
قالۇننىڭ تارلىرى، تىرىكى ۋە ئاۋاز پىشاڭلىرى قانداق ئىشلەيدۇ؟
مۇزېي چالغۇلىرى ۋە ئاۋاز خاتىرىلىرىدىن قالۇننىڭ تار گۇرۇپپىلىرىنى، پەردىگە تاقالغان تىرەكنى ۋە ئاۋاز ئۆزگەرتىدىغان پىشاڭلارنى تونۇڭ.
ئۈستىدىن تارتىلغان سۈرەتتە ئاۋۋال يانتۇ قىرغاقنى تېپىڭ. تارنىڭ قۇلىقى ۋە پىشاڭلار شۇ تەرەپتە تۇرىدۇ. تارلارنى بويلاپ ماڭسىڭىز قارشى تەرەپتىكى تىرەككە يېتىسىز. بۇ تىرەكنىڭ پۇتلىرى تارتىلغان نېپىز پەردىلەرگە تاقىلىشى مۇمكىن. مېتروپولىتان سەنئەت مۇزېيىدىكى 89.4.330 نومۇرلۇق قالۇن بۇ ئورۇنلاشتۇرۇشنى چۈشەندۈرىدۇ. بەتتىكى ئاۋاز خاتىرىسى بولسا ھازىرقى بىر ئورۇنلاشنى ئاڭلىتىدۇ.
قالۇننىڭ ساندۇقى نېمە ئۈچۈن يانتۇ قىرلىق بولىدۇ؟
تارلار ئۇزۇنلۇقىغا قاراپ قاتار تىزىلىدۇ. كەڭ ساندۇق شۇ قاتارلارغا ئورۇن بېرىدۇ. ياپىلاق گەۋدىسىنى ئولتۇرغان چالغۇچى تىزىغا ياكى تىرەك ئۈستىگە قويالايدۇ. كۆپ قالۇننىڭ سىرتقى شەكلى بىر قىرى يانتۇ تىك بۇلۇڭلۇق تراپېتسىيە. يانتۇ قىرغا قاراپ تارلارنىڭ ئورنى ئۇزۇندىن قىسقىغا ئۆزگىرىدۇ. ئۇيغۇر چالغۇلىرى قوللانمىسىدىكى راۋاپ بىلەن دۇتارمۇ چېكىلىدۇ، لېكىن ئۇلارنىڭ تارلىرى چالغۇنىڭ بوينىغا سوزۇلىدۇ. بۇ سېلىشتۇرۇش تارنىڭ قەيەرگە ئورنىتىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ھەر بىر چالغۇنىڭ ئۆز رېپېرتۇارى ۋە چېلىش ئۇسۇلى بار.
مېت مۇزېيى 89.4.330 نومۇرلۇق قالۇننى 96.6 سانتىمېتىر ئۇزۇن، 39.4 سانتىمېتىر كەڭ دەپ خاتىرىلىگەن. 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدىكى 89.4.1248 نومۇرلۇق يەنە بىر تۈرك قالۇنىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 34 ديۇيم، كەڭلىكى 14 ديۇيم. ئىككى خاتىرىدە ئۆلچەم ئايرىم ۋە بىرلىكى پەرقلىق. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، مۇزېي ئىككى بەتكە بىر ھازىرقى ئاۋاز خاتىرىسىنى قويغان. سۈرەت چۈشەندۈرۈشىدە نومۇر ۋە ئۆلچەمنى ئۆز ئوبيېكتىغا قوشۇڭ، ئاۋاز خاتىرىسىگە چېلىنغان ۋاقتى ۋە چالغۇچىلارنى ئايرىم يېزىڭ.
بىرىنچى خاتىرىدە ياغاچ، پەردە، ئۈچەي تارى ۋە سەدەپ قاتارلىق بېزەك ماتېرىياللىرى بار. ئىككىنچى خاتىرىنىڭ ماتېرىيال خانىسىدا ياغاچ بىلەن مېتاللا كۆرسىتىلگەن. بىر سۈرەتتىكى ئاق پارچىنىڭ نېمىدىن ياسالغانلىقىنى پەرەز قىلىشتىن بۇرۇن قايسى خاتىرىنى كۆرۈۋاتقانلىقىڭىزنى تەكشۈرۈڭ. سۈرەت شەكىلنى كۆرسىتىدۇ، خاتىرە بولسا مۇزېي تەكشۈرگەن ماتېرىيالنى بايان قىلىدۇ.
ۋۈرتسبۇرگ خاتىرىسى W 9 نىڭ ئەڭ چوڭ ئۇزۇنلۇقى 990 مىللىمېتىر، ئەڭ چوڭ كەڭلىكى 406 مىللىمېتىر دەپ كۆرسىتىدۇ. بۇ ئۆلچەم پۈتۈن گەۋدىگە قارىتىلغان. 775 مىللىمېتىر بولسا شۇ خاتىرىدىكى ئەڭ ئۇزۇن تەۋرىنىش بۆلىكى. ھەر ئىككى ساننى بىر جۈملىدە قوللانسىڭىز، بىرىنىڭ ساندۇققا، يەنە بىرىنىڭ تارنىڭ بىر بۆلىكىگە تەۋە ئىكەنلىكىنى يېزىڭ. ئۇزۇنلۇق بىلەن كەڭلىكنىڭ نىسبىتىنى كۆرۈش سۈرەتتىكى يانتۇ قىرنىڭ نېمە ئۈچۈن ئۇنداق كۆرۈنىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈشكە ياردەم بېرىدۇ.
تار سانى بىلەن تار گۇرۇپپىسىنىڭ سانىنى ئايرىش
بىر تار گۇرۇپپىسى بىر ئاۋاز ئورنىغا تەۋە بىرقانچە تاردىن تۈزۈلىدۇ. ئۈچ تاللىق گۇرۇپپا ئۈچ تار بولسىمۇ، چالغۇ ئۈستىدە بىر ئاۋاز ئورنىدۇر. مېت خاتىرىسىدە 24 گۇرۇپپىدىكى 72 تار كۆرسىتىلىدۇ. دېن خااخ سەنئەت مۇزېيىدىكى 0845118 نومۇرلۇق مىسىر قالۇنىدا 26 گۇرۇپپا بار، ھەر بىرى ئۈچ تالدىن، جەمئىي 78 تار. تۈركىيە مەدەنىيەت ۋە ساياھەت مىنىستىرلىقىنىڭ قالۇن چۈشەندۈرۈشىدە 24، 25 ياكى 26 گۇرۇپپىلىق مىساللار بار. ھەر گۇرۇپپىدا ئىككى ياكى ئۈچ تار بولۇپ، جەمئىي ئادەتتە 75 ئەتراپىدا دېيىلگەن.
ۋۈرتسبۇرگ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ W 9 نومۇرلۇق ئوقۇتۇش قالۇنىنى تۇرھان تەزەللى ياسىغان. خاتىرە 24 گۇرۇپپا نىلون تارنى تىزىدۇ. ئەڭ تۆۋەن ئاۋازلىق گۇرۇپپىدا ئىككى تار، باشقىلىرىدا ئۈچتىن تار بار. تەۋرىنىدىغان بۆلەكنىڭ ئۇزۇنلۇقى 775 مىللىمېتىردىن 148 مىللىمېتىرغىچە. سۈرەتتە ئاۋۋال ئۇزۇن ۋە قىسقا ئۇچنى تېپىپ، گۇرۇپپا چېگراسىنى بەلگىلەڭ. قۇلاقلارنى ساناش تارلارنى ئىز قوغلاشقا ياردەم بېرىدۇ. گۇرۇپپىلارنىڭ ئارىسىدىكى بوشلۇقنى كۆرسىڭىز ئاۋاز ئورۇنلىرىنىمۇ ئايرىيالايسىز.
W 9 دىكى ئورۇنلاشتۇرۇشنى ھېسابلىغاندا، 23 ئۈچ تاللىق گۇرۇپپىغا بىر ئىككى تاللىق گۇرۇپپا قوشۇلۇپ 71 تار چىقىدۇ. بۇ مۇزېي بەرگەن گۇرۇپپا ئۇچۇرىدىن چىققان ھېساب. مېتنىڭ مىسالىدا 24 گۇرۇپپىنىڭ ھەممىسى ئۈچ تاللىق بولغاچقا 72 تار بولىدۇ. ئىككى مىسالدا 24 دېگەن سان ئوخشاش بولسىمۇ، تارلارنىڭ جەمئىي سانى پەرقلىق. شۇڭا سان يېنىغا «گۇرۇپپا» ياكى «تال» دېگەن سۆزنى يېزىڭ.
ئىككى مۇزېي سۈرىتىنى سېلىشتۇرۇپ ساناشتا ھەر بىر ساننىڭ مەنبەسىنى يېزىپ قويۇڭ. دېن خااخ خاتىرىسىدىكى 78 تار 26 ئۈچ تاللىق گۇرۇپپىغا تەۋە. W 9 دا ئەڭ تۆۋەن گۇرۇپپىدا ئىككى تار بولغاچقا، تۆۋەن ئۇچىنى يېقىندىن تارتقان سۈرەت گۇرۇپپىلارنىڭ قانداق پەرقلىنىدىغانلىقىنى تېپىشقا ياردەم بېرىدۇ. گۇرۇپپا سانىنى تار قۇلىقىنىڭ تىزىلىشى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ كۆرۈش، سۈرەتتە بەزى تارلار قاپلىشىپ قالغاندا قەيەردىن داۋاملاشتۇرۇشنى بەلگىلەيدۇ.
تار تىرىكى بىلەن نېپىز پەردە ئاۋازنى قانداق ئۆتكۈزىدۇ؟
تار چېكىلگەندە تەۋرىنىش ئۇنى كۆتۈرۈپ تۇرغان تىرەككە ئۆتىدۇ. قالۇندا تىرەكنىڭ پۇتلىرى گەۋدىگە ئورنىتىلغان، تارتىلغان پەردىگە تاقىلىشى مۇمكىن. مېت تۈرك قالۇنىدىكى بۇ قىسىمنى چۈشەندۈرگەندە بېلىق تېرىسىنىڭ ئەنئەنىۋى ماتېرىيال ئىكەنلىكىنى دەيدۇ. ۋۈرتسبۇرگنىڭ چۈشەندۈرۈشىدە تېرە پەردىسى ۋە W 9 دىكى تۆت پۇتلۇق تىرەك تىلغا ئېلىنىدۇ. پەردە نېمە ئىش قىلىدۇ، مەلۇم نۇسخىدا قايسى ماتېرىيال بار، دېگەن سوئاللارنى ئايرىم ئوقۇڭ.
قالۇن مۇزىكىسىدىكى زىننەت ئاۋازلىرى ھەققىدىكى تەتقىقاتنىڭ كىرىش سۆزى بەش تىك تۆت بۇلۇڭلۇق بېلىق تېرىسى پارچىسى ئۈستىدىكى تىرەكنى بايان قىلىدۇ. سۈرەتتە ئۇزۇن تىرەك، پۇت ۋە پۇت ئاستىدىكى يۈزنى ئىزدەڭ. ياغاچ يۈزىدىكى ئويۇق گۈل شەكىللىك ئاۋاز تۆشۈكلىرى باشقا جايدا بولىدۇ. پەردە بىلەن ياغاچنىڭ چېگراسى يورۇق سۈرەتتە كۆرۈنۈشى مۇمكىن. ماتېرىيالنى ئېنىق ناملاشقا بولسا مۇزېي خاتىرىسى كېرەك. بىر نۇسخىدىكى تۆت پۇت بىلەن يەنە بىرىدىكى بەش پەردە ئوخشاش قىسىمنىڭ سانى ئەمەس.
تىرەكنى ئالدىدىن كۆرگەندە ئۇ بىر ئۇزۇن سىزىقتەك كۆرۈنۈشى مۇمكىن. يان تەرەپتىكى سۈرەتتە قانچە پۇتنىڭ پەردە بىلەن ئۇچرىشىدىغانلىقىنى ئېنىقراق كۆرگىلى بولىدۇ. مېت خاتىرىسىدىكى بېلىق تېرىسى ئادەتتىكى بىر قۇرۇلۇش چۈشەندۈرۈشى. W 9 دىكى تۆت پۇت بولسا شۇ نومۇرلۇق چالغۇنىڭ ئۆزىگە تەۋە ئۇچۇر. تەتقىقات كىتابىدا سۆزلەنگەن بەش پەردىلىك نۇسخىنى يەنە ئايرىم مىسال قىلىپ قويۇڭ. شۇنداق قىلغاندا ئوخشاش خىزمەت قىلىدىغان قىسىملارنىڭ ياسىلىشى نېمە ئۈچۈن پەرقلىنىدىغانلىقىنى سېلىشتۇرغىلى بولىدۇ.
كىچىك پىشاڭلار ئاۋاز ئېگىزلىكىنى قانداق ئۆزگەرتىدۇ؟
پىشاڭلار يانتۇ تەرەپتە، تار قۇلاقلىرىغا يېقىن تۇرىدۇ. بىرىنى كۆتۈرگەندە تارغا تەگكەن يېڭى نۇقتا پەيدا بولىدۇ. يېڭى نۇقتا بىلەن تىرەك ئارىلىقىدىكى تەۋرىنىدىغان بۆلەك قىسقىرايدۇ، ئاۋاز ئېگىزلىكى ئۆرلەيدۇ. تار قۇلىقى ئاساسىي تەڭشەش ئۈچۈن، پىشاڭلار چېلىش جەريانىدا باشقا ئاۋازغا ئۆتۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. تۈركچىدە mandal دېيىلىدۇ، ئەرەبچە نام مەنبەلەردە orabe ياكى orab دەپ يېزىلغان.
ئاۋازنىڭ قانچىلىك ئۆزگىرىشى پىشاڭنىڭ ئورنى ۋە چالغۇنىڭ ياسىلىشىغا باغلىق. ستېفان پولىت جۇلىيەن جالال ئەددىن ۋايسنىڭ قالۇن لايىھەلىرى ھەققىدىكى تەتقىقاتىدا ئوخشىمىغان تۈزۈملەرنى سېلىشتۇرۇپ، مەلۇم ئاۋاز ئارىلىقىغا يېتىش ئۈچۈن ئورۇنلاشتۇرۇلغان پىشاڭلارنى خاتىرىلەيدۇ. بىر گۇرۇپپىدىكى پىشاڭ سانىنى كۆرۈپ يەنە بىر چالغۇنىڭ ئاۋازلىرىنى پەرەز قىلغىلى بولمايدۇ. پىشاڭنىڭ تارغا تېگىدىغان جايى ۋە ئارىلىقىنىمۇ تەكشۈرۈش لازىم.
دېن خااخ مۇزېيى ئۆزىدىكى 19-ئەسىر مىسىر قالۇنىدا زامانىۋى پىشاڭلارنىڭ يوقلۇقىنى كۆرسىتىدۇ. قۇلاق تەرەپنى يېقىندىن تارتقان سۈرەت بۇ خاتىرىنى چۈشىنىشكە ياردەم بېرىدۇ. تۈزۈلۈشى پەرقلىق بىر چالغۇنىڭ ئاۋاز خاتىرىسىنى سۈرەت يېنىغا قويغاندا، قايسى ئۇچۇرنىڭ قەدىمكى ئەسەرگە، قايسىسىنىڭ ھازىرقى ئاۋازغا مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى يېزىڭ.
پولىت سېلىشتۇرغان سىستېمىلاردا بىر گۇرۇپپىنىڭ ھەر بىر پىشاڭى باشقا بىر ئۇچرىشىش نۇقتىسىنى بېرىدۇ. بۇ نۇقتىلارنىڭ ئارىلىقى بىر گۇرۇپپىدىن يەنە بىرىگە ياكى بىر ياسىغۇچىدىن يەنە بىرىگە ئۆزگىرىشى مۇمكىن. شۇڭا «پىشاڭى بار» دېگەن قىسقا بەلگە پەقەت بىر قۇرۇلۇش ئالاھىدىلىكىنى بىلدۈرىدۇ. چالغۇچىغا قانداق ئاۋاز ئارىلىقىنى تاللاش ئىمكانى بارلىقىنى بايان قىلماقچى بولسىڭىز، شۇ نۇسخىنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى ياكى ئۇنى ئۆلچىگەن تەتقىقات كېرەك.
چېكىش تىلى ۋە ئىككى قول مېلودىيەدە قانداق ئىشلىتىلىدۇ؟
ۋۈرتسبۇرگ خاتىرىسىدە مېتال ھالقىلىق چېكىش تىلى ئىككى كۆرسەتكۈچ بارماققا تاقىلىدۇ. مېتمۇ كۆرسەتكۈچ بارماققا تاقىلىدىغان چېكىش ئەسۋابىنى تەسۋىرلەيدۇ. تەتقىقات كىرىش سۆزىدە ھالقا بىلەن تۇتۇلغان چېكىش تىلى، تېز تەكرارلانغان ئاۋاز ۋە ئوكتاۋا ئارىلىقىدا چېلىش مىساللىرى بار. سۈرەتتە تارغا يېقىن بارماقنىڭ ھەرىكىتىنى، پىشاڭ تەرەپكە يۆتكەلگەن قولنى ئايرىپ كۆرگىلى بولىدۇ. بىرى تارنى ئاۋازغا كەلتۈرىدۇ، يەنە بىرى ئاۋاز ئېگىزلىكىنى تاللاشقا مۇناسىۋەتلىك بولالايدۇ.
تۈركچە makam ۋە ئەرەبچە maqam مېلودىيەنىڭ تەرەققىياتىغا مۇناسىۋەتلىك. بار ئاۋازلار بىلەن بىللە جۈملىنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە تەكىتلەنگەن ئاۋازلارمۇ مۇھىم. ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامى قوللانمىسى ئوخشاشقا يېقىن نام قوللىنىلغان، ئۆز تارىخىي خاتىرىلىرى بار باشقا بىر ئەنئەنىنى تونۇشتۇرىدۇ. مەشرەپ يىغىلىشلىرى ھەققىدىكى ماقالە ۋە بالۇچى دىنىي شېئىرىيىتى ۋە مۇزىكىسى قوللانمىسىدىمۇ ئاۋاز بىلەن ئورۇنلاش سورۇنىنىڭ قانداق ئايرىم خاتىرىلىنىدىغانلىقىنى كۆرگىلى بولىدۇ.
ئىككى ئاۋاز خاتىرىسى قايسى چالغۇغا باغلىنىدۇ؟
مېتنىڭ 2018-يىلدىكى خاتىرىسىدە تامەر پىنارباشى قالۇن، ئارا دىنكىجيان ئۇد، گلېن ۋېلېز رامكىلىق دۇمباق چالىدۇ. بۇ بىرلىكتە ئورۇنلاش. ئاۋۋال رېتىمنى ئاڭلاپ، ئاندىن چېكىلىدىغان ئىككى چالغۇنىڭ قەيەردە بىللە ياكى نۆۋەتلىشىپ ئاۋاز بەرگەنلىكىنى ئاڭلاڭ. مۇزېي ئاۋازنى زامانىۋى قالۇننى تونۇشتۇرۇشقا قوشقان. ئەسەر ئىسمى ۋە چالغۇچىلار بىلەن قەدىمكى چالغۇنىڭ نومۇرى باشقا-باشقا خاتىرىدە تۇرىدۇ.
ۋۈرتسبۇرگنىڭ 2016-يىلدىكى خاتىرىسىدە سالاھىدىن ماراقا W 9 نىڭ ئۆزىدە ھۇززام مۇقامىدا بىر تەقسىم ئورۇنلىغان. خاتىرە چالغۇ نومۇرى، چالغۇچى ۋە ۋاقىتنى بىرلەشتۈرىدۇ. ئۇنى W 9 نىڭ تارلىرى ۋە تىرەك چۈشەندۈرۈشى يېنىدا پايدىلانغىلى بولىدۇ. مۇزېي ئۇنى 2015-يىلى ئىيۇندا ئالغان، خاتىرىنى 2016-يىلى 17-فېۋرالدا توپلامدا ئىشلىگەن. بىرى ئېلىنغان ۋاقىت، يەنە بىرى چالغۇدىن ئاۋاز خاتىرىلەنگەن ۋاقىت.
ئىككى ئاۋاز خاتىرىسىنى ئاڭلىغاندا ئالدى بىلەن خاتىرىدىكى چالغۇچىلار تىزىملىكىنى كۆرۈڭ. بىرلىكتە ئورۇنلاشتا ئۇد ۋە دۇمباقنىڭ قوشۇلۇشى مەلۇم بىر ئاۋازنى يالغۇز قالۇنغا باغلاشنى قىيىنلاشتۇرىدۇ. تەقسىم خاتىرىسىدە بولسا ئوخشاش مۇزېي نومۇرى بار چالغۇ بىلەن ئاۋاز باغلانغان. سۈرەت بىلەن خاتىرىنى بىللە ئىشلەتسىڭىز، قايسى دەلىلنىڭ كۆرۈنۈشتىن، قايسىسىنىڭ ئاۋازدىن كەلگەنلىكىنى ئايرىم بايان قىلىڭ.
ئىككى قالۇننىڭ ۋاقتى ۋە كۆرۈنۈشىنى قانداق سېلىشتۇرۇش كېرەك؟
مۇزېي نومۇرى ۋە بېكىتىلگەن ۋاقتىنى يېزىپ باشلاڭ. ساندۇقنىڭ شەكلى، تار گۇرۇپپىلىرى، تىرەكنىڭ ئورنى ۋە پىشاڭلارنى تەكشۈرۈڭ. بىرقانچە بۇلۇڭدىن تارتىلغان سۈرەت بولسا، ئالدى بىلەن تار قۇلاقلىرىنىڭ يۈزىنى، ئاندىن تىرەك پۇتىنىڭ ئاستىنى كۆرۈڭ. ئۆلچەمنى ئەسلىدىكى بىرلىكى بىلەن ئېلىڭ. ئاۋاز خاتىرىسىنىڭ ۋاقتىنى چالغۇ ياسالغان ۋاقتىدىن ئايرىم يېزىڭ.
بىر ئىسىمنىڭ يازما مەنبەدە كۆرۈنۈشى، مۇزېيدا ۋاقتى بار بىر قالۇننىڭ ساقلىنىشى ۋە مەلۇم پىشاڭ تۈزۈمىنىڭ قوللىنىلىشى ئوخشىمىغان دەلىللەر. مېت نام بىلەن تراپېتسىيە شەكلىنىڭ تارىخىنى مۇزاكىرە قىلىدۇ. دېن خااخ ۋە ۋۈرتسبۇرگ بولسا پىشاڭلىق ۋە پىشاڭسىز كونكرېت نۇسخىلارنى سېلىشتۇرۇشقا يول ئاچىدۇ. سۈرەت ئاستىدا بىرىنچى بولۇپ خاتىرىدە دەلىللەنگەن قىسىمنى يېزىڭ. كېلىپ چىقىش ھەققىدە بولسا شۇ سوئالنى ئايرىم تەكشۈرگەن مەنبەگە تايىنىش كېرەك.
ھەر بىر سۈرەتكە بىر قىسىمنى ئېنىق كۆرسىتىدىغان قىسقا ئىزاھ يېزىشقا بولىدۇ. مەسىلەن، ئۈستىدىن تارتىلغان سۈرەت تار گۇرۇپپىلىرىنىڭ تىزىلىشىنى، يان تەرەپتىكى سۈرەت ساندۇقنىڭ چوڭقۇرلۇقىنى، يېقىن سۈرەت پىشاڭ بىلەن تارنىڭ ئۇچرىشىش ئورنىنى كۆرسىتىدۇ. ئەگەر سۈرەتتە قىسىم ئېنىق كۆرۈنمىسە، ئىزاھتا ئۇنىڭ بارلىقىنى قايسى خاتىرە بىلدۈرگەنلىكىنى يېزىڭ. شۇ تەرتىپتە بىر قىسىم ھەققىدىكى كۆرۈنۈش بىلەن ھۆججەت دەلىلىنى سېلىشتۇرغىلى بولىدۇ.
ماتېرىيال ۋە ئەمەلىيەتنى سېلىشتۇرۇشتا، خاتەم نەقىشلەش قوللانمىسى چالغۇنىڭ قوس بىلەن چېلىنىدىغان بىر تۈرى ۋە دۇمباقنىڭ زىننەتلىرىنى كۆرسىتىدۇ. ئوسمانلى قەھۋەخانىلىرىنىڭ تارىخى شەھەردىكى ئويۇن قويۇش ئورۇنلىرىنى بايان قىلىدۇ. خەتتاتلىق مەشىق ۋاراقلىرى قوللانمىسى باشقا بىر ھۈنەرنىڭ ئۆگىنىش ئىزلىرىنى چۈشىنىشكە ياردەم بېرىدۇ. گېئومېتىرىيەلىك نەقىشلەر قوللانمىسى يۈزدىكى تەكرار نەقىشنى قانداق ئىز قوغلاپ كۆرۈشنى چۈشەندۈرىدۇ.
ساقلانغان چالغۇلار، ئاۋاز خاتىرىلىرى ۋە تەتقىقاتلار
- مېتروپولىتان سەنئەت مۇزېيى، 89.4.330 19-ئەسىردىكى تۈرك قالۇنى ۋە ھازىرقى بىرلىكتە ئورۇنلاش خاتىرىسىنى بېرىدۇ.
- مېتروپولىتان سەنئەت مۇزېيى، 89.4.1248 باشقا بىر نۇسخىنىڭ ئۆلچەملىرىنى خاتىرىلەيدۇ.
- دېن خااخ سەنئەت مۇزېيى، 0845118 26 ئۈچ تاللىق گۇرۇپپا ۋە زامانىۋى پىشاڭنىڭ يوقلۇقىنى كۆرسىتىدۇ.
- تۈركىيە مەدەنىيەت ۋە ساياھەت مىنىستىرلىقى، قالۇن گۇرۇپپا سانىنىڭ پەرقلىرىنى بايان قىلىدۇ.
- ۋۈرتسبۇرگ ئۇنىۋېرسىتېتى، W 9 ياسىغۇچى، تار تۈزۈلۈشى ۋە شۇ چالغۇدىكى ئاۋاز خاتىرىسىنى بېرىدۇ.
- بىرىل نەشرى، قالۇن زىننەت ئاۋازلىرى ھەققىدىكى تەتقىقات پەردە، تىرەك ۋە چېلىش ئۇسۇلىنى چۈشەندۈرىدۇ.
- ستېفان پولىت، ۋايسنىڭ قالۇن لايىھەلىرى ھەققىدىكى تەتقىقات پىشاڭلار ۋە تەڭشەشنى سېلىشتۇرىدۇ.





