
Kâbe’de Makam-ı İbrahim ve tavaftan sonra iki rekât namaz
Makam-ı İbrahim nerede? Kur’an ayetlerini, Câbir’in hac rivayetini ve tavaf namazı için Mescid-i Harâm kalabalıkken verilen rehberliği okuyun.
Makam-ı İbrahim, İslami rivayete göre İbrahim peygamberin oğlu İsmail ile birlikte Kâbe’yi inşa ederken üzerinde durduğu taştır. Taş, Mekke’deki Mescid-i Harâm’da, Kâbe’nin yakınında şeffaf bir muhafazayla korunur. Kur’an’da makam iki kez anılır. Câbir’in Hz. Muhammed’in haccını anlattığı rivayette, Peygamber tavaftan sonra makama gider ve makam kendisiyle Kâbe arasında kalacak şekilde namaz kılar. Makamın avludaki konumunu bilirseniz, çok kalabalık olduğu için yakınına gidemediğinizde de rivayetteki düzeni gözünüzde canlandırabilirsiniz.
Makam-ı İbrahim nerede ve nasıl tanınır?
Kâbe’nin doğu tarafında, kapısının önündeki açık alanda, tek başına duran küçük bir muhafaza arayın. Burası insanların Kâbe’nin etrafında döndüğü tavaf alanı, yani mataftır. Koruyucu örtü şeffaf olduğu için içerideki taş görülebilir. Geniş açılı bir fotoğrafta önce Kâbe’nin duvarını ve kapısını bulun, ardından avluya bakın. Yakın çekim muhafazanın ayrıntılarını, geniş çekim ise yapının hacıların güzergâhına göre yerini gösterir. Kâbe’nin konumu ve yapısı rehberi çevredeki diğer noktaları tanımaya yardımcı olur.
Suudi Arabistan Hac ve Umre Bakanlığının resimli Mescid-i Harâm rehberi, Hacerülesved’e ve Makam-ı İbrahim’e ayrı bölümler ayırır. Makamdaki taşın üzerinde iki oval çukur tarif eder ve koruyucu yapıyı farklı açılardan gösterir. Bir fotoğrafa açıklama yazarken görünen parçayı belirtin. Avlunun genel görüntüsünde çoğu zaman muhafazanın dışı görünür. Taşın ayrıntısı için yakından çekilmiş bir görüntüye ya da rehberin tarifine bakabilirsiniz.
Hacerülesved Kâbe’nin bir köşesine yerleştirilmiştir. Tavafın her şavtı, yani her turu orada başlar ve orada biter. Makam-ı İbrahim ise avluda bulunur ve turların ardından kılınan namazla anılır. Fotoğrafın kenarları kesilmişse, görüntüdeki unsurun duvarın içinde mi yoksa ondan ayrı mı durduğuna bakın. Hacerülesved rehberi, diğer işaretin tavaftaki yerini açıklar.
Basit bir çizim hazırlarken Kâbe’nin bir köşesini ve kapı önündeki açık alanı ayrı ayrı işaretleyebilirsiniz. Köşeye başlangıç ve bitiş notunu, muhafazanın yanına da tavaf sonrası namaz notunu koyun. Yandan çekilen bir fotoğrafta muhafaza duvara daha yakınmış gibi görünebilir. Geniş görüntüyle yan yana bakıldığında avludaki ayrı konumu daha kolay anlaşılır. Bir fotoğrafı başkasına açıklarken bu iki noktadan başlamanız yeterli olur.
Haritada bir etiket hazırlanıyorsa Makam-ı İbrahim adını yazıp yanına İngilizce kılavuzlarda görülen Station of Abraham ifadesini eklemek yeterli olabilir. Hacerülesved için ayrı bir etiket kullanın. Kılavuzdan bir fotoğraf seçerken kapı ve avlunun aynı karede yer alması, ilk kez bakan birinin iki yeri ayırt etmesini sağlar. Makamı gösteren bir yakın çekimi bunun yanına koyarsanız, okuyucu önce konumu bulup sonra görüntüden koruyucu yapıyı tanıyabilir.
Kur’an Makam-ı İbrahim hakkında ne söyler?
Bakara suresi 2:125 Kâbe’yi insanların döndüğü ve güven bulduğu bir yer olarak anlatır. Aynı ayette Makam-ı İbrahim’in namaz yeri edinilmesi anılır. Devamında İbrahim ile İsmail’e, tavaf edenler, ibadet için orada kalanlar, rükû ve secde edenler için evi temiz tutma görevi verilir. Ayetin tamamı okunduğunda makamın, Kâbe’nin çevresinde ibadet edenlerle ilgili bir bağlamda geçtiği görülür.
Âl-i İmrân suresi 3:97 makamı evle bağlantılı açık işaretler arasında anar. Hacca gücü yetenler için evi ziyaret etmenin bir yükümlülük olduğunu da bildirir. Önceki ayette evin bulunduğu yer Bekke olarak geçer. İki ayet farklı bağlamlar sağlar. Bakara’da namaz yeri edinme ifadesini, Âl-i İmrân’da kutsal mekân ve hac çerçevesini bulabilirsiniz. Bu nedenle yalnızca adın geçtiği ifadeye bakmak yerine ayetin tamamını okuyun.
Meallerde makam, «İbrahim’in durduğu yer» veya «İbrahim’in makamı» gibi sözlerle verilebilir. Yabancı dilde Abraham adıyla karşılaşırsanız, bu bağlamda kastedilen yine İbrahim peygamberdir. Birlikte okurken ayetin numarasını kullandığınız çevirinin yanına yazın. Başka bir meal kullanan kişi de aynı yere dönebilir. İnşa rivayetini veya hac anlatısını okuduktan sonra bu numaralarla Kur’an’daki bağlantıyı yeniden bulmak kolaylaşır.
Okuma grubunda her ayet için ayrı bir soru seçin. Bir kişi Bakara’da evin kimin için temiz tutulacağını bulsun. Bir diğeri Âl-i İmrân’da hacla birlikte anılan koşulu okusun. Cevabı söylerken makamın geçtiği cümleyi de okusunlar. Böylece hem ortak ad hem de iki ayetin bu adı hangi konu içinde kullandığı anlaşılır.
Taşın İbrahim ve İsmail’le bağlantısı nedir?
Bakara suresi 2:127 İbrahim ile İsmail’in evin temellerini yükseltmesini ve Allah’tan emeklerini kabul etmesini istemelerini anlatır. Ayette hem yapılan iş hem de dua vardır. Taşın inşa sırasında bir dayanak olarak kullanımını araştırıyorsanız, önce bu ayeti, sonra hadis derlemesindeki daha ayrıntılı anlatıyı okuyabilirsiniz.
Sahîh-i Buhârî 3364 numaralı rivayette İbn Abbas, İsmail’in İbrahim’e taş taşıdığını anlatır. Duvarlar yükselince İsmail bir taş getirir ve İbrahim onun üzerine çıkarak yapımı sürdürür. Rivayet 2:127’deki duayı da hatırlatır. İslam geleneğinde bugün muhafaza edilen taştaki çukurlar İbrahim’in ayak izleri olarak tanımlanır. İnşa rivayeti taşın kullanımını anlatır. İzlerin gelenekte nasıl adlandırıldığı ise bu küçük nesnenin İbrahim’in adıyla anılmasını anlamaya yardımcı olur.
Bir okuma notunda temeller ve duayı ayetin altına, çalışma sırasında kullanılan taşı rivayetin altına yazın. Bugünkü avluda görülebilen yapının görüntüsü ise resimli rehberde bulunabilir. Kur’an’da İbrahim’in hayatı üzerine okuma rehberi temellerle ilgili ayetin yanı sıra peygamberin hayatından başka bölümleri de gösterir. Aradığınız bilgiye göre ayrı bir kaynak açabilirsiniz.
Kısa bir sunumda bir dinleyiciye ayette temellerin anlatıldığı yeri, diğerine İsmail’in taşı getirdiği cümleyi bulma görevi verilebilir. Ardından avlunun güncel bir genel görüntüsü gösterilip taşın görülebilir olup olmadığı sorulabilir. Gerçekten neyin göründüğünü belirledikten sonra açıklamada önce fotoğraftaki parçayı, sonra rivayetteki rolü yazın. Bu sıra, güncel bir görüntüyle eski bir rivayetin aynı cümlede birbirine karışmasını önler.
Câbir tavafın ardından kılınan namazı nasıl anlatır?
Sahîh-i Müslim 1218a içinde Câbir, Hz. Muhammed’in haccını anlatırken Kâbe’nin etrafındaki yedi turu aktarır. Ardından Peygamber makama yaklaşır ve Bakara 2:125’in makamın namaz yeri edinilmesiyle ilgili bölümünü okur. Rivayete göre makam onunla Kâbe arasındadır ve iki rekât namaz kılınır. Yani yüzü Kâbe’ye dönükken makam önünde kalır.
Hadis namazdan sonra devam eder ve ilerleyen satırlarda Peygamber’in Safâ’ya yönelmesini anlatır. Böylece olayın yerini uzun metnin içinde bulabilirsiniz. Önce tavaf turları, ardından makamla ilgili namaz gelir. Daha sonra sa‘yin yapıldığı Safâ ve Merve’den söz edilir. İlk okumada makama geliş ile Safâ’ya gidişi işaretlerseniz, arada anlatılan namazı hac yolculuğunun diğer adımları içinde izleyebilirsiniz.
Nusuk’un hac yolculuğu rehberi de geliş tavafını anlatırken aynı sırayı kullanır. İmkân varsa Makam-ı İbrahim’in arkasında iki rekât kılınacağını belirtir. Rekât, namazın bir birimidir. Yolculuk için hazırlanan bir karta «tavaftan sonra namaz» yazıp yanına makamı işaretlerseniz, kartı okuyan kişi hem sırayı hem mekânı hatırlayabilir.
Rivayetteki «arkasında» sözünü açıklamak için kâğıda üç nokta koyun. Kâbe’yi, makamı ve Kâbe’ye yönelen kişiyi sıralayın. Böylece makamın niçin namaz kılanla Kâbe arasında kaldığı görünür. Bu çizim rivayetteki konumu anlamak içindir. Avluda nereden çıkılabileceği ve nerede durulabileceği için o günkü işaretlere ve görevlilerin yönlendirmesine bakılır.
Makamın çevresi kalabalıksa nerede namaz kılınabilir?
Yer varsa makamın arkasında, Kâbe’ye dönülerek namaz kılınabilir. Suudi Arabistan Din İşleri Başkanlığının yayımladığı İbn Bâz’ın hac rehberi, kalabalık veya benzeri bir nedenle burada namaz kılmak mümkün olmadığında iki rekâtın mescidin başka bir yerinde kılınabileceğini belirtir. Bakanlığın ziyaretçi rehberi de güvenlik görevlilerinin talimatlarına uyulmasını ve diğer insanların hareketine engel olunmamasını ister.
Konumun ayrıntıları, izlenen dinî rehberliğe ve tavafın türüne göre değişebilir. Örneğin Ayetullah Ali es-Sistânî’nin hac rehberi, zorunlu tavafın namazıyla isteğe bağlı tavafın namazını ayırır. Zorunlu tavafta belirtilen yere ulaşılamıyorsa dikkate alınacak yerleri bir sıraya koyar. Bu rehberi izleyenler ilgili bölümü yolculuktan önce gruplarının dinî rehberiyle görüşebilir. Soruyu sorarken hangi tavafın yapıldığını ve hangi alanın erişilebilir olduğunu belirtmek yararlı olur.
Avluda yürüyenler için açık bir geçiş bırakın. Turları bitirince işaretleri veya görevlileri takip ederek akıştan çıkın ve namaza uygun bir yer arayın. Kalabalık bir grupla gidiyorsanız muhafazaya yakın geçidin dışında, buluşmaya izin verilen bir nokta belirleyebilirsiniz. Tavafı sürenler yürüyebilmek, namaza başlamış olanlar da ibadetlerini yapabilmek için alana ihtiyaç duyar. Adım adım umre rehberi, namazın bütün umre içindeki sırasını gösterir.
Hazırlık sırasında iki farklı soruyu not etmek işe yarar. Dinî rehber, yapacağınız tavaf türüne göre namazın yeriyle ilgili açıklama verebilir. Mescitteki görevliler o anda hangi geçitlerin açık olduğunu ve kalabalıktan nasıl ayrılabileceğinizi gösterebilir. Her ikisini bilmek, gruptaki insanları makamın yanında bekletmeden avludan veya namaz yerinden ayrılmaya yardım eder.
Grupça seyahat ederken bu iki bilgiyi tek satırda toplamaya gerek yoktur. Dinî rehbere sorduğunuz soruya tavafın adını ekleyin. Buluşma yerini ise açık alanları gördüğünüzde ve görevlilerin talimatını aldıktan sonra arkadaşlarınızla kesinleştirin. Bir kişi namazını daha uzakta kılarsa, grupla nerede tekrar karşılaşacağını önceden bilmesi yararlı olur. Böylece yürüyüş koridorunda beklemek veya yaklaşan kişilerin akışına karşı dönmek zorunda kalmaz.
Eski fotoğraflarda muhafaza neden farklı görünür?
Taşın çevresindeki yapı zaman içinde değişti. Diriyah Bienali Vakfının sergi açıklaması maksûre denen, daha eski ve müstakil bir yapıyı tarif eder. Bir bölümünde namaz kılınır, diğerinde taş korunurdu. Sergi açıklamasına göre, tavaf alanındaki sıkışıklık bu yapının kaldırılmasına ve taşın üzerine şeffaf koruyucu bir örtü konmasına yol açtı. Eski maksûrenin fotoğrafı ile yeni muhafazanın görüntüsü aynı makamın farklı dönemlerinden olabilir.
Sergi açıklaması, yaldızlı kafesi olan daha küçük yapının Kral Faysal döneminde, Ekim 1967’de tanıtıldığını belirtir. Saudipedia’nın koruma kronolojisi de 1967’deki değişikliği, ardından Kral Fehd döneminde metal yapı ve kaide üzerinde yapılan düzenlemeleri aktarır. Bu kayıtlar, taşın zamanla nasıl korunduğunu gösterir. Bir sergi fotoğrafı kullanıyorsanız açıklamada hangi parçanın gösterildiğine ve onun hangi dönemde kullanıldığına bakın.
Fotoğrafın çekildiği tarih ile fotoğrafta görülen parçanın avluda kullanıldığı dönem farklı olabilir. Örneğin eski bir kafes, yerinden kaldırıldıktan çok sonra bir sergide fotoğraflanabilir. Bir notta parçanın adını ve sergi bilgisindeki tarihlendirmeyi ayrı ayrı kaydedin. Günümüzdeki düzeni göstermek istiyorsanız kapı önüyle açık geçidin aynı karede göründüğü yakın tarihli bir genel fotoğraf ekleyin.
Avluda ilk bakacağınız yer Kâbe’nin kapısıdır. Okuma için 2:125 ve 3:97 Kur’an’daki makamı, Buhârî 3364 inşa rivayetini, Müslim 1218a da Câbir’in anlattığı namazı gösterir. Mescitte makamın çevresindeki yolu açık tutun ve namaz için yer ararken görevlilerin yönlendirmesini izleyin. Böylece haritada ya da sahada gördüğünüz noktayı, onu anlatan metinlerle ilişkilendirebilirsiniz.





