ئەكبەر شاھنىڭ ھەمزەنامەسىدىكى 1400 رەسىمدىن قانچىسى قالدى؟

«ھەمزەنامە» ئەكبەر شاھنىڭ سارىيىدا 16-ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا ئىشلەنگەن، پارسچە ئۇزۇن داستاننى رەسىم بىلەن بايان قىلىدىغان چوڭ تۈردۇر. مۇزېيلار ئەسلى پىلاندا تەخمىنەن 1400 رەسىم بولغانلىقىنى يازىدۇ. بۇ سان بۈگۈن بىر يەردە تولۇق ساقلانغان 1400 ۋاراق بار دېگەنلىك ئەمەس. ئەسلى توملار تارقىلىپ كەتكەن؛ بۈگۈن كۆرگىلى بولىدىغان رەسىملەر بىر قانچە مۇزېيغا بۆلۈنگەن. شۇڭا تۈرنىڭ پىلانلانغان كۆلىمى، ساقلىنىپ قالغان ۋاراق سانى ۋە بىر ۋاراقنىڭ تىزىم ئۆلچىمىنى ئايرىم ئوقۇش كېرەك.

داستاندىكى ئەمىر ھەمزە نامى پەيغەمبەر مۇھەممەدنىڭ تاغىسى بولغان تارىخىي ھەمزە ئىبنى ئابدۇلمۇتتەلىپ بىلەن باغلىنىدۇ. لېكىن غەلىتە مەخلۇقلار، سىرلىق كۈچلەر ۋە مۆجىزىۋى قۇتۇلۇشلار تەسۋىرلەنگەن سەرگۈزەشتىلەر ئۇ كىشىنىڭ ئىسپاتلانغان تەرجىمىھالى ئەمەس. رەسىم شۇ داستاننىڭ بىر كۆرۈنۈشىنى ھۆججەتلەيدۇ؛ ئۇنى تارىخىي ۋەقەنىڭ فوتوسى دەپ قاراش توغرا بولمايدۇ. Met مۇزېيىدىكى بىر جەڭ ۋارىقىنىڭ تىزىملىكى بىر نەرسىنى تەخمىنەن 1564–1569-يىللارغا توغرىلايدۇ؛ V&A نىڭ مۇغۇل سەنئىتى بايانى بولسا پۈتۈن تۈرنى تەخمىنەن 1562–1577 ئارىلىقىدىكى ئۇزۇن ئىشلەپچىقىرىش جەريانى دەپ كۆرسىتىدۇ. بۇ ئىككى ۋاقىتنىڭ نىشانى ئوخشاش ئەمەس.

ھەمزەنامە تارىخىي ھەمزەنىڭ تەرجىمىھالىمۇ؟

تارىخىي ھەمزە ئىبنى ئابدۇلمۇتتەلىپ ئىسلام تارىخىدىكى ھەقىقىي شەخس. ئەمما «ھەمزەنامە» ئۇنىڭ نامى بىلەن باغلانغان قەھرىماننى ھەجىمى زور بىر داستاننىڭ مەركىزىگە قويىدۇ. V&A بۇ ھېكايىلەرنىڭ ئۇزاق ۋاقىت ئېغىزچە سۆزلەنگەنلىكىنى، ئەكبەر شاھنىڭ ئاندىن ئۇنى ساراي كىتابلىرى ئۈچۈن پارسچە تەييارلاتقانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. ۋيېنادىكى MAK مۇزېيىنىڭ تىزىملىكى تارىخىي شەخسنى كېيىنكى ئەدەبىي بايانغا قوشۇلغان تەسەۋۋۇردىكى ئىشلار بىلەن تەڭ قىلماسلىققا ياردەم بېرىدۇ. بىر ئىسىمنىڭ ئوخشاشلىقى ھەر بىر رەسىمدىكى ئىشنىڭ ھەقىقەتەن يۈز بەرگەنلىكىگە دەلىل بولالمايدۇ.

Met دىكى مىھىردۇخت رەسىمىدە بىر مەلىكە ئالتۇن قۇشقا ئېسىلغان ھالقىنىڭ ئىچىدىن ئوق ئۆتكۈزىدۇ. مۇزېي تىزىملىكى بۇ كۆرۈنۈشنى ھەمزەنىڭ ئوغلى ھامىد بىلەن مۇناسىۋەتلىك توي رىقابىتىگە باغلايدۇ. تىزىم بۇ ۋاراقنىڭ نېمىنى كۆرسىتىدىغانلىقى، قايسى ماددىدىن ئىشلەنگەنلىكى ۋە قايسى دەۋرگە تەخمىن قىلىنغانلىقى ھەققىدە پايدىلىق دەلىل. بىراق ئۇ قەدىمدە شۇنداق بىر ئوق ئېتىش مۇسابىقىسى ئۆتكەنلىكىنى ئىسپاتلىمايدۇ. كۆرۈنۈشنىڭ مەنىسى بىلەن ئەمەلىي تارىخ ئارىسىدىكى چېگرانى ساقلاش ماقالىنى ئوقۇشتا مۇھىم.

بۇ ئەسەرنى ئۇزۇن سەرگۈزەشتە ھېكايىسى بولغان «داستان» دەپ چۈشىنىشكە بولىدۇ. ئۇنىڭدا ھەر خىل جەڭ، سەپەر، ئالدامچىلىق، جاسارەت ۋە مۆجىزىۋى پەيتلەر بار؛ رەسىملەر بەزىدە بىر ۋاراققا كۆپ ھەرىكەتنى سىغدۇرىدۇ. «ئىسلام دۇنياسىدىكى قوليازما» دېگەن سۆز ئەسەرنىڭ مەدەنىيەت مۇھىتىنى بىلدۈرىدۇ، رەسىمدىكى ھەر بىر جىن ياكى سېھىرنىڭ دىنىي ئەقىدە ئىكەنلىكىنى ئەمەس. داستاندىكى قەھرىمان بىلەن تارىخىي شەخسنى، سەنئەت كۆرۈنۈشى بىلەن تارىخىي خاتىرىنى ئايرىش شۇنىڭ ئۈچۈن زۆرۈر.

1400 رەسىم دېگەن سان قانداق چىققان؟

كلىۋېلاند سەنئەت مۇزېيى ئەسلى پىلاننى 14 توم، ھەر تومدا 100 رەسىم دەپ بايان قىلىدۇ؛ بۇنىڭ كۆپەيتمىسى 1400. Met مۇزېيىمۇ تۈرنىڭ ئومۇمىي كۆلىمىنى شۇ سان بىلەن تونۇشتۇرىدۇ. لېكىن V&A نىڭ بايانىدا بۇرۇنقى مەلۇماتلار 12 ياكى 14 توم دەپ پەرقلىنىدۇ، ھەر بىرىدە تەخمىنەن 100 رەسىم بولغانلىقى سۆزلىنىدۇ. بۈگۈن 14 توم تولۇق ھالەتتە تۇرمايدۇ. شۇڭا 1400 نى ساقلانغان كىتابلاردىكى ۋاراقلارنى بىرمۇبىر ساناپ چىققان نەتىجە دەپ كۆرسىتىش توغرا ئەمەس؛ ئۇ تارقىلىپ كەتكەن چوڭ تۈرنىڭ تارىخىي قايتا قۇرۇلغان كۆلىمىدۇر.

رەسىم سانىدىن رەسسام سانىنىمۇ بىۋاسىتە چىقارغىلى بولمايدۇ. Met نىڭ جەڭ ۋارىقى توغرىسىدىكى تىزىملىكى تەخمىنەن 15 يىل ئىچىدە يۈزگە يېقىن سەنئەتكار قاتناشقانلىقىنى يازىدۇ. V&A پارس تەرەپتە تەربىيەلەنگەن ئۇستىلار يېتەكچىلىك قىلغان، ھىندىستان يېرىم ئارىلىدىن كەلگەن رەسساملارمۇ قاتناشقان چوڭ پادىشاھلىق سەنئەتخانىسىنى تەسۋىرلەيدۇ. بۇ سانلار ئىشنىڭ كۆلىمىنى كۆرسىتىدۇ، ئەمما «1400 ۋاراققا 1400 ئايرىم رەسسام» دېگەن تەڭلىككە ئاساس بولالمايدۇ. بىر ۋاراقتا رەسىم سىزىش، بوياش، يېزىق يېزىش ۋە يىغىش قاتارلىق خىزمەتلەرنىڭ پەرقلىق بولۇشىمۇ مۇمكىن.

باشقا بىر ساراي قوليازمىسى بىلەن سېلىشتۇرما قىلماقچى بولغان ئوقۇرمەن شاھ تاھماسبنىڭ شاھنامىسى ھەققىدىكى ماقالىنى ئوقۇسا بولىدۇ. ئۇ كىتاب ۋە ھەمزەنامە ئىككىسىلا نۇرغۇن ھۈنەرنىڭ ماسلىشىشىنى تەلەپ قىلغان. بىراق بىرى سەفەۋىي، بىرى مۇغۇل مۇھىتىدىكى ئايرىم تۈر؛ شاھنامىنىڭ ۋاراق سانى ياكى رەسساملىرىنى ھەمزەنامەدىكى بوشلۇقنى تولدۇرۇش ئۈچۈن كۆچۈرۈپ ئىشلىتىشكە بولمايدۇ. ھەر بىر سان ئۆزى بايان قىلىنغان مۇزېي مەنبەسىگە باغلىنىشى كېرەك.

تۈر قاچان باشلىنىپ، قاچان ئاخىرلاشقان؟

Met ئەكبەر شاھنىڭ بۇ ئەسەرنى 1562-يىلى بۇيرۇغانلىقىنى، ئۆزى ساقلاۋاتقان جەڭ ۋارىقىنى بولسا تەخمىنەن 1564–1569 دەپ كۆرسىتىدۇ. V&A پۈتۈن تۈر ئۈچۈن تەخمىنەن 1562–1577 ئارىلىقىنى ئىشلىتىدۇ. MAK تىزىملىكى تېخىمۇ كەڭ 1557–1577 ئارىلىقىنى بېرىدۇ. بۇ يىللارنىڭ ھەممىسى بىرلا ئىشنى ئۆلچىمەيدۇ: بىرى بۇيرۇق ياكى باشلىنىشنى، بىرى سەنئەتخانىنىڭ ئۇزۇن ئىشلەش ۋاقتىنى، يەنە بىرى بىر پارچە رەسىمنىڭ سەنەسىنى كۆرسىتىشى مۇمكىن. مەنبەلەرنى بىرلا ئېنىق يىلغا قىستۇرۇش ساختا ئېنىقلىق پەيدا قىلىدۇ.

ساراي تۈرى بىر كۈنلۈك خىزمەت بولمىغان. داستاننى پارسچە نثرگە تەييارلاش، قايسى كۆرۈنۈشلەرنى سىزىشنى تاللاش، تېكىستنى كۆچۈرۈش، چوڭ رەختكە رەسىم ئىشلىنىش ۋە ماتېرىياللارنى بىرلەشتۈرۈش جەريانلىرى ئۆزئارا قاپلىشىپ كەتكەن بولۇشى مۇمكىن. ئەسلى توملار تولۇق ساقلانمىغاچقا، ھەر بىر ۋاراقنىڭ ئىشلەنگەن كۈنى ياكى بارلىق توملارنىڭ جەدۋىلىنى قايتا تۈزۈش تەس. «1570 ئەتراپىدىكى ۋاراق» دېگەن سۆز تۈرنىڭ شۇ يىلى باشلانغانلىقىنى ياكى شۇ يىلى تاماملانغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ.

بۇ ئەكبەر شاھنىڭ دەسلەپكى سەنئەت ھىمايىسىگە تەۋە چوڭ ئەسەر. ئەكبەر شاھنىڭ دىن سىياسىتى، سۇلھى كۇل ۋە دىنى ئىلاھىي ھەققىدىكى تارىخىي مۇنازىرە ئايرىم ۋاقىت ۋە باشقا دەلىللەرنى تەلەپ قىلىدۇ. داستاندىكى مۇسۇلمان قەھرىماننىڭ رەسىمىدىن پادىشاھنىڭ 1570-يىللارنىڭ كېيىنكى مەزگىلىدىكى ئىبادەتخانا مۇنازىرىسىدە نېمە دېگەنلىكىنى چىقىرىۋالغىلى بولمايدۇ. رەسىمگە مۇناسىۋەتلىك سەنە بىلەن سىياسىي-دىنىي پىكىرنى ئايرىش خاتا تارىخىي خۇلاسە چىقىرىشتىن ساقلايدۇ.

ۋاراقلار قانچىلىك چوڭ، قانداق ياسالغان؟

Met دىكى جەڭ ۋارىقىنىڭ تىزىم ئۆلچىمى 68.6 × 54 سانتىمېتىر ئەتراپىدا. تىزىم ئۇنى قەغەزگە مۇقىملىغان رەخت ئۈستىدىكى سىياھ، قويۇق سۇ بوياق ۋە ئالتۇن دەپ تەسۋىرلەيدۇ. كلىۋېلاندنىڭ 11-تومدىن كەلگەن ۋارىقىدا بەت ئۆلچىمى 83.7 × 67 سانتىمېتىر دېيىلگەن؛ ماددىلىرى پاختا، قەغەز، سىياھ، ئالتۇن ۋە بوياقنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ ئىككىسى ئىككى ئايرىم نەرسە. Met دىكى ساننى چوقۇم رەسىم چىزىلغان مەيداننىڭ ئۆلچىمى، كلىۋېلاندتىكى ساننىمۇ چوقۇم شۇنداق دەپ ئالماشتۇرۇشقا بولمايدۇ. قايسى مۇزېي قايسى نەرسىنىڭ قايسى چېتىنى ئۆلچىگەنلىكى تەكشۈرۈلۈشى كېرەك.

V&A نىڭ چۈشەندۈرۈشىچە، پارسچە تېكىست يېزىلغان قەغەز بىلەن رەسىم سىزىلغان پاختا رەخت بىر چوڭ ۋاراق قىلىپ بىرلەشتۈرۈلگەن. شۇڭا بۇلار كىچىك ئادەتتىكى قەغەز كىتابتىكى رەسىمنىڭ چوڭايتىلغان كۆپەيتىلمىسىلا ئەمەس. كۆرۈنگەن رەسىم، رەختنىڭ توقۇلمىسى، ئارقا تەرەپتىكى تېكىست، يەلكىمە ياكى كېيىنكى مۇزېي مۇقىملاش ئۇسۇلى ھەر خىل ماتېرىيال قاتلىمىدۇر. ئىنتېرنېتتىكى بىر فوتو سۈرەت رەڭ ۋە تەركىبنى كۆرسىتەلەيدۇ، بىراق تالانىڭ تۈرى، ئەسلى چاپلاش ماددىسى ۋە كېيىنكى رېمونتنى مۇزېينىڭ تېخنىكىلىق تىزىملىكىسىز تولۇق ئىسپاتلاپ بېرەلمەيدۇ.

چوڭ يۈزى قەھرىمان، بىنا، ھايۋان، تاغ ۋە ئوخشاش ۋاقىتتا يۈز بېرىۋاتقاندەك كۆرۈنگەن بىر قانچە ھەرىكەتنى كەڭ ئورۇنغا ئورۇنلاشتۇرۇشقا يول قويغان. بۇنى ئەسلى قوليازمىنىڭ كۆرۈش تەجرىبىسىنى چۈشەندۈرىدىغان ئېھتىماللىق دەپ قاراش كېرەك؛ ھەر بىر ۋاراقنىڭ قايسى كىشىگە قانداق كۆرسىتىلگەنلىكى توغرىسىدا تولۇق ھۆججەت يوق. كېسىلىش، يىرتىلىش ۋە قايتا قۇرۇلۇش سەۋەبىدىن بۈگۈنكى ئۆلچەم ئەسلى مۇقاۋىلانغان بەتنىڭ ئۆلچىمى بىلەن ئوخشاش بولماسلىقى مۇمكىن.

نۇرغۇن كۆرۈنۈشنى قانداق بىر سەنئەتخانا ياراتتى؟

V&A ئەكبەر شاھنىڭ كىتاب سەنئەتخانىسىدا پارس سەنئەت مۇھىتىدا تەربىيەلەنگەن ئۇستىلار بىلەن ھىندىستان يېرىم ئارىلىدىكى رەسساملارنىڭ بىللە ئىشلىگەنلىكىنى بايان قىلىدۇ. تېكىست كۆچۈرگۈچى، تەسۋىر پىلانلىغۇچى، رەڭ بەرگۈچى ۋە كىتاب يىغقۇچىنىڭ ئىشىمۇ پەرقلىق. بۇ جەرياننى بىر ئۇستا يالغۇز ئولتۇرۇپ 1400 ۋاراقنى تاماملىغان، ياكى بىر مەدەنىيەت شەكلى يەنە بىرىنى پۈتۈنلەي ئالماشتۇرغان دەپ ئاددىيلاشتۇرۇش توغرا ئەمەس. چوڭ ساراي تۈرى كۆپ ئادەمنىڭ ئەمگىكى بىلەن ئۇسلۇب سىناقلىرىنى بىرلەشتۈرگەن.

رەسسامغا نىسبەت بېرىشتىمۇ ئېھتىيات لازىم. Met نىڭ جەڭ ۋارىقى شراۋانا، داساۋانتا ۋە تارا ئىسىملىرى بىلەن باغلانغان؛ بۇ ھەر بىر ئىسىمنىڭ ئىمزا بولۇپ ۋاراققا ئېنىق يېزىلغانلىقىنى ياكى بارلىق ھەمزەنامە ۋاراقلىرىنى شۇ ئۈچ كىشى ئىشلىگەنلىكىنى بىلدۈرمەيدۇ. ئەنئەنىۋى ئۇسلۇب سېلىشتۇرمىسى، تارىخىي ئىسىم تىزىملىكى ۋە كونكرېت ۋاراقتىكى يېزىق پەرقلىق دەرىجىدىكى دەلىللەردۇر. V&A كېيىنكى ئەكبەرنامە قوليازمىلىرىدا لايىھىلىگۈچى بىلەن رەڭ بەرگۈچىنىڭ ئايرىم كۆرسىتىلىدىغانلىقىنى تىلغا ئالىدۇ؛ ئۇ كېيىنكى ئادەتنى ھەمزەنامىنىڭ ھەر ۋارىقىدا ساقلانغان ئىمزا دەپ قاراشقا بولمايدۇ.

بىزنىڭ ئىسلام سەنئىتىدىكى ئادەم ۋە ھايۋان تەسۋىرلىرى توغرىسىدىكى ماقالە باشقا مۇزېي نەرسىلىرى بىلەن كۆرۈنۈش سېلىشتۇرمىسى قىلىشقا ياردەم بېرىدۇ. ئەمما ئوخشاش بىر ھايۋان ياكى ئوخشاش بوياق ئۇسلۇبى كۆرۈلدى دەپلا مۇنازىرىلىك ۋاراققا مۇئەييەن رەسسامنىڭ ئىسمىنى يېزىشقا بولمايدۇ. MAK تىزىملىكى تۈرگە باغلانغان بىر قانچە ئىسىمنى بېرىدۇ؛ تىزىم بىلەن بىر ۋاراقتىكى بىۋاسىتە ئىسپات ئايرىم نەرسە. كۈچلۈك دەلىل بولمىغاندا «پادىشاھلىق سەنئەتخانىسىنىڭ بىرلەشمە خىزمىتى» دېگەن ئىپادە تېخىمۇ توغرا.

ساقلانغان كونكرېت رەسىملەر نېمىنى كۆرسىتىدۇ؟

Met نىڭ 18.44.2 نومۇرلۇق جەڭ ۋارىقىدا ھەمزەنىڭ تەرەپدارلىرى قاسىم ۋە بەدىئۇززامان بىر سارايچە ئەتراپىدا دۈشمەن بىلەن ئېلىشىدۇ. كۆرۈنۈشتىكى كۆپ ئادەم ۋە بىر نەچچە ھەرىكەت داستاننىڭ پائال بايان ئۇسۇلىنى نامايان قىلىدۇ. مۇزېي بۇ نەرسىنى 1564–1569-يىللار ئەتراپىغا تەخمىن قىلىدۇ ۋە بىر قانچە رەسسامغا نىسبەت بېرىدۇ. رەسىمدىن كۆرگىلى بولىدىغان ھەرىكەتنى بايان قىلىشقا بولىدۇ، بىراق كىمنىڭ ئالدى بىلەن سىزىپ، كىمنىڭ ئەڭ ئاخىردا ئالتۇن قوشقانلىقىنى شۇ كۆرۈنۈشتىنلا ئېنىق بىلگىلى بولمايدۇ.

Met نىڭ 2022.170 نومۇرلۇق مىھىردۇخت ۋارىقى تەخمىنەن 1570-يىلغا توغرىلىنىدۇ. ئۇ مەلىكە ئالتۇن قۇشقا ئېسىلغان ھالقىدىن ئوق ئۆتكۈزىدىغان سەھنىنى كۆرسىتىدۇ. مۇزېي بۇنىڭ ھەمزەنىڭ ئوغلى ھامىدغا مۇناسىۋەتلىك توي رىقابىتى ئىكەنلىكىنى يازىدۇ. بۇ ۋاراق ھەمزەنامىنىڭ ھەممىسى جەڭ رەسىمى ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ: ھۈنەر، سۆيگۈ، باغ كۆرۈنۈشى ۋە ئايال قەھرىمانمۇ داستاننى ھەرىكەتكە كەلتۈرىدۇ. ئۇنىڭ پاختا ئاساسى بىلەن جەڭ ۋارىقىنى سېلىشتۇرغىلى بولىدۇ، لېكىن ئىككىسى ئەسلى تومدا يانمۇيان تۇرغان دەپ ئىسپاتلاشقا بولمايدۇ.

كلىۋېلاندنىڭ 1976.74 نومۇرلۇق ۋارىقى ئەلەمشاھنى بىر سۇ توسمىسى يېنىدا كۆرسىتىدۇ. مۇزېينىڭ چۈشەندۈرۈشىچە، قارشى تەرەپ توسمىدىكى چوڭ مىس توسقۇچنى كۆتۈرۈپ، سۇنى ئەلەمشاھنىڭ ئاتىسى ھەمزەنىڭ لاگېرىغا قويۇۋەتمەكچى بولغان؛ ئەلەمشاھ قارشىسىنى ئۆلتۈرۈپ، چاقنىڭ زەنجىرىنى ئۈزگەن. تىزىم بۇ ۋاراقنى 11-تومغا باغلايدۇ، تۆۋەنكى گىرۋەكتىكى ماۋزۇنىڭ ئالدىنقى بەتتىكى تېكىستنى داۋاملاشتۇرىدىغانلىقىنىمۇ كۆرسىتىدۇ. بۇ تەپسىلات بىر ئايرىۋېلىنغان رەسىمنى مۇستەقىل پوستر دەپلا ئوقۇشنىڭ نېمە ئۈچۈن يېتەرسىز ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ. ئۇنىڭدىكى سۆزلەر ھازىر يوق ياكى باشقا جايدا ساقلانغان قوشنا بەت بىلەن باغلانغان.

ئەنگلىيە مۇزېيىنىڭ 1925,0929,0.2 نومۇرلۇق ۋارىقى زۇمرۇد شاھ دېگەن غايەت زور مەخلۇققا مۇناسىۋەتلىك كۆرۈنۈشنى ساقلايدۇ. ئۇ داستاندىكى غەلىتە قەھرىمانلارنىڭ قانداق رەسىمگە ئايلانغانلىقىغا تۆتىنچى كونكرېت مىسال. مۇزېينىڭ تىزىم نومۇرى «ئەكبەر دەۋرىدىكى بىر كىچىك رەسىم» دېگەندىن ئېنىقراق؛ ئوقۇرمەن شۇ نومۇر ئارقىلىق نەرسىنىڭ ئۆزىنى، ماددىسىنى ۋە مۇزېي بەرگەن ئىزاھنى تەكشۈرەلەيدۇ. بۇ تۆت ۋاراق پۈتۈن يوقاپ كەتكەن توملارنىڭ رەت تەرتىپىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈپ بەرمەيدۇ، لېكىن يەككە نەرسە بىلەن ئومۇمىي باياننىڭ چېگراسىنى كۆرسىتىدۇ.

بۈگۈن قانچە ۋاراق قالدى، سانلار نېمىشقا پەرقلىق؟

V&A نىڭ مەلۇماتىدا ئەسلى تەخمىنىي 1400 رەسىمنىڭ 200 دىن ئازى ساقلانغان دېيىلىدۇ. ئۇ يەنە ۋيېنادىكى MAK دا 60 ۋاراق، ئۆزىدە بولسا 28 پۈتۈن ۋاراق ۋە ئىككى پارچە بارلىقىنى كۆرسىتىدۇ. MAK نىڭ 2026-يىلى 9-ئايدا يېڭىلانغان تىزىم بېتى دۇنيا بويىچە 200 ۋاراق، شۇنىڭ 60 ى ۋيېنادا دەپ يېزىدۇ. «200 دىن ئاز» بىلەن «200» ئوخشاش سان ئەمەس. بەلكىم يېڭىلانغان ۋاقىت، پارچىلارنى قانداق ھېسابلاش ياكى تىزىمغا كىرگۈزۈش دائىرىسى پەرقلىنىشى مۇمكىن؛ بۇ ئىككى بەت پەرقنىڭ ئېنىق سەۋەبىنى ئىسپاتلاپ بەرمەيدۇ. شۇڭا بىر قېتىملىق مۇزېي سانىنى ئاخىرقى دۇنيا تىزىملىكى دەپ كۆرسەتمەسلىك كېرەك.

ساقلانغان ساننىڭ ئەسلى پىلانغا نىسبىتى تەخمىنەن يەتتىدىن بىر ياكى ئۇنىڭدىن ئاز. بىر ۋاراق نيۇ-يوركتا، يەنە بىرى لوندوندا، ئۈچىنچىسى ۋيېنادا ياكى كلىۋېلاندتا تۇرسا، ئەسلى بەتنىڭ ئالدى-كەينىدىكى ھېكايە كۆرۈنمەي قېلىشى مۇمكىن. نەرسە تىزىملىكى ئۆلچەم، ماددا، گىرۋەكتىكى يېزىق ۋە كېيىنكى ئىگىلىك تارىخىغا دەلىل بېرەلەيدۇ؛ ئەمما ھەر بىر بەتنىڭ يوقاپ كەتكەن تومدا ئېنىق قەيەردە تۇرغانلىقىنى ھەمىشە ئىسپاتلىيالمايدۇ. پەقەت ئوخشاپ قالغان ئىككى رەسىمگە قاراپ ئۇلارنى بۇرۇن بىر-بىرىگە قارىشىپ تۇرغان دەپ ئېلان قىلىشقا بولمايدۇ.

V&A ئۆز توپلىمىدىكى بەزى ۋاراقلارنىڭ 1880–1881-يىل قىشىدا سىرىناگاردىن سېتىۋېلىنغانلىقىنىمۇ بايان قىلىدۇ. بۇ مەلۇمات شۇ ۋاراقلارنىڭ كېيىنكى يىغىپ ساقلاش تارىخىغا ياردەم بېرىدۇ، ئەمما 16-ئەسىردىكى بارلىق ۋاراقلارنىڭ ئەسلى مەنبەسى ياكى توم ئىچىدىكى جايىنى ئۆزىلا ئىسپاتلىمايدۇ. تارقىلىش تارىخىنى قوليازما ئىشلەنگەن ۋاقىتنىڭ بىۋاسىتە خاتىرىسى دەپ ئارىلاشتۇرماسلىق، زاپاس قېلىپ قالغان ھەر بىر ۋاراقنىڭ شەخسىي تىزىملىكىنى كۆرۈش لازىم.

بۇ تۈر مۇغۇل رەسىمچىلىكىدە نېمە ئۈچۈن مۇھىم؟

ھەمزەنامە ئەكبەر شاھنىڭ سەنئەتخانىسىغا ئۇزۇن مەزگىللىك، كۆپ قەھرىمانلىق ۋە كۆپ كۆرۈنۈشلۈك ئىشلەش پۇرسىتى بەردى. قايتا كۆرۈنىدىغان شەخسلەر، تاغ-باغ ۋە بىنا مەنزىرىلىرى، جەڭ بىلەن سۆيگۈگە ئوخشاش پەرقلىق ۋەقەلەر زور يۈزەدە تەرتىپلەندى. V&A ساقلانغان ۋاراقلارنى مۇغۇل رەسىم ئۇسلۇبىنىڭ شەكىللىنىشىگە دائىر مۇھىم دەلىل دەپ قارايدۇ. Met نىڭ 1600-يىلدىن بۇرۇنقى مۇغۇل سەنئىتى بايانى پارس ۋە ھىندىستانلىق، مۇسۇلمان ۋە ھىندۇ سەنئەتكارلار قاتناشقان ساراي مۇھىتىنى چۈشەندۈرىدۇ. بۇلار سەنئەت تارىخىدىكى كەڭ خۇلاسىلەر؛ يەككە ۋاراقنى كۆرگەندە يەنىلا ئۇنىڭ ئىسمى، ماددىسى، ۋاقتى ۋە نىسبىتى ئايرىم تەكشۈرۈلۈشى كېرەك.

تۈرنىڭ قىممىتى پەقەت 1400 دېگەن چوڭ ساندا ئەمەس. پاختا رەختتىكى چوڭ رەسىم بىزگە ھەرىكەتچان تەركىبنى، ئارقا تەرەپتىكى تېكىست ھېكايە داۋامىنى، مۇزېي تىزىملىكى بولسا ماددا بىلەن كېيىنكى ساقلىنىش يولىنى كۆرسىتىدۇ. ئۆسۈملۈك شەكىللىرى ۋە تەكرار نەقىشلەرگە قىزىققانلار ئارابېسكا ۋە ئۆسۈملۈك نەقىشلىرى ھەققىدىكى ماقالە بىلەن كۆرۈنۈش سېلىشتۇرمىسى قىلالايدۇ. لېكىن ھەمزەنامىنىڭ ۋەقەنى بايان قىلىدىغان رەسىملىرىنى ساپ بېزەك نەقىشى بىلەن بىر تۈر دەپ قارىماسلىق كېرەك. ساقلانغان ۋاراقلارنى بىر-بىرلەپ تەكشۈرۈش غايەت چوڭ يوقاپ كەتكەن تۈرنى چۈشىنىشنىڭ ئەڭ مۇستەھكەم يولى.

مۇقاۋا سۈرىتى سۈنئىي ئەقىل ياردىمىدە ئىجاد قىلىنغان تارىخىي قايتا تەسۋىر. ئۇ ساقلانغان ھەمزەنامە ۋارىقىنىڭ، مەلۇم بىر تارىخىي سەنئەتخانىنىڭ ياكى ئىسمى مەلۇم رەسسامنىڭ فوتوسى ئەمەس.

مەنبەلەر

1. Metropolitan Museum of Art، جەڭ ۋارىقى 18.44.2 — 1400 رەسىملىك تۈر بايانى، تەخمىنەن 15 يىللىق خىزمەت، 1564–1569 ئەتراپىدىكى يەككە ۋاراق ۋاقتى، ماددا، ئۆلچەم ۋە رەسسام نىسبىتى ئۈچۈن ئىشلىتىلدى؛ ئۆلچەم شۇ تىزىم نەرسىسىگىلا تەۋە.
2. Victoria and Albert Museum، «مۇغۇل ئىمپېرىيەسىنىڭ سەنئىتى» — داستاننىڭ ئېغىزچە ئارقا كۆرۈنۈشى، رەخت-قەغەز قۇرۇلۇشى، سەنئەتخانا تەشكىللىنىشى، 1562–1577 ئارىلىقى، 12/14 توم پەرقى ۋە ئۆزى بايان قىلغان ساقلانغان سانلار ئۈچۈن ئىشلىتىلدى.
3. Cleveland Museum of Art، ھەمزەنامە ۋارىقى 1976.74 — 14 × 100 ئەسلى پىلان، 11-توم، بەت ئۆلچىمى، ماتېرىيال، سۇ توسمىسى ۋە ئالدىنقى بەتتىن داۋاملىشىدىغان گىرۋەك تېكىستىنىڭ دەلىلى.
4. MAK ۋيېنا، ھەمزەنامە توپلىمى تىزىملىكى — 1557–1577 كەڭ ۋاقتى، 200 دەپ يېزىلغان دۇنيا سانى ۋە ۋيېنادىكى 60 ۋاراق ئۈچۈن ئىشلىتىلدى؛ V&A سانى بىلەن پەرق يوشۇرۇلمىدى.
5. Metropolitan Museum of Art، مىھىردۇخت ۋارىقى 2022.170 — ھالقىدىن ئوق ئۆتكۈزۈش كۆرۈنۈشى، تەخمىنەن 1570 ۋاقىت ۋە پاختا ماددىسى ئۈچۈن ئىشلىتىلدى؛ داستاندىكى ۋەقەنىڭ تارىخەن يۈز بەرگەنلىكىنىڭ دەلىلى ئەمەس.
6. British Museum، ۋاراق 1925,0929,0.2 — زۇمرۇد شاھقا دائىر كونكرېت داستان كۆرۈنۈشى ۋە تىزىم نومۇرى ئارقىلىق نەرسىنى ئېنىقلاشنىڭ مىسالى.
7. Metropolitan Museum of Art، «1600-يىلدىن بۇرۇنقى مۇغۇل سەنئىتى» — ئەكبەر شاھنىڭ دەسلەپكى ساراي سەنئەتخانىسىغا كەڭ تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش؛ ساقلانغان ھەمزەنامە ۋاراقلىرىنىڭ تولۇق تىزىملىكى ئەمەس.