كۇفى، نەسخ، سۇلۇس ۋە نەستەئلىقنى قانداق پەرقلەندۈرىمىز؟

كۇفى، نەسخ، سۇلۇس ۋە نەستەئلىقنى قانداق پەرقلەندۈرىمىز؟

Muslim Post Editorial Desk@muslimpost

ۋاقتى بېكىتىلگەن مۇزېي ئەسەرلىرى ئارقىلىق كۇفى، نەسخ، سۇلۇس ۋە نەستەئلىقنى سېلىشتۇرۇپ، خەت ئۇسلۇبى، تېكىست تىلى، ھەرپ نىسبىتى ۋە كېيىنكى بېزەكنى ئايرىڭ.

كۇفى، نەسخ، سۇلۇس ۋە نەستەئلىق ئەرەب ھەرپلىرى بىلەن يېزىلىدىغان ھۆسنخەتنىڭ ئوخشىمىغان ئەنئەنىلىرىنى ئاتايدۇ. بۇلۇڭلۇق قۇرۇلما ۋە ئۇزۇن گورىزونتال سىزىقلار كۇفى دەپ بېكىتىلگەن نۇرغۇن ئەسەرنى سېلىشتۇرۇشقا ياردەم بېرىدۇ. كىچىك نەسخ بىلەن چوڭ سۇلۇس بىر بەتتە بىللە كۆرۈنەلەيدۇ. نەستەئلىق بولسا پارس ئەدەبىياتى ۋە ئەگمە، يانتۇ ھەرپ گۇرۇپپىلىرىنىڭ رىتىمى بىلەن ئالاھىدە باغلىنىدۇ. بۇلار دەسلەپكى كۆزىتىش نۇقتىلىرىدۇر. ئىشەنچلىك تونۇش ئۈچۈن ئەسەرنىڭ ۋاقتى، تېكىست تىلى، بەتتىكى ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى ۋە مۇزېي تىزىملىكىمۇ كېرەك. ئالتۇن رەڭ، يانتۇ قۇر ياكى مول بېزەك يالغۇز بىر خەت ئۇسلۇبىنى ئىسپاتلىمايدۇ.

خەت ئۇسلۇبىنى تېكىستنىڭ تىلى ۋە مەزمۇنىدىن ئايرىڭ

«ئەرەب ھۆسنخېتى» دېگەن سۆز يېزىق ئەنئەنىسىنى كۆرسىتىشى مۇمكىن؛ ئۇ سۆزلەرنىڭ چوقۇم ئەرەبچە ئىكەنلىكىنى بىلدۈرمەيدۇ. بۇ پەرق نەستەئلىقنى ئوقۇغاندا ئالاھىدە مۇھىم. Smithsonian بۇ خەتنىڭ تەرەققىياتىنى 14-ئەسىردىكى ئىرانغا باغلاپ، تارىخىنى پارس ئەدەبىياتى مۇھىتىدا چۈشەندۈرىدۇ. ھەرپلىرى تونۇش كۆرۈنگەنلىكى ئۈچۈن پارسچە شېئىرنى ئەرەبچە دەپ ئاتاش تېكىستنى تونۇشتا خاتالىق پەيدا قىلىدۇ. مۇزېي تىزىملىكى كۆرسەتكەن تىلنى ئايرىم، خەت ئۇسلۇبىنى ئايرىم خاتىرىلەڭ. تىزىملىك تىلنى بېكىتمىگەن بولسا، ئۇنى بېكىتىلمىگەن دەپ قالدۇرۇشقا بولىدۇ.

ھەمزەنامە ۋە ئۇنىڭ پارسچە تېكىستى توغرىسىدىكى ماقالە بۇ پەرقنى باشقا بىر قوليازمىدا كۆرۈشكە ياردەم بېرىدۇ. ئۇ داستاننىڭ تىلىنى، رەسىملەرنى ۋە ۋاراقلارنىڭ ماددىسىنى ئايرىم چۈشەندۈرىدۇ. بىر ھېكايىنىڭ نامى ياكى تېمىسى بارلىق سۆزلەرنىڭ تىلىنى ئۆزىلا بەلگىلىمەيدۇ. بۇ سېلىشتۇرۇش تېكىست بىلەن رەسىمنىڭ مۇناسىۋىتىنى ئوقۇشقا پايدىلىق؛ لېكىن ھەمزەنامەدىكى ھەر بىر خەتنىڭ بىرلا ئۇسلۇبتا ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىمايدۇ. بىز تەكشۈرۈۋاتقان ئەۋرىشكىنىڭ خەت نامى يەنىلا شۇ ئەسەرنىڭ تىزىملىكىگە باغلىق بولۇشى كېرەك.

مەزمۇنغىمۇ ئايرىم بايان كېرەك. Victoria and Albert مۇزېيىنىڭ ئىسلام سەنئىتىدىكى ھۆسنخەت بايانى قۇرئان يېزىقى بىلەن بىللە شېئىر، ھۆكۈمدارنى مەدھىيەلەش ۋە ھېكمەتلىك سۆزلەرنىمۇ تىلغا ئالىدۇ. شۇڭا دىنىي كۆرۈنگەن بېزەك تېكىستنىڭ تەرجىمىسىنى بەرمەيدۇ. سۆزلەر دۇئا، شېئىر ياكى سۈرە ماۋزۇسى بولۇشى، بىر نەرسىنىڭ ئوخشىمىغان يېرىدە بىر قانچە خىل مەزمۇن بولۇشى مۇمكىن. ئالدى بىلەن ئورگان تەمىنلىگەن ئوقۇلۇش ياكى چۈشەندۈرۈشكە قاراپ، ئاندىن تېكىستنى ئاتاڭ. ھەرپ شەكلىنى تونۇش، ئوقۇلمىغان بىر جۈملىنى نەقىل قىلىشقا يېتەرلىك ئەمەس.

سېلىشتۇرغاندا تىزىم نومۇرى بىلەن كۆرۈۋاتقان قىسمىڭىزنى بىللە ساقلاڭ. «بۇ تاختىنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى تېكىست» دېيىش ئۇنىڭ ماۋزۇسى، ھاشىيىسى، ئىمزاسى ۋە كېيىن قوشۇلغان خاتىرىسىنىڭ ھەممىسىگە بىرلا نام بېرىشتىن ئېنىقراق. بۇنداق خاتىرە باشقا ئوقۇرمەننىڭ ئوخشاش رەسىمگە قايتىپ تەكشۈرۈشىگىمۇ ياردەم بېرىدۇ. بىر ئالبوم بېتىدە بىر نەچچە ئەۋرىشكە بولسا، ئۇلارنىڭ ئورنىنى ئايرىڭ. دەسلەپكى باياندا ھەممە سوئالنى ھەل قىلىش شەرت ئەمەس؛ تىل ياكى خەتتاتنىڭ ئىسمى نامەلۇم بولسىمۇ، ساقلانغان قىسمى ۋە ماتېرىيالىنى توغرا تەسۋىرلەشكە بولىدۇ.

كۇفىنى كۆك قۇرئاننىڭ كونكرېت بىر ۋارىقىدىن كۆرۈڭ

كۇفى پايدىلىق بىر تۈر نامى، ئەمما ئۇنىڭ ئىچىدىمۇ پەرق بار. Met مۇزېيىنىڭ ئوقۇتۇش سىزمىلىرى ئاددىي، گۈل-يوپۇرماق بىلەن بېزەلگەن ۋە تۈگۈن ياكى ئۆرۈمە شەكىللىك مىساللارنى ئايرىيدۇ. بۇلۇڭلۇق قۇرۇلما ۋە گورىزونتال بۆلەكلەرنىڭ ئۇزىراپ كېتىشى سېلىشتۇرۇشنىڭ ياخشى باشلىنىشىدۇر. ھەر بىر ھەرپ چوقۇم كۋادراتقا ئوخشايدۇ دېگەن قائىدىگە تايانماڭ. بېزەك ھەرپنىڭ كۆرۈنۈشىنى ئۆزگەرتەلەيدۇ، لېكىن ھەر بىر بېزەلگەن يېزىق ئايرىم تىل بولۇپ قالمايدۇ. كىچىك بىر نەقىشنى ئايرىشتىن بۇرۇن پۈتۈن قۇرنىڭ ھەرپ ۋە بوشلۇقلىرىغا قاراش مۇھىم.

كونكرېت مىسال Met دىكى كۆك قۇرئان ۋارىقى، 2004.88. مۇزېي ئۇنى 9-ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدىن 10-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىسىغىچە بولغان مەزگىلگە توغرىلايدۇ. ماددىسى ئىندىگو بىلەن بويالغان پەرگامېنت، يەنى يېزىشقا تەييارلانغان تېرە ئۈستىدىكى ئالتۇن ۋە كۈمۈش دەپ كۆرسىتىلگەن. ياسالغان جايى تۇنىس، ئېھتىمال قەيرەۋان دەپ تەكلىپ قىلىنىدۇ. «ئېھتىمال» دېگەن چەك شەھەرگە ئائىت بولۇپ، رەسىم ئاستىدىكى قىسقا چۈشەندۈرۈشتىمۇ ساقلىنىشى كېرەك. ۋاقىت ئارىلىقىنى بىرلا ئېنىق يىلغا ئايلاندۇرۇشقىمۇ بولمايدۇ.

تىزىملىك بۇ ۋاراقنى ئوقۇشتىكى قىيىنچىلىقنىمۇ چۈشەندۈرىدۇ: قۇرلارنىڭ ئۇزۇنلۇقىنى تەڭشەش ئۈچۈن ھەرپ شەكىللىرى ئۆزگەرتىلگەن، پەرقلەندۈرگۈچى بەلگىلەر يېزىلمىغان. شۇڭا بىر بەت كۆرۈنۈشتە تەرتىپلىك بولسىمۇ، ئوقۇغۇچىدىن تېكىستكە ئائىت چوڭ بىلىم تەلەپ قىلىشى مۇمكىن. كۆك يۈزدىكى ئالتۇن ھەرپ سۆزلەرنى ئۆزلۈكىدىن چۈشىنىشلىك قىلمايدۇ. ھازىرقىغا ئوخشاش بەلگىلەرنىڭ بار ياكى يوقلۇقىمۇ ۋاقىتنى بېكىتىشكە يالغۇز يېتەرلىك ئەمەس. ئۇزۇن سىزىقلارنى، قوشنا ھەرپلەرنىڭ ئىگىلىگەن كەڭلىكىنى ۋە قۇرنىڭ ئاخىرىدىكى بوشلۇقنى بىللە سېلىشتۇرۇڭ.

ئەندەلۇس پىل چىشى قۇتىلىرى ۋە ساقلانغان خەتلىرى باشقا ماددىدىكى يېزىقنى سېلىشتۇرۇشقا ياردەم بېرىدۇ. بۇ ماقالە خەتنىڭ ئورنى، تىزىم نومۇرى ۋە ساقلىنىش ئەھۋالىنى تەكشۈرۈپ، بار بولغان يېزىق بىلەن يوقالغان قاپقاقنى ئايرىيدۇ. يوقالغان خەتنىڭ ئورنىغا ئوخشىشىدىغان باشقا بۇيۇمنىڭ ئىسمى ۋە يىلىنى كۆچۈرگىلى بولمايدۇ. بۇ ئۇسۇل يېزىقنى مەلۇم تارىخى بار نەرسىنىڭ بىر قىسمى دەپ ئوقۇشقا پايدىلىق. لېكىن پىل چىشىدىكى خەت پەرگامېنتتىكى ھەر بىر كۇفىنىڭ تەڭ نۇسخىسى ئەمەس؛ ھەر بىر بۇيۇمنىڭ ئۆز خاتىرىسى بار.

رۇمب شەكىللىك نۇقتا ھەرپ نىسبىتىنى ئۆلچەيدۇ

Met نىڭ ئەرەب يېزىقى ۋە ھۆسنخەت دەرسى نىسبەتلىك ھەرپنى بەلگىلەنگەن ساندىكى رۇمب شەكىللىك نۇقتىلار بىلەن چۈشەندۈرىدۇ. بۇ نۇقتا قەلەم ئۇچى قالدۇرغان ئالماسسىمان ئىز بولۇپ، ھەرپ بۆلەكلىرىنىڭ مۇناسىۋىتىنى ئۆلچەشكە ئىشلىتىلىدۇ. دەرس ئالتە نىسبەتلىك خەتنى تىزىدۇ: Naskh، Thuluth، Muhaqqaq، Rayhani، Tawqi‘ ۋە Riqa‘. بۇ تىزىم بارلىق يۇمىلاق يېزىقنى نەسخ دەپ ئاتاشتىن كەڭرەك بىر رامكا بېرىدۇ. بىر تارىخىي خەتنى پەرقلەندۈرۈشتىن بۇرۇن، تىزىملىكتە قايسى نامنىڭ ئىشلىتىلگەنلىكىنى تەكشۈرۈش كېرەك.

بۇ يەردە نۇقتا ئۆلچەم بىرلىكىدۇر. ئۇنى ھەرپلەرنى پەرقلەندۈرىدىغان يېزىق نۇقتىلىرى ياكى سوزۇق تاۋۇش بەلگىلىرى بىلەن ئارىلاشتۇرماڭ. بىر ھەرپنىڭ يېنىدا نۇقتا قاتارى كۆرۈنگەن سىزما نىسبەتنى قانداق ئويلاشنى چۈشەندۈرىدۇ. ئۇ تاماملانغان سۆزنىڭ ھەر بىر سىزىقى يېنىدا شۇ نۇقتىلار چوقۇم كۆرۈنۈشى كېرەك دېگەنلىك ئەمەس. تاللانغان خەت بىلەن كونكرېت ئۈلگە مۇھىم؛ بىر سىزمىدىن چىقىرىلغان نۇقتا سانىنى ھەممە دەۋر ۋە رايوندىكى نامەلۇم يېزىققا ئوخشاش قوللىنىش توغرا بولمايدۇ.

ئەمەلىي مەسىلە بۆلەكلەرنىڭ ئۆزئارا نىسبىتىدۇر. بىر ئەۋرىشكىنى چوڭايتقاندا نىسبەتنى ساقلىساق، ئۇنىڭ لايىھە مۇناسىۋىتى ساقلىنىشى مۇمكىن. پەقەت ئېگىزلىكىنى سوزساق، كەڭلىك بىلەن بولغان مۇناسىۋەت ئۆزگىرىدۇ. شۇڭا سېلىشتۇرۇشتا رەسىملەرنىڭ ئۆلچىمىگە دىققەت قىلىڭ. بىر ھەرپنىڭ ئەتراپىلا كېسىپ ئېلىنغان سۈرەتتە تىك سىزىق ناھايىتى ئېگىز كۆرۈنۈشى، پۈتۈن بەتتە بولسا باشقىچە تەسىر بېرىشى مۇمكىن. ئېكراندىكى كۆرۈنۈش ئەسلى ھەرپنىڭ سانتىمېتىر بىلەن ئۆلچىنىدىغان چوڭلۇقىنى بىۋاسىتە بېرەلمەيدۇ؛ ئەسەر ئۆلچىمى ياكى ماس كېلىدىغان كۆرسەتكۈچ كېرەك.

نامى كۆرسىتىلگەن مۇزېي سىزمىلىرىنى سېلىشتۇرۇشقا ئىشلىتىڭ، تونۇلمىغان بىر تارىخىي قولغا ئومۇمىي نۇقتا سانى بېرىپ ھۆكۈم چىقارماڭ. بۇ سىزمىلار نىسبەتنىڭ تەرتىپىنى چۈشەندۈرەلەيدۇ؛ ئىمزاسىز بۇيۇمنىڭ ھەقىقىيلىكىنى، ۋاقتىنى ياكى خەتتاتنىڭ ئىسمىنى ئىسپاتلىمايدۇ. ئۇلار ئۇستازنىڭ شاگىرت مەشىقىگە بەرگەن تۈزىتىشىنىڭ ئورنىنىمۇ ئالالمايدۇ. ئوقۇرمەن بىر كۆرۈنەرلىك نىسبەت ياكى ئىككى ئەۋرىشكە ئارىسىدىكى پەرقنى خاتىرىلىيەلەيدۇ. ئاپتورنى بېكىتىش ۋە مەشىق تارىخىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن بولسا باشقا دەلىللەر لازىم.

كىچىك نەسخ بىلەن چوڭ سۇلۇس ياكى مۇھەققەقنى بىللە ئوقۇڭ

Met دىكى شېئىر ۋە ھەدىسلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھۆسنخەت ئالبومى، 1982.120.3، بىر ئەسەرنىڭ ئىچىدە سېلىشتۇرۇش پۇرسىتى بېرىدۇ. خەتتات شەيخ ھەمدۇللاھ ئىبنى مۇستاپا دەدە دەپ كۆرسىتىلگەن، ۋاقتى تەخمىنەن 1500-يىل. مۇزېي ياسالغان جايىنى تۈركىيە، ئېھتىمال ئىستانبۇل دەپ بېكىتىدۇ. بىر نەچچە قۇر كىچىك نەسخنىڭ ئەتراپىدا بىر ياكى ئىككى قۇر چوڭ سۇلۇس ياكى مۇھەققەق بار. بۇ ئەۋرىشكىلەر مەرمەر نەقىشلىك قەغەزگە مۇقىملاشتۇرۇلغان. ۋاقىت بىلەن شەھەرگە بېرىلگەن چەكلەر باياندا ساقلىنىشى كېرەك.

ئالدى بىلەن قايتىلىنىدىغان كىچىك قۇرلارنى، ئاندىن ئۇلارنىڭ ئەتراپىدىكى چوڭ يېزىقنى سېلىشتۇرۇڭ. بۇنداق كۆرۈش بىر-بىرىگە مۇناسىۋەتسىز سۈرەتلەرنى توپلىماي تۇرۇپ، بەتتىكى ئوخشىمىغان ئۆلچەملەرنى چۈشىنىشكە ياردەم بېرىدۇ. لېكىن چوڭلۇق خەت نامىنى يالغۇز ھەل قىلمايدۇ: تىزىملىك چوڭ خەتنى سۇلۇس ياكى مۇھەققەق دەپ ئاتايدۇ. شۇڭا بىر تال نامنىلا تاللاپ، يەنە بىرىنى ئۆچۈرۈۋەتمەڭ. ئوتتۇرىدىكى كىچىك تېكىست نەسخ بولسا، ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى چوڭ ماۋزۇ ۋە ئالبومنىڭ باشقا بەتلىرىمۇ ئۆزلۈكىدىن نەسخ بولۇپ قالمايدۇ.

ئەسەرنى ئاسراش مۇتەخەسسىسى Yana van Dyke نىڭ مەرمەر نەقىشلىك قەغەز ھەققىدىكى تەتقىقاتى چوڭ گورىزونتال ماۋزۇلارنى، گورىزونتال ياكى يانتۇ قويۇلغان كىچىك نەسخنى تەسۋىرلەيدۇ. دېمەك، يانتۇ قۇرنىڭ ئۆزى نەستەئلىققا يېتەرلىك دەلىل ئەمەس. يېزىقنىڭ شەكلىنى ئالدى بىلەن، بەتتىكى يۆنىلىشىنى ئاندىن كۆرۈڭ. بېزەكلىك قەغەز بەلۋاغلىرى ۋە مەرمەر نەقىشلىك ھاشىيىلەر بەتنىڭ قۇراشتۇرۇلۇشىغا تەۋە؛ ئۇلار ھەرپ شەكلىنىڭ خۇسۇسىيىتى ئەمەس. بۇ يەردىكى «مەرمەر نەقىشلىك» قەغەزدىكى نەقىشنى ئاتايدۇ، خەت يېزىلغان ھەقىقىي مەرمەر تاشنى ئەمەس.

كېيىنكى بىر مىسال ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسى كۇتۇپخانىسىدىكى ھىليە، 2019714648. تىزىملىك Dihya Salim al-Fahim نامىنى بېرىپ، ئەسەرنى ھىجرىيە 1130 / مىلادىيە 1718-يىلغا، ئىستانبۇلدىكى گالاتا سارىيىغا باغلايدۇ. ئۇ پەيغەمبەر مۇھەممەدنىڭ سۆز بىلەن بېرىلگەن تەسۋىرى بولۇپ، قاتلىنىدىغان ئىككى يان قىسمى بار ياغاچ تاختىغا مۇقىملاشتۇرۇلغان. تىزىملىك سۇلۇس بىلەن نەسخنى كۆرسىتىدۇ. بۇ نەرسە خەت، تېكىستنىڭ ۋەزىپىسى ۋە ماددىي شەكىلنى بىللە سېلىشتۇرۇشقا يول ئاچىدۇ. سۆز بىلەن يېزىلغان تەسۋىرنى سىزىلغان ئادەم پورترېتى دەپ قاراشقا بولمايدۇ.

نەستەئلىقنىڭ رىتىمىنى پارس ئەدەبىياتى مۇھىتىدا كۆرۈڭ

Smithsonian نىڭ ئۇستازلار ۋە شاگىرتلار بايانى نەستەئلىقنى ئەگمە سىزىق، قىسقا تىك سىزىق ۋە ھەرپلەرنىڭ بەتتىكى ئورنى ئارقىلىق چۈشەندۈرىدۇ. پارس شېئىرىيىتى بىلەن باغلىنىشى تارىخىي مۇھىتتۇر؛ ھەر بىر يانتۇ قۇرنىڭ شېئىر ئىكەنلىكىنى بىلدۈرمەيدۇ. شۇ مەنبە خەتنىڭ ئىجادىنى مىر ئەلى تەبرىزىگە باغلاشنى ئەنئەنىۋى ياكى ئېيتىلغان بىر نىسبەت دەپ كۆرسىتىدۇ. بۇ چەك نام بىلەن بىللە ساقلىنىشى كېرەك. ئۇنى بىرلا ئىجادچى ۋە ئېنىق ئىجاد يىلى توغرىسىدىكى مۇنازىرىسىز ھۆججەتكە ئايلاندۇرماڭ.

ۋاقتى بېكىتىلگەن مىسال سۇلتان ئەلى مەشھەدى ئىمزاسى بار سەئدىنىڭ گۈلىستانى، Freer F1998.5، 44v–45r ۋاراقلىرىدۇر. مۇزېي بۇ نۇسخىنى ھېراتقا باغلاپ، مىلادىيە 1468 / ھىجرىيە 873-يىلغا توغرىلايدۇ. چۈشەندۈرۈش ئاساسىي سىزىقتىن ئۈستىگە تېخىمۇ تىك يانتۇ كۆتۈرۈلگەن سۆزلەر ۋە قەلەم ئىزىنىڭ كەڭلىك پەرقىگە دىققەت تارتىدۇ. بۇلار شۇ كونكرېت رەسىمدە سېلىشتۇرغىلى بولىدىغان ئالاھىدىلىكلەر. يېزىق «ھاۋادا لەيلەيدۇ» دېگەن ئومۇمىي تەسىرگە قارىغاندا، قايسى سۆز ۋە قايسى مۇناسىۋەتنى كۆرۈۋاتقانلىقىمىزنى ئېنىق بېرىدۇ.

بىر بېزەكلىك قۇيرۇقنى ئايرىشتىن بۇرۇن سۆزلەر گۇرۇپپىسىغا قاراپ بېقىڭ. ئىخچام شەكىللەرنىڭ يېنىدا ئۇزۇن بۆلەكلەر قانداق ئورۇنلىشىدۇ؟ قۇرنىڭ قايسى يېرى توپلىنىپ، قايسى يېرى ئېچىلىدۇ؟ بۇ سوئاللار مۇزېينىڭ رىتىمغا قىلغان دىققىتىنى داۋاملاشتۇرىدۇ. لېكىن ئوخشاش ئورۇنلاشتۇرۇلغان ھەر بىر ئەۋرىشكىنى بىر ئۇستازنىڭ ئەسىرى دەپ بېكىتىدىغان مېخانىكىلىق سىناق ئەمەس. بىر ھەرپنى رەسىمدىن كېسىپ ئېلىش ئۇنى چۈشەندۈرىدىغان قوشنا سۆزلەرنى يوشۇرۇشى مۇمكىن. كۆرۈنۈشتىكى پەرق بىلەن خەتتاتنى بېكىتىشنى ئايرىپ، ۋاقىت، تىل ۋە تىزىم نومۇرىنى بىللە ساقلاڭ.

Smithsonian كۆرگەزمىسىدىكى S1986.30 ئالبوم ۋارىقى يەنە بىر مۇھىم پەرقنى كۆرسىتىدۇ. سۇلتان ئەلى مەشھەدىنىڭ خېتى تەخمىنەن 1510–1515-يىللارغا توغرىلانغان؛ مۇھەممەد سادىقى ۋە مۇھەممەد قاسىمغا نىسبەت بېرىلگەن رەسىملەر تەخمىنەن 1590-يىلغا باغلانغان. دېمەك، خەت بىلەن كېيىنكى رەسىملەرگە ئايرىم ۋاقىت كېرەك. مول بېزەلگەن بىر بەتنىڭ ھەممىسى بىر باسقۇچتا تەييارلانغان بولۇشى شەرت ئەمەس. ھاشىيە خەتنىڭ يېزىلغان ۋاقتىنى يالغۇز بېكىتەلمەيدۇ، رەسىمچىگە بېرىلگەن نىسبەتمۇ چوقۇم ئىمزا بار دېگەنلىك ئەمەس.

قەلەم، يۈز ۋە ئۇستازنىڭ ئىجازىتىنى ئايرىم تەكشۈرۈڭ

Smithsonian نىڭ ئۇستازلار ۋە شاگىرتلار ماتېرىيالى قەلەم ئۈچۈن قومۇش تاللاش ۋە ئۇچىنى ئوخشىمىغان قەلەم ئىزىغا ماس كېسىشنى چۈشەندۈرىدۇ. ئۇ سۇلتان ئەلى مەشھەدىنىڭ 1514-يىللىق «يېزىق يولى» رىسالىسىنى ماتېرىيال تەييارلاشقا ئائىت دەلىل سۈپىتىدە مۇھاكىمە قىلىدۇ. بۇ خاتىرىلەر بىر ئەنئەنىۋى خەتنىڭ پەقەت كومپيۇتېردىكى فونت نامى ئەمەسلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ. خەتتات كېسىلگەن قورال، سىياھ، يېزىلىدىغان يۈز ۋە ئۆگەنگەن ئۈلگە بىلەن ئىشلەيدۇ. لېكىن بىر تارىخىي بايان ھەر بىر قوليازمىنىڭ تەييارلاش رېتسېپىنى ئۆزلۈكىدىن بېرەلمەيدۇ.

ئوخشىمىغان سۈپەتتە كۆپەيتىلگەن رەسىملەر بۇ ماددىي مۇناسىۋەتنى يوشۇرۇشى مۇمكىن. سىقىلغان كىچىك رەسىم ئىنچىكە ئۇلىنىش ۋە كىچىك بەلگىلەرنى يوقىتىدۇ. بىر نېپىز كۆرۈنگەن جاينى خەتتاتنىڭ مەقسەتلىك تاللىشى دەپ چۈشەندۈرۈشتىن بۇرۇن، مۇزېي تەمىنلىگەن چوڭ رەسىمنى ئېچىپ، قوشنا سىزىقلارنى سېلىشتۇرۇڭ. رەسىم ئىنچىكە تەپسىلاتنى كۆرسىتەلمىسە، نامەلۇملۇقنى ساقلاڭ. كۆك قۇرئان مىسالى پەرگامېنتنى، ھەمدۇللاھ ئالبومى مەرمەر نەقىشلىك قەغەزنى تىلغا ئالىدۇ. ئېكراندا سىلىق كۆرۈنۈش ئۇلارنىڭ بىرلا ماددا ئىكەنلىكىنى بىلدۈرمەيدۇ؛ يېزىلغان يۈزنى ئالدى بىلەن تىزىملىكتىن تەكشۈرۈش كېرەك.

ئۆگىنىشنىڭ ھۆججەتلىك تەرىپىمۇ بار. شاگىرت كۆچۈرگەن ئۈلگە بىلەن ئۇستاز بەرگەن ھوقۇق ئىككى خىل دەلىلدۇر. ئىجازەتنامە ۋە ئۇنىڭ ھوقۇق دائىرىسى توغرىسىدىكى قوللانما كىم كىمنىڭ قايسى ئىشنى قىلىشىغا، قايسى ئاساستا ئىجازەت بەرگەنلىكىنى سوراشنىڭ مۇھىملىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. ھۆججەت خەتتاتلىققا ياكى باشقا پائالىيەتكە ئائىت بولۇشى مۇمكىن؛ دائىرىسىنى ئۆز تېكىستى بەلگىلەيدۇ. تونۇش ھەرپ شەكلى نامەلۇم خەتتاتنىڭ ئۇستازلار زەنجىرىنى ئىسپاتلىمايدۇ. گۈزەل بېزەك بولۇشىمۇ ھەر بىر ھۆججەت ئىگىسىنىڭ بىرلا دەرس پىلانىنى تاماملىغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ.

شۇڭا كۆرۈنەرلىك ماددىي ئىز بىلەن تارىخىي يەكۈننى ئايرىڭ. قەلەم ئۇچىنى كېسىشنىڭ بايانى بىر ئۈلگىدىكى سىزىقنى چۈشىنىشكە ياردەم بېرىشى مۇمكىن؛ لېكىن نامەلۇم بىر ئەسەرنىڭ قەلىمىنى كىم تەييارلىغانلىقىنى بېرەلمەيدۇ. قەغەز پارقىراپ كۆرۈنسىمۇ، تەركىبىنى ئېكراندىن ئېنىق بەلگىلىگىلى بولمايدۇ. تىزىملىك خەتتات ئىسمى، ۋاقىت ۋە ماددىنى بەرگەن بولسا، شۇلار سېلىشتۇرۇشنىڭ باشلىنىشى بولىدۇ. ئىنچىكە كۆرۈنۈشلەر بۇ خاتىرىلەرگە باغلىنىشى كېرەك. رەقەملىك رەسىمنىڭ چەكلىك ئۇچۇرىنى ھەقىقىيلىك گۇۋاھنامىسى ياكى پۈتۈن سېخ تارىخى دەپ كۆرسىتىشكە بولمايدۇ.

خەت نامىنى بېكىتىشتىن بۇرۇن پۈتۈن نەرسىنى ئوقۇڭ

باياننى ئەسەر نامى، تىزىم نومۇرى ۋە تەكشۈرگەن قىسمىڭىزدىن باشلاڭ. ئاندىن تىزىملىك بېكىتكەن تىل، خەت ياكى خەتلەر، ۋاقىت ۋە ماددىنى قوشۇڭ. «تەخمىنەن»، «ئېھتىمال» ۋە «بولۇشى مۇمكىن» دېگەن سۆزلەرنى ئۇلارغا ئائىت دەۋا بىلەن بىللە ساقلاڭ. ئۇلار مۇزېي تەكلىپ قىلغان ۋاقىت ياكى جاينى ئىمزالىق، يىلى يېزىلغان بىر خاتىرىدىن ئايرىيدۇ. بىر بەتتە بىر نەچچە خەت ياكى بىر نەچچە ۋاقىت بولسا، قىسقا چۈشەندۈرۈشتە ئۇلارنى ئايرىشقا بولىدۇ. پۈتۈن رەسىم ئۈچۈن بىرلا نام ۋە بىرلا يىلنى تاللاش شەرت ئەمەس.

سېلىشتۇرۇشنى قوللايدىغان ئالاھىدىلىكنى ئاندىن ئېنىق تەسۋىرلەڭ: كۆك قۇرئان ۋارىقىدىكى ئۇزۇن گورىزونتال بۆلەكلەر، ھەمدۇللاھ ئالبومىدىكى كىچىك ۋە چوڭ خەت، گۈلىستاندىكى سۆز گۇرۇپپىسى ۋە قەلەم ئىزى كەڭلىكى. بۇلار «گۈزەل» ياكى «بېزەكلىك» دېگەن سۈپەتلەردىن تەكشۈرۈشكە ئاسانراق. سىركۇل، تور ۋە گېئومېتىرىيەلىك نەقىش قوللانمىسى ھاشىيەدىكى شەكىلنى، نەرسىنىڭ چېتىنى ۋە ئىچىدىكى مەزمۇننى ئايرىشقا ياردەم بېرىدۇ. لېكىن بىر گېئومېتىرىيەلىك رامكا ئوتتۇرىدىكى تېكىستنىڭ تىلى ياكى خەت ئۇسلۇبىنى ئۆزىلا بەلگىلىمەيدۇ.

Met نىڭ ئىسلام سەنئىتىدىكى ھۆسنخەت بايانى يېزىقنىڭ بېزەكلىك ئىقتىدارى كۈچلۈك بولسىمۇ، يەنىلا تېكىست يەتكۈزىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. جەلپ قىلارلىق خەتنى نەقىل قىلىش ياكى مەنىسىنى چۈشەندۈرۈشتىن بۇرۇن، ئىشەنچلىك ئوقۇلۇش كېرەك. تىزىملىكتە خەت نامىنىڭ بېرىلىشى پارچىنى ئۆزلۈكىدىن تەرجىمە قىلمايدۇ، ئاپتورنى ئىسپاتلىمايدۇ ياكى بۇيۇمنىڭ ئىشلىتىلىشىگە دىنىي ھۆكۈم چىقارمايدۇ. نەسخ ياكى سۇلۇسنى تونۇش توغرا بىر قەدەم بولالايدۇ؛ مەزمۇن، ۋەزىپە ۋە ئاپتورغا ئائىت سوئاللار بولسا ئۆز دەلىللىرىنى تەلەپ قىلىدۇ.

ئاخىرىدا خەت ئەۋرىشكىسىنى ئۇنىڭ مۇقىملاشتۇرۇلۇشى ۋە كېيىن قوشۇلغان نەرسىلەردىن ئايرىڭ. بىر بۇلۇڭدا ئىمزا، باشقا جايدا ئىگىدارنىڭ خاتىرىسى بولۇشى مۇمكىن. ئەسلى ئەۋرىشكە بىلەن ئالبومغا قوشۇلغان ھاشىيەنىڭ تارىخى ئوخشاش بولۇشى شەرت ئەمەس. ئۇلانغان مۇزېي رەسىملىرى ۋە تىزىم نومۇرلىرىنى ئىشلىتىپ، تىلغا ئېلىنغان ھەقىقىي ئەسەرلەرنى تەكشۈرۈڭ. بۇ قوللانمىنىڭ مۇقاۋىسى ئومۇمىي چۈشەندۈرۈش رەسىمى، نامى بېرىلگەن قوليازمىلارنىڭ ھەقىقىي كۆپەيتمىسى ياكى خەتنى تونۇش جەدۋىلى ئەمەس. ئۇنىڭ بەلگىلىرىدىن ئايەت كۆچۈرۈشكە ياكى بىر تارىخىي خەتنى دەلىللەشكە بولمايدۇ.

مەنبەلەر