deze passages vertellen wat het Huis betekent en welke rol Ibrahim en Ismail in de islamitische traditie hebben. Ze dateren het metselwerk niet volgens een burgerlijke kalender en geven geen afmetingen. Om te begrijpen welk deel bij een latere overstroming schade opliep, zijn gedateerde documenten of bouwhistorische studies nodig. Een oude heilige plaats kan daardoor samengaan met een gebouw dat meerdere malen is veranderd.

Welke verbouwingen verklaren het huidige gebouw?

De tentoonstelling van de nationale bibliotheek van Qatar beschrijft verschillende fasen. De Qoeraisj zouden de Kaäba vóór het begin van Mohammeds profetische optreden hebben herbouwd. Aan het eind van de zevende eeuw veranderde Abd Allah ibn al-Zubayr het gebouw bij de herbouw. Onder de Omajjadische kalief Abd al-Malik volgde een aanpassing richting de vorm die met de Qoeraisj werd verbonden.

In 1039 van de islamitische jaartelling veroorzaakte een overstroming schade. De historische studie uit 2025 behandelt deze gebeurtenis als de overstroming van 1630 en onderzoekt het herstel dat de Ottomaanse sultan Murad IV liet uitvoeren. Getuigen schreven over de vraag welke gevallen stenen opnieuw gebruikt konden worden en welke beschadigde stukken verwijderd moesten worden. De beschrijvingen tonen concrete keuzes over behoud en herstel.

Het artikel van Saudipedia over de Grote Moskee noemt de uitgebreide renovatie in 1996, in de regeerperiode van koning Fahd. Het haalt metingen van het hadj-onderzoekscentrum van de Umm al-Qura-universiteit aan. De zijde met de deur, tussen de hoek van de Zwarte Steen en de Levantijnse hoek, meet volgens die bron 11,68 meter. De overige zijden zijn 12,04, 10,18 en 9,90 meter. De verschillen vallen op als je de gemeten kanten naast de bijna kubusvormige omtrek legt. Oudere metingen kunnen van andere eindpunten of eenheden uitgaan.

Hoe lees je een foto of plattegrond van de Kaäba?

Zoek eerst de zwarte bekleding, de verhoogde deur en de bestrating. Een close-up van de toegang kan het geborduurde gordijn laten zien. In een wijder beeld is de route van de pelgrims beter te volgen. De gebogen muur van de Hijr is op een bovenaanzicht soms makkelijker te vinden dan op een foto tussen de mensen. Wanneer een getal op een kaart staat, zoek dan de twee hoeken van de gemeten zijde in de bron.

Welk bouwwerk staat centraal? De Kaäba. Welk complex ligt eromheen? De Grote Moskee. Welke richting volgen mensen bij het gebed? De qibla. Hoe heet het rondgaan? Tawaf. Met die vragen kun je een foto, museumtekst of verslag koppelen aan het onderwerp waarover het werkelijk iets vertelt.

Bronnen

• Koran 2:144 — Gebedsrichting naar de Heilige Moskee.
• Koran 2:125 — Het Huis als plaats van terugkeer, gebed en rondgang.
• Koran 2:127 — Ibrahim en Ismail richten de fundamenten op.
• Koran 3:96–97 — Het Huis in Bakka en de bedevaart voor wie daartoe in staat is.
• Balady-atlas, kaart van de hadj — Looprichting, referentiehoek en handgebaar naar de steen.
• Nusuk, verloop van de hadj — Plaats van verschillende rondgangen en Arafat in het traject.
• Sahih al-Bukhari 1597 — Umars uitleg voor zijn gebaar bij de Zwarte Steen.
• Saudipedia, Grote Moskee — Onderdelen, zijden en de renovatie van 1996.
• Saudipedia, Mataf — Veranderingen aan vloer, markering en niveaus.
• Nationale bibliotheek van Qatar, architectuur van de Kaäba — Bouwfasen en tentoonstellingsmateriaal.
• Onderzoek naar het herstel onder Murad IV — De overstroming en bouwbeslissingen in contemporaine getuigenissen.
• Qatar Museums, Sitara van de Kaäba — Beschrijving en beeld van een laat-Ottomaans deurgordijn.