
Kâbe’deki Hacerülesved: yeri, tavaftaki rolü ve tarihi
Hacerülesved Mekke’de nerede? Tavafın şavtları nasıl sayılır, hadisler hangi hareketleri kaydeder ve taş ne zaman Mekke’ye geri getirildi?
Hacerülesved, Mekke’de Mescid-i Harâm’daki Kâbe’nin doğu köşesine yerleştirilmiş siyah taştır. Adı Latin harfli metinlerde Hajar al-Aswad veya Hajr e Aswad olarak da geçer. Tavafta bu köşe her şavtın başlangıç ve bitiş hizasını gösterir. Hadislerde Hz. Muhammed’in taşı öptüğü, ona dokunduğu ve ona doğru işaret ettiği farklı anlatımlarda yer alır. Tavaf eden kişi bulunduğu güzergâhtan köşe hizasını kullanabilir. Kâbe’nin yeri ve anlamı rehberi yapının kendisini ve Müslümanların namazda ona yönelmesini açıklar.
Köşenin şavt sayımındaki yerini öğrenmek için hac ve umre rehberine bakılır. Bir hareketi kimin anlattığını bulmak için hadisin numarası kullanılır. Taşın sökülüşü ve dönüşü için tarihçinin yıllara ayırdığı kayda gidilir. Bir resmin tarihini ve konusunu araştırırken ilgili müzenin envanter kaydı açılır. Bu kaynakları sırayla kullanmak her ayrıntıyı kendi bağlamında okumayı sağlar.
Hacerülesved Kâbe’nin hangi köşesinde?
Saudipedia’nın Hacerülesved maddesi taşı Kâbe’nin doğu tarafındaki güneydoğu köşesine yerleştirir. Bitişik duvarın öteki ucunda Yemen köşesi, yani Rükn-i Yemânî bulunur. Madde, taşın görünen parçalarının onu koruyan oval bir gümüş çerçeve içinde olduğunu belirtir. Yakın çekimde parlak dış kenarı ve içteki koyu bölümü ayırt edebilirsiniz. Taş parçalarının, çerçevenin ve duvarın değişimleri ayrı kayıtlarda ele alınabilir.
Kâbe çevresindeki başka yerlerin de kendi adları vardır. Makam-ı İbrahim namazla ilişkilendirilen ayrı bir noktadır. Bakara 2:125–127 makamdan, ibadet edenler için Beyt’in temiz tutulmasından ve İbrahim ile İsmail’in temelleri yükseltmesinden söz eder. Kisve rehberi Kâbe’yi kaplayan dokumayı anlatır. Fotoğrafta siyah örtü duvarı kaplar, Hacerülesved ise köşedeki gümüş çerçevenin içindedir.
Bir fotoğraf veya çizimde taşı ararken önce açıklamasını okuyun. Görüntüde bir köşe, iki duvar veya yukarıdan çekilmiş bir avlu olabilir. Resmin solu, fotoğrafı çekenin nerede durduğuna veya ressamın yapıları nasıl yerleştirdiğine göre değişir. Gerçek köşeyi saptamak için yön işaretleri olan bir plana veya yapının konumunu belirten açıklamaya bakın.
Bir resimde örtünün büyük ve siyah bir bölümünü görmek taşı gördüğünüz anlamına gelmez. Fotoğrafta metal çerçevenin bulunup bulunmadığını ve çerçevenin hangi duvarların birleşiminde durduğunu kontrol edin. Aynı kaynakta Makam-ı İbrahim yazıyorsa onun konumunu da ayrı işaretleyin. Üç terimi kendi açıklamasıyla birlikte yazmak, farklı açıdaki bir fotoğrafta da ayrıntıları tanımayı kolaylaştırır.
Hacerülesved tavafın bir şavtını nasıl belirler?
Hac 22:29 eski Beyt’in etrafında dönmekten söz eder. Müslim 1218a’daki Câbir anlatımı Hz. Muhammed’in Beyt’e gelişini, tavafa başlamasını ve yedi şavtı anlatır. Ardından Makam-ı İbrahim’e gidişten bahseder. Köşedeki ilk hareketten yedi tur sonra anlatılan yere kadar devam ederek metindeki sırayı görebilirsiniz.
Nusuk’un umre rehberi tavafın Hacerülesved hizasında başladığını belirtir. Kâbe solda kalacak şekilde saat yönünün tersine yürünür. Yapı tamamen dolaşılıp aynı hizaya dönülünce bir şavt tamamlanır. Yediye kadar bu şekilde sayılır. Bir notta ilk hizaya gelişe “başlangıç”, tam bir dolaşmadan sonra aynı noktaya dönüşe “birinci şavt” yazabilirsiniz.
Suudi Arabistan Hac ve Umre Bakanlığının hac rehberi taşa ancak itişmeden ve başkalarına zarar vermeden erişilebildiğinde yaklaşılmasını ele alır. Kalabalıkta taşın yönüne işaret edilmesini, Allahu ekber denmesini ve hareketin sürdürülmesini açıklar. Duvardan uzakta dolaşan kişi için de köşe hizası geçerlidir. Tavaftan önceki ve sonraki adımlar umre ibadetinin aşamalarını anlatan rehberde yer alır.
Rehber Yemen köşesini ayrı olarak ele alır. Bir şemada iki köşenin adını görürseniz, şavtı saymak için hangisinin gösterildiğine bakın. Duvardan farklı uzaklıkta dolaşan iki kişi farklı mesafeler yürüyebilir. İkisi de tam tur atıp Hacerülesved hizasına geldiğinde bir şavt sayabilir. Yaklaşmayla ilgili uyarılar aynı yerde ibadet eden kişilerin güvenliğini ve hareketini gözetir.
Adımları öğrenirken Câbir’in bildirdiği toplamı ve bir şavtın nasıl sayıldığını ayrı satırlara yazmak işe yarar. İlkinde yedi şavttan sonra anlatılan eylemi de işaretleyin. İkincisinde ilk kez hizaya gelmenin hareketten önce olduğunu kaydedin. Bu açıklama hem şemada hem de yürüyüşü anlatan güncel kılavuzda başlangıcı ve tamamlanmış turu ayırt etmeye yarar.
Bir plan üzerinde yönü okla, başlangıç hizasını kısa bir çizgiyle işaretleyebilirsiniz. Çizgiyi geçip yol boyunca aynı yönde ilerlemek, tur tamamlanıncaya kadar sayıyı değiştirmez. Geri döndüğünüzde o şavtı not edin. Şemada bir başka köşe de görünüyorsa etiketleri kılavuzdaki adlarla karşılaştırın. Bu okuma, hareketin yönü ile taşın bulunduğu köşenin ayrı bilgiler olduğunu gösterir.
Taşı öpmenin, ona dokunmanın veya işaret etmenin dayanağı nedir?
Sahîh-i Buhârî 1597 Hz. Ömer’in Hacerülesved’e yaklaştığını, onu öptüğünü ve gerekçesini açıkladığını nakleder. Taşın fayda ya da zarar vermeye gücü olmadığını bildiğini söyler. Allah’ın elçisini böyle yaparken gördüğü için öptüğünü belirtir. Rivayet hem hareketi hem de açıklamayı aynı sahnede verir. Hareket, Allah’a yapılan ibadette Peygamber’in örneğini izlemeye bağlanır.
Sahîh-i Buhârî 1613 aynı köşedeki başka bir hareketi korur. İbn Abbas, Hz. Muhammed’in devesinin üzerinde tavaf ettiğini, her seferinde köşenin hizasına gelince işaret edip tekbir getirdiğini aktarır. Bir karşılaştırmada Hz. Ömer’in öpme gerekçesini ve İbn Abbas’ın gördüğü işareti ayrı not edin. Hadislerin metnini ve kaynağını okuma rehberi, koleksiyon adı ile numaranın neden birlikte verildiğini anlatır.
Köşe şavtın sayılmasını sağlar, rivayetler de belirli hareketleri nakleder. Bakanlığın güncel rehberi, kalabalıkta bu konumun nasıl kullanılabileceğini açıklar. Bir metin yazarken hareketi kim yaptı, bunu kim aktardı ve bugün akış hakkında kim kılavuz yayımlıyor diye ayrı ayrı bakabilirsiniz. Okuyucu böylece Hz. Ömer’in açıklamasını İbn Abbas’ın anlatımıyla ve her ikisini bugünkü saha yönergesiyle karıştırmadan kontrol edebilir.
Taşın kökeni ve rengi hakkında ne rivayet edilir?
Câmiʿu’t-Tirmizî 877 İbn Abbas’tan gelen bir rivayeti içerir. Rivayette Hz. Muhammed, taşın cennetten geldiğini, sütten daha beyaz olduğunu ve insanların günahlarıyla karardığını söyler. Metin hac kitabında Hacerülesved, köşe ve makamın faziletleri hakkındaki bölümde yer alır. Sütle ilgili benzetmenin hangi dini rivayetten geldiği böylece anlaşılır.
Bakara 2:125–127, İbrahim ve İsmail’in anlatımında Beyt’i, temelleri ve ibadeti ele alır. Taşın kökeni ve renk değişikliği için Tirmizî’deki rivayete bakılır. Duvarda bugün görülen kısmı ayırt etmek için yüzey ve çerçeve tasvir edilir. Taşın mineral bileşimi hakkında bir sonuca varmak için malzeme incelemesi gerekir. Bir fotoğrafın hangi koyu yüzeyi gösterdiği, rivayetin hangi benzetmeyi içerdiğinden ayrı bir bilgidir.
Bir açıklamada “sütten daha beyaz” sözü yer alıyorsa önce Tirmizî’deki bölüm başlığını okuyun. Bu başlık rivayetin hac kitabında neden o yerde bulunduğunu gösterir. Yakın çekimdeki gümüş çerçeve hakkında bir cümle eklediğinizde ise görünüşü aktaran kaynağı ayrıca belirtin. Aynı sayfada bulunsalar da biri gelenekte aktarılan söz, öteki bugün görüntüde seçilen ayrıntıdır.
Yeniden inşa sırasında Hz. Muhammed’in taşı yerine koyması
İbn Hişâm’ın koruduğu siyer anlatısına göre Kureyş Kâbe’yi yeniden inşa ederken taşı kimin yerine koyacağı konusunda anlaşmazlığa düşer. Hz. Muhammed bir örtü ister ve taşı onun üzerine yerleştirir. Her grubun temsilcisi örtünün bir yerinden tutar ve birlikte kaldırırlar. Örtü uygun yüksekliğe gelince Hz. Muhammed taşı yerine koyar. Siyer, olayı vahiyden önceki döneme yerleştirir.
Taşın örtüyle kaldırılarak bir anlaşmazlığın çözüldüğünü duyan kişi, bu biyografik anlatıdan olayın sırasını okuyabilir. Hangi hareketin ortak yapıldığı ve taşın duvara yerleştirilmesini kimin üstlendiği orada görülür. Hz. Ömer’in öpmesine dair hadis başka bir olayı anlatır. Aynı derste ikisini kullanırsanız, kaldırma anlatısı için siyerin adını, öpme için hadis koleksiyonu ile numarasını yazın.
Örtü konusunu incelerken olayın eşyasını da belirtin. Anlatıda bir örtü, taşın birlikte taşınmasını sağlar. Kisve rehberindeki kumaş ise yapıyı örten dokumadır. Her ikisinin biçimi hakkında bir iddia yazmadan önce hangi nesneden söz edildiğini ve üslubun bir tarih rivayetine mi yoksa bir eşya açıklamasına mı ait olduğunu kaydedin.
Karmatîler taşı ne zaman götürdü ve iade etti?
Orta Çağ tarihçisi İbnü’l Esîr’in el-Kâmil fi’t-Târîh adlı eserinde hicrî 317 yılı kaydı, Ebû Tâhir el-Karmatî ve adamlarının hac zamanı Mekke’ye geldiğini, taşı söküp Arabistan’ın doğusundaki Hecer’e gönderdiklerini söyler. Bu kayıttaki Hecer bir yer adıdır. Taşın Arapça adındaki hacer ise taş anlamındadır. Tarihçinin hicrî 339 yılı kaydı Karmatîlerin taşı Mekke’ye geri getirdiğini bildirir.
İki olay miladî onuncu yüzyıla denk gelir ve birbirlerinden yirmi yılı aşkın süreyle ayrılır. Tarihçinin yılları İslam takvimine göredir. 317 ve 339 başlıklarını kullanmak güncel özetlerde miladî karşılıklar değişse bile ilgili metinleri bulmayı sağlar. İbnü’l Esîr olaylardan sonra yazmıştır. Alıntıda yazar adını, yıl başlığını ve o başlık altında verilen olayın ne olduğunu birlikte gösterebilirsiniz.
Gümüş çerçevenin de ayrı bir tarihi vardır. Saudipedia, Abdullah bin Zübeyr döneminde köşenin gümüşle sağlamlaştırıldığını ve koruyucu çerçevenin 1979 ile 2001’de değiştirildiğini kaydeder. Bir zaman çizelgesinde ilk iki başlığın yanına taşın götürülüp geri getirilmesini yazın. Yakın tarihlerde ise değiştirilen parçanın koruyucu çerçeve olduğunu belirtin. Böylece sökme, iade, güçlendirme ve değiştirme için doğru kaynak görülür.
Hicrî yılları yazdığınız iki satırın yanına birer yer adı ekleyebilirsiniz. İlkinde tarihçinin gönderildiğini belirttiği Hecer, ikincisinde iade edildiği Mekke yer alır. Gümüşle ilgili daha sonraki satırlara nesnenin adını ve işin türünü yazın. Böylece 1979 ve 2001’deki çerçeve değişimi, taşın kentten götürüldüğü veya geri getirildiği bir olay olarak anlaşılmaz. Her satırın sonunda kendi kaynak adının bulunması karşılaştırmayı kolaylaştırır.
Fotoğraflar, çiniler ve hac çizimleri nasıl okunur?
British Museum’daki 17. yüzyıl ortasına ait 2009,6039.1 numaralı Osmanlı çinisi, Mescid-i Harâm’ı ve merkezde Kâbe’yi gösterir. Müze, Hacerülesved’i resmedilen Kâbe’nin sol tarafında tanımlar. Bu bilgi ressamın çinide kurduğu yerleşimi anlatır. Günümüzdeki duvarın hangi yönde olduğunu öğrenmek için yere ait tanıma veya yönlü plana bakılır.
Metropolitan Sanat Müzesi’nin Fütûhu’l-Haremeyn adlı hac rehberi kaydı, kutsal yerlerin resimlerinde kuş bakışı görünümün ve yerleri tanıtan yazıların kullanıldığını açıklar. Belirli bir resimden söz ederken eserin adını, tarihini ve envanter numarasını bulun. Kamera konumu değişince aynı duvar kadrajın başka tarafında görünebilir. Resmin sözü edilen yönü ile binanın yönünü ayrı kaydedin. Örneğin müze etiketinde geçen sol tarafı çinideki konum olarak yazabilir, yapının doğu köşesini de güncel yer tarifiyle gösterebilirsiniz. İki tanımın birlikte verilmesi ilk bakışta ortaya çıkan yön farkını açıklar.
Şavtı saymak için Nusuk’taki sırayı, Hz. Ömer’in sözünü bulmak için Buhârî 1597’yi, götürülme ve iadeyi görmek için tarihçinin iki yıl kaydını açabilirsiniz. Bir fotoğraf veya müze görseli kullanırken köşeyi, görüş açısını ve nesneyi tanımlayan kurumun adını birlikte belirtin.





