كاشاننىڭ يۇلتۇز ۋە كرېست شەكىللىك كاھىشلىرى تامغا قانداق تىزىلغان؟

كاشاننىڭ يۇلتۇز ۋە كرېست شەكىللىك كاھىشلىرى تامغا قانداق تىزىلغان؟

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost
0

يۇلتۇز ئۇچلىرى، كرېست قوللىرى ۋە تامدىكى ئىزلارنى كۆرۈڭ. ۋارامىنغا مۇناسىۋەتلىك ساقلانمىلارنى تارىخىي سۈرەتلەر بىلەن سېلىشتۇرۇڭ.

يۇلتۇز ۋە كرېست شەكىللىك كاھىشلار نۆۋەتلىشىپ تىزىلغان تامدا سەككىز ئۇچلۇق يۇلتۇزلار قوشنا كرېستنىڭ چىقىپ تۇرغان قوللىرىنى چۆرىدەيدۇ. ھەر بىر كاھىشنىڭ ئايرىم گىرۋىكى بار. ئىككى شەكىلنى تەكرارلاپ قويغاندا تام يۈزىدە ئۇلاش سىزىقلىرى، نەقىش مەيدانى ۋە گىرۋەك پەيدا بولىدۇ. كاشان بىلەن باغلانغان ئىلخان دەۋرىدىكى مېتال يالتىراق سىرلىق كاھىشلارنى ساقلانغان پارچىلار، تامدا قالغان ئىزلار ۋە كونا سۈرەتلەر بىلەن تەكشۈرگىلى بولىدۇ.

ئاۋۋال بىر كاھىشنىڭ سىرتقى سىزىقىغا قاراڭ. باشقا شەكىلدىكى كاھىشنىڭ ئىچىگىمۇ يۇلتۇز سىزىشقا بولىدۇ. تاشقى گىرۋەك بۇ كاھىشنىڭ قوشنا پارچىغا قانداق تېگىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ياسالغان جاي، ئىشلىتىلگەن بىنا ۋە بۈگۈنكى كۆرگەزمە ئورنى خاتىرىدىكى ئۈچ ئايرىم ئۇچۇر. ئوخشاش جاي نامى بىر خانىدا بولسا، ئۇنى باشقا خانىغىمۇ ئاپىرىپ قويماي، مەنبەدە قانداق ئىشلىتىلگەنلىكىگە قاراڭ.

يۇلتۇز ئۇچلىرى كرېستنىڭ قوللىرىنى قانداق چۆرىدەيدۇ؟

يۇلتۇز ئىچىدىكى نەقىشتىن بۇرۇن سىرتقى سىزىقنى تولۇق بويلاپ كۆرۈڭ. قوشنا يۇلتۇزلارنىڭ ئۇچلىرى ئارىسىدا بوشلۇق قالىدۇ. كرېست شەكىللىك پارچە شۇ بوشلۇققا كىرىدۇ. مۇزېي سۈرىتىدە يالغۇز بىر كرېست كۆرۈنسە، ئۇنى تىزىلغان تام سۈرىتى بىلەن سېلىشتۇرۇڭ. تەكرار گېئومېتىرىيەلىك نەقىشلەر قوللانمىسى بىر شەكىلنى كەڭ يۈزدە قانداق ئىز قوغلاشنى چۈشەندۈرىدۇ. كاھىشتا شەكىلنىڭ ئۆزىگە خاس گىرۋىكى ۋە ئۇلىنىش بوشلۇقىمۇ بولىدۇ.

مېت مۇزېيىدىكى 41.165.39 كرېست شەكىللىك كاھىش 13-ئەسىردىكى سىلىتسىي مول ساپال جىسىم. مۇزېي ئۇنى كاشاندا ياسالغان بولۇشى مۇمكىن دەپ كۆرسىتىدۇ. خاتىرىدە نۇر ئۆتكۈزمەيدىغان ئاق سىرنىڭ ئۈستىگە كۆك، پىروزا رەڭ ۋە مېتال يالتىراق بىلەن تەڭپۇڭ يوپۇرماق نەقىشى سىزىلغانلىقى يېزىلغان. ئۇ ئىلخان دەۋرىدىكى بىر بىنانىڭ يۇلتۇز ۋە كرېست تىزىقىغا تەۋە. ئالدى بىلەن چىقىپ تۇرغان قىسىم ۋە ئويمان گىرۋەكنى تېپىڭ. ئۇلار كاھىشنىڭ قانداق تۇتاشقانلىقىنى، يوپۇرماق بولسا ئۈستىدىكى زىننەتنى كۆرسىتىدۇ.

زېللىج موزايكىسىدا كىچىك كېسىلگەن پارچىلار چوڭراق نەقىش ھاسىل قىلىدۇ. كاشان تىزىقىدا بىر پارچە يۇلتۇز ياكى كرېستنىڭ ئىچىدە ئايرىم نەقىش بۆلىكى ۋە گىرۋەك بولۇشى مۇمكىن. بىر ئۇلاش سىزىقىنىڭ ئىككى تەرىپىگە قاراڭ. رەڭلىك سىزىق ئىككى كاھىشنىڭ ئارىسىغا توغرا كېلەمدۇ ياكى بىر پارچىنىڭ يۈزىگە سىزىلغانمۇ، دېگەن سوئالنى شۇنداق ئايرىغىلى بولىدۇ.

بىر سۈرەتنىڭ ئىچىدە ھەم تىزىق ھەم بىر پارچىنىڭ نەقىشى كۆرۈنۈشى مۇمكىن. ئالدى بىلەن شەكىلنىڭ بىر چېتىنى بەلگىلەپ، كېيىن ئىچكى يوپۇرماق سىزىقىنىڭ قەيەردە توختىغانلىقىنى كۆرۈڭ. بۇ ئىككى سىزىقنى ئايرىم تونۇتسىڭىز، ئوقۇرمەن رەڭ سىزىقىنىڭ ھەقىقىي ئۇلاش بوشلۇقى ياكى ئەمەسلىكىنى قايتا تەكشۈرەلەيدۇ. بىر دانە كاھىشنىڭ تاشقى چېتىنى تولۇق كۆرسەتكەن سۈرەت بۇنىڭغا پايدىلىق.

چوڭلۇق قايسى كاھىشلارنى بىللە سېلىشتۇرۇشقا ياردەم بېرىدۇ؟

مېتتىكى كرېست 20.3 كە 20.3 سانتىمېتىر. لوس ئانژېلېس ناھىيەلىك سەنئەت مۇزېيىدىكى M.2002.1.76 يۇلتۇز كاھىش 31.43 سانتىمېتىر ئېگىز ۋە 1.43 سانتىمېتىر قېلىن. مۇزېي ئۇنى كاشانغا نىسبەت بېرىدۇ، ھىجرىيە 660-يىلى ياكى مىلادىيە 1261–1262-يىللىرى دەپ خاتىرىلەيدۇ. ئۇنى ۋارامىندىكى ئىمامزادە يەھيا مەقبەرىسىگە باغلايدۇ. ئوخشاش ئۇسلۇب شەكىلنى سېلىشتۇرۇشقا ياردەم قىلىدۇ. ئەمما چوڭلۇق پەرقىنى ئۆز خاتىرىسىگە باغلاپ يېزىش كېرەك.

ئەنگلىيە مۇزېيىدىكى G.458 كرېست 30 غا 30.5 سانتىمېتىر، قېلىنلىقى 1.6 سانتىمېتىر. ۋاقتى تەخمىنەن 1262-يىل. مۇزېي كاشاندا ياسالغان بولۇشى مۇمكىن، ۋارامىن مەقبەرىسى ئۈچۈن ياسالغان دەپ خاتىرىلەيدۇ. چوڭلۇقى ۋە بىنا بىلەن باغلىنىشى ئۇنى لوس ئانژېلېستىكى يۇلتۇزغا تېخىمۇ يېقىن سېلىشتۇرما قىلىدۇ. قايسى ئىككى پارچىنىڭ قوشنا بولغانلىقىنى بىلگىلى ئورۇنغا دائىر قوشۇمچە دەلىل لازىم. سۈرەتلەرنى قايتا تىزىشتىن بۇرۇن، ھەر بىرىنىڭ چوڭلۇقى ۋە مۇزېينىڭ نىسبەت بېرىش دەرىجىسىنى يېزىڭ.

ئۆلچەم خانىسىدىكى كەڭلىك، ئېگىزلىك ۋە قېلىنلىقنى ئايرىپ ئوقۇڭ. بىر كرېستنىڭ كەڭلىكى ئىككى چىقىپ تۇرغان قولنىڭ ئارىسى بولۇشى مۇمكىن. يۇلتۇزنىڭ ئېگىزلىكى ئەڭ يىراق ئۇچلارغا قاراپ ئۆلچىنىشى مۇمكىن. چوڭايتىلغان سۈرەت پەقەت بىر ئۇچنى كۆرسەتسە، ئۇنىڭدىن پۈتۈن كاھىشنىڭ چوڭلۇقىنى چىقىرىشقا بولمايدۇ. ئەسلى چوڭلۇق بويىچە شەكىل سىزىش تۇتاشتۇرۇشنى كۆرسىتىدۇ، ئورۇن خاتىرىسى بولسا بىنا بىلەن باغلايدۇ.

كاھىش ئېلىۋېتىلگەندىن كېيىن تامدا نېمە قالىدۇ؟

تامنىڭ تۆۋەنكى زىننەت بەلبېغى تامنىڭ ئاستىغا يېقىن جايغا ئورۇنلاشتۇرۇلىدۇ. ئىمامزادە يەھيا بىنا تارىخى تەتقىقاتى قەبرە ئۆيىنىڭ ئاستىنقى تاملىرىدا چوڭ يۇلتۇز ۋە كرېستلارنى كۆرسىتىدۇ. تەتقىقاتچىلار تەخمىنەن 30 دىن 31.5 سانتىمېتىرغىچە كاھىشلارنى خاتىرىلەپ، بەزىلىرى ئېلىۋېتىلگەندىن كېيىن قالغان ئىزلارنى سۈرەتكە ئالغان. غەربىي تامدىكى كېيىنكى تىك تۆت بۇلۇڭلۇق كاھىش بۇرۇنقى يۈزنىڭ بىر قىسمىنى ياپقان. بىر پارچە كۆتۈرۈلگەندىن كېيىن تارتىلغان سۈرەت ئاستىدىكى كونا شەكىلنىڭ ئىزىنى كۆرسىتىدۇ.

تامدىكى بېسىلغان ئىز بىر ئورۇندا قايسى شەكىل بولغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئەسلى سىرنىڭ رەڭگى، يېزىقى ياكى شۇ ئورۇندىكى كونكرېت پارچە ئۈچۈن باشقا ئۇچۇر كېرەك. تەتقىقاتچىلار مېھراب گىرۋىكىدە يېرىم يۇلتۇز ۋە كرېستنىڭ ئىزىنىمۇ بەلگىلىگەن. بەزى يېرىم يۇلتۇزدىكى سېرىق رەڭ زامانىۋى بوياق. سۈرەت ئىزاھىدا ئىزنىڭ شەكلى ۋە بۈگۈن كۆرۈنگەن رەڭنى ئايرىم يېزىڭ.

ئوخشاش تەتقىقاتنىڭ ناتانز زىيارەتگاھى ھەققىدىكى خاتىرىسى بىر قەبرە ئۆيىدىكى ئىز ۋە پارچىلارغا تايىنىپ مېتال يالتىراق يۇلتۇزلار بىلەن بىر خىل پىروزا سىرلىق كرېستلارنىڭ نۆۋەتلىشىشىنى كۆرسىتىدۇ. شەكىل تىزىلىشىنى سېلىشتۇرۇشقا بۇ پايدىلىق. باشقا بىنانىڭ سىر رەڭگىنى بېكىتىشكە شۇ بىنانىڭ دەلىلى كېرەك. مېتال يالتىراق ساپال قوللانمىسى يۈزدىكى نۇر قايتۇرۇشنى چۈشەندۈرىدۇ. ئۆينىڭ كەڭ سۈرىتىدە تۆۋەن بەلۋاغ بىلەن مېھراب گىرۋىكىنىڭ ئايرىم ئېگىزلىكىنى كۆرگىلى بولىدۇ.

تامنىڭ ئومۇمىي سۈرىتى زىننەت بەلبېغىنىڭ قەيەردە باشلىنىپ قەيەردە ئاخىرلاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىر پارچىنىڭ يېقىن سۈرىتى گىرۋەك، سىر ۋە سۇنۇقنى كۆرسىتىشى مۇمكىن. ئىككى سۈرەتنى بىللە ئىشلىتىپ، ھەر قايسىسىنىڭ قايسى قىسمىنى كۆرسىتىدىغانلىقىنى يېزىڭ. غەربىي تامدىكى بىر ئىزنى بايان قىلغاندا يېنىدىكى كېيىنكى تىك تۆت بۇلۇڭلۇق كاھىشلارنىمۇ كۆرسەتسىڭىز، ئۇنىڭ ئورنىنى تېپىش ئاسان بولىدۇ.

كونا سۈرەت ۋە ۋاقىت قايتا تىزىشقا قانداق ياردەم قىلىدۇ؟

ژان دىئېلافۇئا 1881-يىلى ۋارامىن مەقبەرىسىنى سۈرەتكە ئالغان. گېتتى تەتقىقات ژۇرنىلىدىكى سۈرەت تەتقىقاتى ئارخىپنى كېيىنكى بايان ۋە يىغىپ ساقلاش خاتىرىلىرى بىلەن سېلىشتۇرىدۇ. بىر سۈرەتتە مېھراب ۋە ئەتراپىدا جايىدا تۇرغان يېرىم يۇلتۇز، كرېست گىرۋىكى كۆرۈنىدۇ. سۈرەت شۇ ۋاقىتتىكى ئورۇنلاشتۇرۇشنى خاتىرىلىگەن. دەسلەپكى ئورنىتىش ۋاقتىنى بېكىتىشكە بىنا ياكى كاھىشنىڭ ئۆزىگە مۇناسىۋەتلىك دەلىل لازىم.

تەتقىقات مەقبەرىگە مۇناسىۋەتلىك بەزى يۇلتۇز ۋە كرېستلارنىڭ ۋاقتىنى 1262-يىلى ئۆكتەبىردىن 1263-يىلى مارتقىچە دەپ كۆرسىتىدۇ. لوس ئانژېلېس مۇزېيى يۇلتۇزغا ھىجرىيە 660-يىلى ۋە مىلادىيە 1261–1262-يىللىرىنى بېرىدۇ. ھەر بىر ۋاقىتنى ئۇنى بەرگەن خاتىرىگە باغلاپ قويۇڭ. كاھىشتىكى يىل شۇ پارچە ياكى شۇنىڭغا ئوخشاش توپنى چۈشىنىشكە پايدىلىق. پۈتۈن تامنىڭ قاچان تىزىلغانلىقىنى بايان قىلغاندا بىنا خاتىرىسىمۇ كېرەك.

1881-يىل سۈرەتنىڭ ۋاقتى. باشقا يىللار كاھىشنىڭ خاتىرىسى ياكى ئۇنىڭدىكى ۋاقىتقا مۇناسىۋەتلىك. شۇنىڭ ئۈچۈن سۈرەتنىڭ ۋاقتىنى كاھىشنىڭ ياسىلىش ۋاقتى سۈپىتىدە يېزىپ قويماڭ. بىر سۈرەتنىڭ ئىچىدىن مېھراب گىرۋىكىنى تېپىپ، يېنىدا ئۇنى قايسى ماقالە تونۇتقانلىقىنى كۆرسىتىڭ. تامدىكى بېسىلما بىلەن تارىخىي سۈرەت بىر ئورۇننى كۆرسەتسە، ھەر ئىككىسىنى ئۆز دائىرىسى بىلەن تونۇتۇڭ.

تارىخىي سۈرەتنىڭ دائىرىسىنىمۇ خاتىرىلەڭ. ئەگەر ئۇنىڭدا پەقەت مېھراب كۆرۈنسە، رەسىم مېھراب گىرۋىكىگە دەلىل بولىدۇ. تامنىڭ پۈتۈن تۆۋەن بەلۋىغىنى چۈشەندۈرۈشكە تام سۈرىتى ياكى بىنا تەتقىقاتى لازىم. بىر مۇزېي كاھىشىنىڭ نەقىشى كونا سۈرەتتىكىگە ئوخشاپ قالسا، ئورنىنى دەلىللەشكە چوڭلۇق، مۇزېي نومۇرى ياكى تىزىق ھەققىدىكى مەنبەنىمۇ بىللە ئىزدەڭ.

بىر يۇلتۇزنىڭ ئىچىدىكى ئۇلىنىش نېمىنى كۆرسىتىدۇ؟

ۋارامىنغا باغلانغان كاھىشلارنىڭ ئىلمىي تەتقىقاتى ۋىكتورىيە ۋە ئالبېرت مۇزېيىدىكى 1837H/L-1876 نومۇرلۇق يۇلتۇزنى ئىككى يېرىم پارچىدىن قۇراشتۇرۇلغان دەپ كۆرسىتىدۇ. ئۇچى سۇنغان بىر كرېست بىلەن ئەۋرىشكە ئېلىنغان ۋاقتى بار بىر كرېستمۇ خاتىرىلەنگەن. يۇلتۇز بىلەن كرېست ئارىسىدىكى بوشلۇق ئىككى پارچىنىڭ چېگراسى. بىر يۇلتۇزنىڭ ئىچىدىكى ئۇلىنىش بولسا ساقلانغان ئىككى يېرىم پارچىنىڭ قوشۇلغان يېرى.

ئېنىق سۈرەتتە ھەر بىر يېرىمنىڭ گىرۋىكىنى كۆرۈڭ. سىزىلغان گىرۋەك ئۇلىنىشتىن ئۆتەمدۇ، نەقىش ياكى يېزىق ئۆز جايىغا توغرا كېلەمدۇ، دەپ قاراڭ. تەتقىقات ئىككى يېرىمنى قوشقاندا پەرق كۆرۈلۈشى مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. قۇرۇق يىپ ئۇسۇلى cuerda seca قوللانمىسى بىر كاھىش يۈزىدە سىر رەڭلىرىنى ئايرىيدىغان سىزىقلارنى چۈشەندۈرىدۇ. تىزىلغان يۈزدە ئاۋۋال تاشقى گىرۋەكنى، ئاندىن رەڭ سىزىقى ۋە رېمونت ئىزىنى كۆرۈڭ.

بىر پارچە قوشما يۇلتۇزنى چۈشەندۈرگەندە، ئالدى بىلەن تولۇق يۇلتۇز شەكلىنى، ئاندىن ئوتتۇرىدىكى ئۇلىنىشنى كۆرسىتىڭ. ئىككى يېرىمدىكى گىرۋەك نەقىشى شۇ ئورۇندا ئۇچرىشىدۇ. ئەگەر بىرىنىڭ سىزىقى يەنە بىرىگە توغرا كەلمىسە، شۇ تەپسىلاتنى سۈرەتتە بەلگىلەڭ. رېمونت ياكى كېيىن قوشۇش توغرىسىدىكى ئۇچۇرنى تەجرىبە دوكلاتى قانداق بايان قىلغانلىقى بىلەن بىللە ئوقۇڭ.

مۇزېيدىكى تىزىق بىلەن بىنا تېمىنىڭ مۇناسىۋىتى نېمە؟

مۇزېي تاختىسى ئىككى شەكىلنىڭ قانداق تۇتاشقانلىقىنى چۈشەندۈرەلەيدۇ. بەزى تىزىق كۆرگەزمە ئۈچۈن تەييارلىنىدۇ، بەزىسى ئوخشاش نىسبەت بېرىلگەن پارچىلارنى توپلايدۇ، بەزىسى تام خاتىرىسىگە تايىنىپ قايتا تىزىلىدۇ. 19-ئەسىردىكى مېتال يالتىراق كاھىش يىغىلمىسى تەتقىقاتى كونا بىر ئىشكاپ سۈرىتىدىن باشلاپ پارچىلارنى بۈگۈنكى ساقلانمىلارغىچە ئىز قوغلايدۇ. ئىشكاپ سۈرىتى يىغىپ ساقلاش تارىخىنى، مەقبەرە سۈرىتى بولسا تارتىلغان ۋاقىتتىكى بىنانى خاتىرىلەيدۇ.

بىنا تەتقىقاتى بەزى كونا تىزىملىكلەردە ۋارامىن تۈرى دېگەندەك كەڭ نام ئىشلىتىلگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. چوڭلۇق ۋە نەقىش يېقىن بولسا سېلىشتۇرۇشقا بولىدۇ. باشقا بىر بىنادىمۇ ئوخشاش شەكىل ئىشلىتىلگەن بولۇشى مۇمكىن. مۇزېينىڭ قارىشىنى تامدىكى كونكرېت ئىز ئورنىدىن ئايرىم يېزىڭ. بىر يېزىق ياكى ئارخىپ سۈرىتى مۇناسىۋەتنى ئايدىڭلاشتۇرسا، شۇ ئۇچۇرنى ماس كەلگەن ساقلانما نومۇرىغا يېقىن قويۇڭ.

ئىشكاپتا يانمۇيان قويۇلغان ئىككى كاھىشنىڭ يىغىپ ساقلاش تارىخى ئايرىم بولۇشى مۇمكىن. كونكرېت نومۇرغا قاراپ خاتىرىنى تەكشۈرۈش ئىككىسىنى بىر بىنا بىلەن خاتا باغلاپ قويماسلىققا ياردەم بېرىدۇ. تام ئىزى ئورۇنغا، مۇزېي خاتىرىسى پارچىنىڭ ماتېرىيالىغا، كونا ئىشكاپ سۈرىتى بولسا يىغىلمىنىڭ تارىخىغا تېخىمۇ بىۋاسىتە دەلىل بېرىدۇ. ئۈچ خىل خاتىرىنىڭ نامىنى ھەر بىرىگە ماس ھالدا يېزىڭ.

مۇزېي سۈرىتىگە قاراپ بىر تىزىقنى قانداق بايان قىلىمىز؟

يۇلتۇز ۋە كرېستنىڭ سىرتقى سىزىقىنى بويلاڭ. ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى ئۇلىنىش ۋە پۈتۈن تىزىقنىڭ چېتىنى تېپىڭ. چوڭلۇق، كۆرۈنگەن يېرىق ۋە كېيىن تولدۇرۇلغان جاي بولسا خاتىرىلەڭ. ئاندىن كاھىشنىڭ بىنا تېمىدا، كۆرگەزمە تاختىسىدا ياكى ئىشكاپتا تۇرغانلىقىنى كۆرۈڭ. خاتىرە ۋە ساقلانما نومۇرى سۈرەتتىكى ئورۇننىڭ نېمە ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ.

بىر پارچىنى ئايرىم تونۇتقاندا شەكىل، ماتېرىيال، نومۇر ۋە ۋاقىتنى يېزىڭ. ياسالغان جاي ۋە بىنا مۇناسىۋىتىنى مۇزېي قانداق خاتىرىلىگەن بولسا شۇنداق بېرىڭ. رەسىمدە تىزىلىشنى قايتا قۇراشتۇرسىڭىز، كۆرۈلگەن ئورۇن بىلەن پەرەز قىلىنغان ئورۇننى بەلگىلەڭ. تام ئىزى شەكىلنى، كونا سۈرەت گىرۋەكنىڭ ئورنىنى، مۇزېي خاتىرىسى ساپال جىسىم ۋە سىرنى چۈشەندۈرۈشكە ياردەم بېرىدۇ.

قىسقا سۈرەت ئىزاھىمۇ بىر قانچە ئايرىم ئۇچۇرنى سىغدۇرالايدۇ. ئالدى بىلەن بىر كۆرۈنەرلىك سىزىق ياكى ئىزنى ئاتاڭ. ئاندىن مۇزېي نومۇرى، ۋاقتى ۋە جاي نامىنى قوشۇڭ. ئەگەر رەسىم شەكىلنىڭ قانداق ئۇلىنىدىغانلىقىنى پەقەت چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن ياسالغان بولسا، ئۇنى دەلىل بولغان تام سۈرىتى بىلەن بىللە قويغاندا پەرقىنى ئېنىق يېزىڭ. بۇنداق ئىزاھ ئوقۇرمەننىڭ ھەر بىر قاراشقا مۇناسىۋەتلىك مەنبەنى تېپىشىغا ياردەم بېرىدۇ.

سېلىشتۇرۇشقا بولىدىغان ساقلانما ۋە تەتقىقاتلار