
Trận Chiến Hào: Cuộc vây Medina năm 627 và các nguồn sử liệu
Tìm hiểu cuộc vây Medina, việc liên quân rút lui và biến cố sau đó qua Qur’an chương 33, các hadith có số hiệu và nghiên cứu lịch sử.
Vì sao một cuộc vây có hai tên?
Khandaq là từ tiếng Ả Rập chỉ hào, nguồn gốc của tên Trận Chiến Hào. Al-Ahzab chỉ các nhóm liên minh với nhau để đối đầu với Medina. Cả hai tên đều xuất hiện trong tiêu đề chương tương ứng của Sahih al-Bukhari. Một tên nhắc đến công trình gắn với việc phòng vệ của thành phố. Tên kia chỉ liên minh đã vây thành phố. Có thể đọc đầu chương cùng bản thuật có số hiệu trong Sahih al-Bukhari 4099.
Al-Ahzab cũng là tên chương thứ 33 của Qur’an, chứa nhiều chủ đề khác ngoài cuộc vây. Từ này xuất hiện ở 33:22, câu nói về phản ứng của tín hữu khi nhìn thấy liên quân. Các bản dịch tiếng Anh dùng những cách diễn đạt như quân liên minh, các thị tộc hoặc các lực lượng kết hợp. Nếu sách giáo khoa và bản dịch dùng từ khác nhau, hãy đối chiếu vị trí từ đó trong câu. Mục phân tích từng từ của Quranic Arabic Corpus cho câu 33:22 cho biết dạng từ tiếng Ả Rập và nghĩa của nó.
Sự kiện nằm ở đâu trong lịch sử ban đầu của Medina?
Medina trở thành nơi ở của cộng đồng sau cuộc Hijra từ Mecca năm 622. Khi liên minh đến ốc đảo năm 627, cộng đồng của Muhammad và người Quraysh đã xung đột trong nhiều năm. Trận Badr thường được đặt vào năm 624 và là một cuộc đụng độ trước đó. Trận Uhud xảy ra năm 625. Trong sự kiện Chiến Hào, chính nơi cộng đồng sinh sống chịu áp lực của cuộc vây. Các bài về cuộc Hijra từ Mecca đến Medina và trận Badr và sử liệu giải thích cách nhận diện địa điểm và ngày tháng của những biến cố trước đó.
Trong đoạn Qur’an cũng còn dấu vết của tên cũ thành phố. Ở 33:13, một nhóm nói với cư dân Yathrib, tên dùng ở đó cho Medina. Câu này còn thuật chuyện nhóm khác xin phép rời đi với lý do nhà của họ dễ bị tấn công, và đoạn văn bác lý do ấy. Tên cũ của thành phố và các phản ứng khác nhau trước nguy cơ cùng xuất hiện trong một câu. Sử gia Ayman S. Ibrahim đặt Trận Chiến Hào vào năm 5 Hijra, tức năm 627, Hudaybiyyah vào năm 628 và việc chiếm Mecca vào năm 630. Đọc Qur’an 33:13 và chương của Ibrahim trong Muhammad’s Military Expeditions.
Nếu lập dòng thời gian, hãy viết tên tác giả cạnh từng niên đại. Yathrib là tên được ghi trong lời của một người trong câu. Năm 627 là cách xác định thời gian trong nghiên cứu lịch sử. Giữ cả niên đại Hijra và niên đại Công nguyên giúp tìm cùng một sự kiện trong các sách dùng lịch khác nhau.
Chương Al-Ahzab nói gì về cuộc vây?
Đầu đoạn Qur’an 33:9–27 nhắc người có đức tin nhớ đến sự giúp đỡ của Thượng Đế khi quân lực kéo đến. Câu 9 nói về gió và những lực lượng mà họ không thấy. Câu 10 và 11 mô tả nỗi sợ và một thử thách dữ dội. Hình ảnh mắt hoảng hốt và trái tim như trào lên cổ họng truyền đạt cảm giác bị dồn ép. Những câu sau ghi lại các phản ứng khác nhau trong thành phố, từ mong muốn rời đi đến quyết tâm của những người nhìn thử thách qua đức tin.
Hãy đọc từ câu 21 đến 24 theo thứ tự. Câu 21 nêu Sứ giả như một tấm gương. Câu 22 thuật lại phản ứng của người tin khi thấy liên quân. Câu 23 nhắc đến những người giữ cam kết. Trình tự ấy cho thấy vì sao đoạn này được đọc trong bối cảnh tôn giáo để suy ngẫm về lòng tin, cách hành xử và sự trung thành. Hướng dẫn cách đọc chương và câu Qur’an giải thích vì sao một tham chiếu như 33:22 giúp người đọc tìm cùng vị trí trong các ấn bản và bản dịch.
Khi trích một câu ngắn, hãy để ý người đang được nói tới và lời nói thuộc về ai. Câu 9–11 nhắc người tin về nỗi sợ của họ. Câu 13 lưu lại lời của người trong khu định cư. Câu 22 lại trở về phản ứng của người tin khi nhìn thấy liên quân. Phân biệt những chỗ chuyển đó giúp định vị đoạn trích trong mạch văn.
Các bản thuật kể gì về việc làm, cơn đói và bữa ăn chung?
Trong al-Bukhari 4099, Anas nhớ lại một buổi sáng lạnh. Người Muhajirun, tức những người di cư, và người Ansar, tức những người ở Medina đã đón nhận họ, cùng làm việc. Bản thuật nói đến sự nhọc nhằn và đói, rồi kể Muhammad cầu nguyện cho cả hai nhóm. Tên gọi mở ra một phần lịch sử xã hội của thành phố. Người tới Medina và người đã đón họ đều xuất hiện trong một công việc chung. Một bảng chỉ ghi niên đại của xung đột sẽ thiếu cảnh đó.
Trong một bản thuật khác, Jabir ibn Abdullah thấy Muhammad đói và nói với vợ về thức ăn. Công việc chuẩn bị bữa của người vợ cũng nằm trong câu chuyện. Ban đầu Jabir muốn mời Muhammad và một nhóm nhỏ. Sau đó bản thuật kể nhiều người cùng ăn từ lượng thức ăn ít ỏi và trình bày sự kiện như một phúc lành. Đây cũng là ký ức về khan hiếm, lao động gia đình và việc cho người khác ăn. Con số trong bản thuật chỉ số người dùng bữa. Xem Sahih al-Bukhari 4102.
Cuộc vây đã kết thúc thế nào?
Liên minh rút đi. Trong Qur’an 33:25, Thượng Đế khiến phe đối lập trở về mà không đạt được mục đích, và giúp những người có đức tin tránh phải giao chiến. Đọc câu này với câu 9 về gió và những lực lượng vô hình. Cả hai trình bày việc Medina thoát nguy như một sự trợ giúp của Thượng Đế. Hai câu cho biết kết quả và ý nghĩa tôn giáo của nó. Có thể tra các công trình lịch sử nếu cần dòng thời gian của việc rút quân.
Trong luận án tại Đại học California, Berkeley, sử gia Lena Salaymeh khảo sát các tài liệu pháp luật và lịch sử thời kỳ đầu của Hồi giáo. Bà mô tả một cuộc vây kéo dài do liên minh Quraysh dẫn dắt và ghi nhận rằng theo truyền thuật, thời tiết xấu xuất hiện cùng lúc liên quân rút lui. Đây là cách một sử gia hiện đại đọc các truyền thuật. Cách Qur’an kể về gió và sự trợ giúp của Thượng Đế có vai trò riêng trong chương. Xem luận án của Salaymeh, chương 1, mục I.
Nguồn nói gì về sự kiện Banu Qurayza sau cuộc vây?
Qur’an 33:26–27 mô tả số phận của một nhóm trong số Người của Kinh Sách, được đoạn văn xác định qua việc họ hỗ trợ liên quân. Các câu nhắc đến người bị giết, người bị bắt và tài sản chuyển sang tay người khác. Không có tên của nhóm hay số lượng cụ thể. Hadith và các bản tiểu sử liên hệ biến cố tiếp theo với Banu Qurayza, một thị tộc Do Thái cụ thể ở Medina vào thế kỷ VII. Cáo buộc hỗ trợ liên quân liên quan đến thị tộc đó trong cuộc xung đột ấy. Salaymeh xem đây là một vấn đề riêng sau khi liên quân rời đi trong mục V của chương đầu.
Trong Sahih al-Bukhari 4121, Abu Sa’id al-Khudri kể rằng Banu Qurayza chấp nhận phán quyết của Sa’d ibn Mu’adh. Bản thuật nói đến quyết định giết những người chiến đấu và bắt con cháu của họ. Nó không nêu tổng số hoặc danh sách người bị ảnh hưởng. Khi kể lại trình tự, có thể dẫn Qur’an về các hậu quả như chết chóc và bắt giữ, rồi dẫn hadith về người đưa ra phán quyết. Các luật gia về sau tranh luận xếp sự kiện vào loại nào. Salaymeh xem xét tranh luận ấy từ góc độ lịch sử pháp luật.
Các sử gia so sánh những bản thuật còn lại như thế nào?
Andreas Görke và Gregor Schoeler theo dõi nhiều dị bản liên quan đến Hisham ibn Urwa và cha ông là Urwa. Họ nghiên cứu tư liệu của al-Zuhri còn lại qua nhiều người truyền và nhận xét ông thường không nêu nguồn. Họ cũng xem bản kể dài hơn của Ibn Ishaq được truyền lại ra sao. Hai văn bản ra đời sau có thể lưu hai hình thức của cùng một tư liệu. Để đánh giá chi tiết giống nhau, hãy xem quá trình truyền bản. Đọc chương về Chiến Hào và Banu Qurayza của Görke và Schoeler.
Hai bản thuật về lễ nguyện cho thấy một khác biệt cụ thể. Al-Bukhari 4119 nêu lễ nguyện buổi chiều trong lời chỉ dẫn liên quan đến việc đi tới Banu Qurayza. Muslim 1770 nêu lễ nguyện giữa trưa. Cả hai bản thuật đều kể hai cách hiểu lời chỉ dẫn và nói Muhammad không trách nhóm nào. Tên Nafi và Juwayriya ibn Asma có trong chuỗi truyền của cả hai. Có thể ghi sự trùng nhau trong đường truyền và sự khác nhau về lời văn thành hai ý. Hướng dẫn đọc trích dẫn hadith giải thích cách tra tên bộ sưu tập, số hiệu và câu chữ.
Để tóm tắt Trận Chiến Hào, hãy bắt đầu bằng năm 627, cuộc vây Medina và sự rút lui của liên minh. Dẫn chương 33 cho nỗi sợ và việc thoát vây, hadith có số hiệu cho buổi làm việc trong lạnh hoặc bữa ăn, và tên tác giả cho một cách hiểu lịch sử. Nếu thêm thời gian vây chính xác, số thương vong hay tên người nêu ý tưởng về hào đầu tiên, cần chỉ ra nguồn cho từng chi tiết. Người đọc sẽ lần được sự kiện từ kinh văn, bản thuật đến nghiên cứu lịch sử.





