
Düz Dokuma Bir Kilimde İlikli Dokuma Nasıl Anlaşılır?
Çözgüyü, atkıyı ve renkler arasındaki açıklıkları izleyin. Kilim ve heybe örnekleriyle ilikli dokuma, kenetli atkı ve hav arasındaki farkı görün.
Kilim adını koleksiyon kaydıyla birlikte okuyun. Bu adla anılan bir yaygı ilikli dokuma veya başka bir düz dokuma türü olarak tanımlanabilir. Bir heybenin yalnızca belirli bir kısmı ilikli dokunmuş olabilir. Önce adın kayıtta yerel ad, nesne türü ya da teknik alanlarından hangisinde yer aldığını bulun. Ardından çözgüyü ve atkıyı, dokuma kenarını ve dikişleri inceleyin. Bu ayrıntıları ayrı ayrı kaydetmek, kullanımı ve biçimi farklı iki nesnede aynı yapısal özelliği araştırırken karşılaştırmayı anlaşılır kılar.
İki renk arasındaki ilik nerede oluşur?
Çözgü iplikleri tezgâhta boylamasına uzanır. Atkılar bunları enine keser. Atkı yüzlü bir dokumada yüzeydeki atkılar çözgünün büyük kısmını örtebilir. İlikli dokumada renkli atkı, rengin gerektiği bölüm boyunca ilerler ve döner. Bazı sınırlarda komşu rengin atkısı başka bir çözgü ipliği çevresinde geri döner. Dönüş noktaları birkaç sıra boyunca tekrarlanırsa iki renk alanı o kısa bölümde ayrı kalır. Açıklık çözgü yönünde uzanır. Bir rengin atkısının kendi alanında geri döndüğü yeri bulduktan sonra aynı sıradaki komşu atkıyı izleyin. İki ayrı çözgü ipliğinin seçilmesi, açıklığın dokuma sırasında nasıl oluştuğunu anlamaya yardım eder. Katonah Museum of Art’ın tekstil kılavuzu renk sınırındaki dönüşü açıklar. Met’in dokuma teknikleri sergisi atkıların buluştuğu ve döndüğü çeşitli yöntemleri gösterir. Fotoğrafın yönü değişse bile açıklığın çözgüyle ilişkisi aynı kalır.
Ayrıntı fotoğrafında açıklığın iki yanında ipliğin yaptığı dönüşleri arayın. İki taraftaki ilmekler dokuma sırasında bırakılmış bir sınırı tanımaya yardım eder. Bir aralığın çözgü yönüne denk gelmesi tek başına yeterli değildir. Renk sınırında dönüşlerin birkaç sıra boyunca görülmesi, gözleme başka bir dayanak sağlar. Bir yırtık iplikleri koparabilir veya desenin içinden geçebilir. Bir kat yeri de iplikleri göstermeyen, açıklığa benzeyen koyu bir gölge bırakabilir. Fotoğraf açıklamasına önce çizginin nerede görüldüğünü, ardından katalogdaki tekniği yazın. Dokuma yapısı ve kayıt destekliyorsa çizgiyi ilik olarak tanımlayabilirsiniz. Sınırın bir tarafı görünmüyorsa her iki rengin atkısının seçilebildiği bir yakın çekim arayın ve önceki görüntünün hangi kısmıyla karşılaştırdığınızı not edin.
Düz yüzey ve düğümlü hav nasıl ayırt edilir?
Önce yüzeye, sonra yandan çekilmiş bir fotoğrafa veya kenara bakın. Düz dokumada desen, ipliklerin kumaşın düzlemi içinde kesişmesiyle oluşabilir. Düğümlü havlı halıda yükselen iplik uçları, tabanın üzerinde ayrı bir yüzey meydana getirir. Met’in Portable Storage sergisindeki dokuma notları ilgili tekstillerde düz dokumayı, havı ve atkı sarma tekniklerini karşılaştırır. Alçak açıdan bir fotoğraf yüzeydeki farkı gösterebilir. Ön yüz aşınmışsa arka yüz veya daha korunaklı kenar da ipucu verebilir. Açıklamanıza hangi yüzü ve ayrıntıyı gördüğünüzü eklediğinizde, okuyucu değerlendirmeyi görüntü üzerinden takip edebilir. Aşınmış bir yüzeyde dokuma yapısı iyi seçilmiyorsa, aynı nesnenin kenar fotoğrafıyla karşılaştırma daha açık bir gözlem sağlar.
Dokumanın nasıl kullanıldığını anlamak için nesne kaydına başvurun. Seccadeler hakkındaki rehber kullanım ve yön konularını ele alır. Kemer biçimi veya belirli bir dış çizgi, dokumanın nasıl yapıldığını tek başına ortaya koymaz. Müze nesneyi seccade olarak adlandırıyorsa açıklamada bu adı koruyun, ardından lif ve teknik bilgilerini ayrı alanlardan okuyun. Genel ad olarak yaygı, başka bir alanda daha özel bir yerel ad bulunuyorsa aynı yaklaşım işe yarar. Kullanım, malzeme ve yapı ayrı kaydedildiğinde, benzer görünen iki örnekte hangi bilginin doğrudan dokumaya dayandığı daha kolay anlaşılır.
Aynı yerel adla kaydedilmiş iki ayrı teknik
Textile Museum of Canada, Konya’dan T87.0589 numaralı yaygının yerel adını kilim olarak verir. Nesneyi 1860–1880 arasına tarihler, malzemeyi yün, tekniği ilikli dokuma olarak kaydeder. Ölçüleri 293 × 134 santimetredir. Ayrı alanlar sayesinde tarihi, bölgeyi, yapıyı ve ölçüyü karşılaştırmak mümkündür. Aynı müze Moldova’dan T87.0358 numaralı nesneyi de yün kilim olarak kaydeder. 1910–1920’ye tarihlenen bu örnek, atkıların birbirine kenetlendiği atkı yüzlü bir dokumadır. 311 × 188 santimetre ölçülerindedir. Karşılaştırmada önce hangi kaydın hangi nesneye ait olduğunu kontrol edin.
İki kaydı birlikte okurken önce teknik alanına bakın, sonra atkıların renk sınırında nasıl karşılaştığını inceleyin. Bir düz dokumanın fotoğrafında göze çarpan dik bir çizgi araştırmaya değer. Fotoğrafın dik yönü, dokumanın kadraja nasıl alındığına göre değişebilir. Çözgünün gerçek yönünü dokumanın uçları ve saçakları üzerinden de arayın. Katalog aynı adı kullansa da iki nesnenin sınırında farklı işlemler bulunabilir. İki müze numarasını ölçülerle birlikte kaydetmek, başka bir okuyucunun ilgili fotoğrafları ve teknik açıklamaları bulmasına yardım eder. Kayıttaki boyutlar dokumanın bütününe aittir. Yakın çekimdeki çizginin ölçeğini anlatırken onun bütün dokuma içindeki yerini de belirtin.
Dikişler, saçaklar ve uçlar neyi gösterir?
Renk sınırı aynı kumaşın içinde bulunur. Bir dikiş ise dokunmuş parçaları birleştirebilir. George Washington University Museum ve The Textile Museum’un A Nomad’s Art kataloğuna göre Batı Anadolu kilimi 2013.2.15, her biri tezgâh eninde iki dokuma parçasının dikilmesiyle oluşturulmuştur. Katalog kilimi 19. yüzyılın ilk yarısına tarihler. Düğümlenmiş çözgü saçaklarını, ilikli dokumayı ve başka yapıları kaydeder. Çözgü ve atkı yönlerinde ölçüler sırasıyla 351 × 163 santimetredir. Kumaşın büyük kısmı boyunca görülen orta dikişi, iki renk arasındaki küçük açıklıklardan ayrı olarak tarif edin ve mümkünse bütün dokuma fotoğrafında yerini gösterin.
Katalog uç ve kenarların farklı biçimlerde tamamlandığını da anlatır. Düğümlü çözgü saçakları, boyuna ipliklerin uçlarının nasıl bitirildiğini gösterir. Uçta sıkı dokunmuş bir bant bu iplikleri daha fazla kapatabilir. Uzun yanlarda dokuma sırasında oluşan kenarı arayın. Ayrıntı fotoğrafında dar aralıkları ilik olarak saymadan önce ucu, yanı ve orta dikişi işaretleyin. Suzani parçalarının dikişleri hakkındaki rehber bezemesi nakışla yapılan başka bir tekstilde birleşim yerinin nasıl incelenebileceğini gösterir. Fotoğrafta görülen bir çizginin iki ayrı parçayı mı birleştirdiğini, yoksa tek parça içindeki bir renk sınırına mı denk geldiğini yazabilirsiniz.
Bir heybede neden birden çok teknik bulunabilir?
Met, 2015.490.29 numaralı çift gözlü heybeyi yaklaşık 1880’e tarihler ve Hatay’ın Reyhanlı çevresine atfeder. Ön yüzde ilikli dokuma, atkı yüzlü bezayağı, çapraz sumak dış çizgisi ve örgülü ayrıntılar bulunur. Arka yüz atkı yüzlü bezayağı olarak kaydedilmiştir. İki yüzün fotoğraflarını karşılaştırmak, adı verilen dokuma tekniğini heybenin belirli bir bölümüne bağlar. Heybe sözcüğü çift gözlü taşıma biçimini belirtir. İlikli dokuma, bu nesnenin yapısının bir bölümünü açıklar. Yakın çekimi kullanırken ön yüzü, arka yüzü ya da kapanış bölümünü gösterip göstermediğini yazın.
Met’in pazar kasabasından gelen heybeye ilişkin incelemesi, metal bir şeridin tekstil çekirdeğinin çevresine sarıldığını ortaya koydu. Şerit ağırlıklı olarak bakırdı. Çinkoca zengin yüzeyi şeride pirinci andıran bir görünüm veriyordu. Araştırmacılar görünür ışık mikroskopisi ve taramalı elektron mikroskopisi kullandı. Fotoğrafta altın rengini andıran görünüm bir gözlemdir. Metalin bileşimine ilişkin bilgi ipliğin incelenmesinden gelir. Fotoğraf açıklamasında analiz sonucunu metal ipliğin bulunduğu bölümle ilişkilendirin. Dokuma tekniğini de ait olduğu yüze bağlayın. Böylece tek bir ayrıntı için bildirilen malzeme, heybenin tamamına genellenmez.
Renk sınırları görünen biçimleri nasıl oluşturur?
Basamaklı bir dış çizgiye önce uzaktan, sonra yakından bakın. Genel görünümde ardışık küçük kaymalar tek bir çapraz çizgi gibi algılanabilir. Yakın çekimde çapraz çizgiyi oluşturan sıra sıra basamaklar görülebilir. Daha düz bir renk sınırında art arda birkaç atkının nerede döndüğüne bakın. Tekrarlanan geometrik desenler hakkındaki rehber bir biçimin yüzey boyunca nasıl izleneceğini açıklar. Dokumada hangi kenarların ipliklerle oluştuğunu, hangi biçimlerin ise birçok küçük kenarın bir arada görünmesiyle ortaya çıktığını ayırt edebilirsiniz. İki görüntü kullanıyorsanız küçük ayrıntının büyük şeklin hangi parçasını gösterdiğini belirtin.
Bordür de incelenebilecek bir ayrıntıdır. Motifi tekrar edebilir, desenin yönünü değiştirebilir veya daha büyük bir alanı çerçeveleyebilir. Bordür ve alan farklı zanaatlarda kullanılabilen betimleyici sözcüklerdir. Baskılı kanga kumaşı rehberi bir alanı bordürle çevrelemenin başka bir yöntemini gösterir. Kilimde bir bordürün kenarındaki iplikleri takip ederek sınırın nasıl dokunduğunu inceleyin. Bir biçimi bir simgeye, bölgeye ya da dokumacıya bağlamak için iki şeklin görünüşteki benzerliğinden daha fazla bilgi gerekir. Notunuzda görülen deseni ve yapıya ilişkin bilgiyi ayrı tutabilirsiniz. Aynı bordürü hem uzaktan hem yakından görmek, tekrarın yerini ve ipliklerin bordür boyunca nasıl döndüğünü ayrı ayrı inceleme olanağı verir.
Müze fotoğrafı nasıl okunur, açıklaması nasıl yazılır?
Önce dokumanın bütününe bakın. Uçlar veya saçaklar belirginse çözgünün yönünü bulun. İki rengin birleştiği yerin yakın çekimini arayın. Kısa açıklıkları, kenetlenen atkıları, ek sarımları veya yükselen havı gözlemleyin. Ardından dokuma kenarına, varsa dikişe ve uçların bitirilişine bakın. Yakın çekim, ipliklerin nerede kesiştiğini gösterebilir. Genel görünüm bu ayrıntının desen ve ölçüler içindeki yerini gösterir. Belirsiz bir çizgiyi incelemek için daha net bir fotoğraf ararken, çizginin bütün dokuma üzerindeki yerini önce kaydedin.
Fotoğrafın yanına koleksiyon numarasını, müzenin verdiği tarihi, malzemeyi ve tekniği yazın. Müze nesneyi yaygı veya heybe olarak adlandırıyorsa bu biçim adını koruyun. Farklı yüzlerde farklı yöntemler kullanıldığında kaydın hangi yüzü ve alanı anlattığını belirtin. Konya yaygısında teknik alanı ilikli dokumayı, Moldova yaygısında kenetlenen atkıları gösterir. Heybe kaydı ön yüzü, arka yüzü ve kapanış bölümünü birbirinden ayırır. Her açıklama belirli bir koleksiyon numarasından denetlenebilir.
Koleksiyon kayıtları ve teknik kaynaklar
- Katonah Museum of Art, Suriye tekstilleri kılavuzu renk sınırındaki atkı dönüşünü ve bir sergi örneğini gösterir.
- Met, Making the Invisible Visible renkli atkıların farklı tekniklerle nasıl desen oluşturduğunu gösterir.
- Met, Portable Storage dokuma notları heybelerde dokuma, hav ve sarım yöntemlerini açıklar.
- Textile Museum of Canada, T87.0589 Konya’dan yün bir ilikli kilimi belgeler.
- Textile Museum of Canada, T87.0358 Moldova’dan kenetli atkılarla dokunmuş yün kilimi belgeler.
- The Textile Museum, A Nomad’s Art kataloğu Anadolu kilimlerinin iplik, kenar, uç ve dokuma parçalarını anlatır.
- Met, 2015.490.29 numaralı heybe ön, arka, saçak ve kapanış bölümlerini tanımlar.
- Met, pazar kasabasından gelen heybe incelemesi heybede bulunan metal ipliğin analizini açıklar.





