Hoe historische qibla-aanwijzers kompas en zonnewijzer combineerden

Een historische qibla-aanwijzer bracht plaatsgegevens en een richtingsreferentie samen in een draagbaar instrument. De qibla is de richting van de Kaäba in Mekka, waarnaar moslims zich wenden tijdens het gebed. Bij veel bewaard gebleven instrumenten gaf een kompasnaald een noord-zuidreferentie. Plaatsnamen, lijnen of tabellen gaven de richting vanuit verschillende plaatsen aan. Sommige instrumenten hadden ook een zonnewijzer om met een schaduw de tijd af te lezen.

Kijk op een foto eerst welke informatie op welk vlak staat. De naald zit in het kompas. Plaatsnamen staan in een tabel, op een schets of in vakken rond de rand. Het onderdeel dat een schaduw werpt, heet de gnomon. Het History of Science Museum in Oxford toont in zijn opstelling over gebed onder meer messing instrumenten met tabellen en een exemplaar van gelakt hout. In een gebouw kan de richting herkenbaar zijn aan de qiblamuur en de mihrab, zoals de gids voor moskeeonderdelen laat zien.

Welke richting geeft de kompasnaald aan?

De naald geeft een referentierichting. Zoek het draaipunt, de verdieping waarin de naald ligt en de markeringen van de windrichtingen. Samen helpen ze de stand van het instrument te bepalen. De richting naar een bestemming staat bij de geografische informatie. Als een doosje een naald en een gegraveerde lijn bevat, kijk dan met welke andere tekens de lijn samenhangt. Ze kan een richting voor een bepaalde plaats aangeven of onderdeel zijn van een andere schaal.

Oxford dateert aanwijzer 53791 in de achttiende eeuw en noemt een mogelijk Perzische herkomst. Op de sierplaat boven het kompas staan de vier hoofdwindrichtingen en graden. Op de bodem van het kompasdoosje staan andere lijnen, waaronder een aanduiding voor het zuiden en richtingen die samenhangen met plaatsen zoals Medina. Op een schuine foto kunnen de twee vlakken dicht bij elkaar lijken te liggen. Een foto van boven helpt de bodem te vinden. Een detail van de plaat toont de graden. De catalogus vertelt welke markeringen op welk vlak staan.

Het verschil tussen een referentie en een richting naar een bestemming komt ook terug bij het controleren van het kompas van een telefoon. De historische voorwerpen maken het verschil zichtbaar. De naald, de plaatsentabel en de zonnewijzer kunnen elk een eigen plek in hetzelfde doosje innemen.

Hoe passen plaatsgegevens in een kleine doos?

Sommige instrumenten hebben een lijst met plaatsen en cijfers of richtingswaarden. De messing aanwijzer AST0443 van Royal Museums Greenwich heeft een deksel met een scharnier en een kompas in het kastje. Volgens de catalogus zijn er op de vlakken 151 plaatsen gegraveerd, met lengtegraden, breedtegraden en andere richtingsgegevens. Onder een glasplaat zit een geblauwde stalen naald met een open ring aan het noordelijke uiteinde. Op de gradenring staan abjad-cijfers, waarbij letters getalswaarden voorstellen.

Gebruik het scharnier om de verschillende vlakken op de foto's te herkennen. Op een vooraanzicht staan misschien de naald en enkele namen, terwijl een ander deel van de lijst op de zijkant of het deksel doorloopt. Greenwich geeft 17 × 75 mm als totale afmetingen. Dat kleine formaat maakt het belang van meerdere schrijfvlakken duidelijk. Het museum dateert het instrument in de achttiende eeuw en vermeldt een onbekende maker.

Plaatsnamen kunnen ook in sectoren staan. Als in een vak meerdere namen staan, worden plaatsen per gebied samengenomen. De doos in Greenwich zet namen naast gegevens, terwijl het British Museum een indeling rond een afbeelding in het midden beschrijft. De uitleg over de huidige berekening van de qiblarichting bespreekt een andere geografische vraag, namelijk het bepalen van een richting vanuit één vastgesteld punt.

Hoe past een zonnewijzer in dezelfde doos?

Een zonnewijzer gebruikt de plek waar een schaduw op lijnen valt. De gnomon kan een korte pen, een opklapbare driehoek of een draad aan een steun zijn. Zoek op een foto waar het onderdeel vastzit en welke lijnen ernaast liggen. Een kompasnaald ligt in haar eigen verdieping op een draaipunt. Door beide plaatsen te bekijken kun je de delen herkennen op een overzichtsfoto.

De AST0443 heeft een opklapbare driehoekige gnomon en een kompas. Het exemplaar 1986-1387 van de Science Museum Group heeft een horizontale zonnewijzer met een pen. De catalogus vermeldt een ontwerp voor 0° breedte en zogenoemde Babylonische uren. De Oxfordse opstelling over handel en reizen vermeldt nummer 43645 als qibla-aanwijzer met horizontale zonnewijzer en een pen als gnomon. Het negentiende-eeuwse exemplaar is ongesigneerd en mogelijk Perzisch. Bij een vergelijking geeft de combinatie van vorm, breedte en urenstelsel meer informatie dan alleen de naam zonnewijzer.

Een ivoren instrument voor de breedte van Istanbul

Het instrument 1921,0625.1 van het British Museum is een ivoren doos met een diameter van ongeveer 11 cm. Het museum dateert het op 990 AH, overeenkomend met 1582–1583. In het veld voor vindplaats of verwerving staat Caïro. Uit de hoek van de draad en de markeringen leidt het museum een ontwerpbreedte af van ongeveer 41° noorderbreedte, passend bij Istanbul. Vermeld Caïro als catalogusgegeven over vondst of verwerving en zet de breedte bij de zonnewijzer.

In het midden van de geopende doos staat een schematische afbeelding van de Kaäba. Het kompas zit in een eigen verdieping. De buitenste ring groepeert steden en streken in 72 vakken. Istanbul is rood geschreven. Het museum ziet in die groepen benaderingen van richtingen per streek. Er is een horizontale zonnewijzer en een kleinere rode wijzerplaat in de vorm van een zeil, voor een tijdsaanduiding die verband houdt met het namiddaggebed. Een opklapbare metalen steun houdt de draad die voor beide zonnewijzers schaduw geeft. De rode schaal verdeelt het daglicht in twaalf delen, waarvan de duur door het jaar verandert.

Het museum vermeldt een hoogte van 1,8 cm met het deksel dicht en 5,5 cm met de metalen steun uitgeklapt. De eerste maat beschrijft de gesloten doos, de tweede neemt het opgerichte onderdeel mee. Vermeld bij een vergelijking met een ander instrument in welke stand het is gemeten.

Wat vertellen slijtage en ontbrekende onderdelen?

Het British Museum heeft enkele aanduidingen bij het kompas nog niet kunnen identificeren. Op een andere ring zijn de tekens te ver afgesleten om te lezen. Het museum geeft daarvoor een voorlopige interpretatie. Het glas en de naald lijken oorspronkelijk. Zet in een bijschrift wat er zichtbaar is, welke uitleg de conservator geeft en wat onzeker blijft. Een spoor van een schaal kan herkenbaar zijn terwijl de waarde van een streep niet meer leesbaar is.

Op het losse deksel staat een gouden bloem met acht bladeren. Volgens de kaart ontbreekt mogelijk een inleg in het midden en zitten er barsten en beschadigingen in het ivoor. Die bevindingen gaan over de buitenkant. Zoek voor de werking van het instrument ook naar foto's van het glas, de naald, de steun en de lijnen binnenin. Twee beelden onder hetzelfde inventarisnummer tonen verschillende delen van één object.

Waar verschijnt hetzelfde idee op een astrolabium?

Geografische gegevens werden ook gegraveerd op instrumenten met andere functies. Het Noord-Afrikaanse astrolabium 51459 in Oxford is gemaakt door Muhammad ibn Ahmad al-Battuti en dateert uit 1733–1734. Het museum beschrijft tabellen met de qiblarichting voor verschillende plaatsen. De opstelling over gebed noemt bovendien een inscriptie over schenking aan een moskee in Fez. De tekst legt een verband met de moskee. De mogelijke gebruiker is een afzonderlijke interpretatie van het museum.

Een tabel op een astrolabium en een tabel op het deksel van een doos kunnen verwante gegevens bevatten. Kijk welke onderdelen ernaast liggen. In een doos kunnen dat de naald en de gnomon zijn. Op het astrolabium dienen de moeder, het sterrennet, de platen en de alidade voor astronomische waarnemingen, zoals de gids over de onderdelen van een islamitisch astrolabium beschrijft. Oxford toont ook andere astrolabia met gebedslijnen of plaatslijsten. Met het nummer kun je een detailfoto bij de juiste kaart zoeken.

Hoe lees je een museumfoto van een qibla-aanwijzer?

Begin bij de vorm van de doos en de stand van het deksel. Het kan gesloten, open of helemaal los zijn. Als de binnenkant zichtbaar is, zoek dan het kompas, de gnomon en de lijnen rond de gnomon. Kijk daarna waar de namen en cijfers staan. Een lijst op het deksel en vakken op de rand geven de gegevens op verschillende manieren weer. Raadpleeg de kaart als je op de foto maar één vlak ziet.

Noteer materiaal, inventarisnummer, datering en toeschrijving voordat je foto's naast elkaar zet. Neem een vraagteken of een voorbehoud van het museum over. Houd een datum op het object apart van de datum van verwerving. Vermeld de ontwerpbreedte bij de zonnewijzer. Dan blijft bij iedere waarneming duidelijk of ze uit het beeld, de catalogus of de duiding van een teken komt.

Museumrecords en instrumenten om te vergelijken

• History of Science Museum in Oxford, opstelling over gebed toont meerdere soorten plaatsentabellen en zonnewijzers.
• Oxford, aanwijzer 53791 beschrijft de graden op de plaat en de lijnen op de bodem.
• Royal Museums Greenwich, AST0443 documenteert 151 plaatsen, de naald en de opklapbare gnomon.
• Science Museum Group, 1986-1387 vermeldt een pen, breedte 0° en het urenstelsel.
• Oxford, handel en reizen registreert het instrument met zonnewijzer 43645.
• British Museum, 1921,0625.1 beschrijft het ivoor, de breedte van Istanbul, de sectoren en de twee zonnewijzers.
• Oxford, astrolabium 51459 documenteert richtingstabellen voor verschillende plaatsen.