Hadis nedir? Sened, metin ve kaynak numarası nasıl okunur?

Hadis, nakledilmiş bir haberdir. İslam araştırmalarında bu kelime çoğu zaman Hz. Muhammed’in söylediği, yaptığı ya da onayladığı bir şey hakkında rivayeti ifade eder. Tipik bir kayıtta haberi kimin kimden aktardığını gösteren isnad veya sened ile aktarılan içeriği oluşturan metin yer alır. Sünnî ve Şiî hadis derlemeleri farklı rivayet topluluklarını korur. Başlıca Şiî derlemeler, imamlara nispet edilen öğretileri de içerir.

İlk okuma için bir rivayet seçip derlemedeki yerini açın. Ameller ve niyetlerle ilgili öğreti Sahîh-i Buhârî’nin başında ve aynı eserin ilerleyen bölümlerinde görülür. İki kaydın ana fikri ortaktır. Aktarım yolu, örneğin ifadesi ve kaydı bulmaya yarayan numaralar ayrı ayrı karşılaştırılabilir.

Hadis, sünnet ve Kur’an arasındaki ilişki

Kur’an, Müslümanların vahiy olarak kabul ettiği İslam’ın kutsal kitabıdır. Alıntıda sure ve ayet belirtilir. Örneğin Kur’an 33:21, Allah’ın elçisini inananlar için örnek olarak sunar. Hadise atıfta ise derlemenin adı ve rivayetin derlemedeki yeri belirtilir. İki metin aynı sayfada veya vaazda yer aldığında da kaynaklarına bu yollardan dönülebilir. Mushaf kelimesi, Kur’an’ın fiziksel bir nüshasını da ifade edebilir. Mushaf ve yapraklarına ilişkin rehber bu ayrımı açıklar.

Sünnet, yaygın olarak peygamberin örnek yolunu veya uygulamasını anlatır. Encyclopaedia Iranica’nın hadise giriş yazısı, bu örneği öğrenmek için rivayetlerin başlıca kaynaklardan biri olduğunu açıklar. Uzmanların kullanımında terimlerin anlamları örtüşebilir. Okurken iki soru sorulabilir. Bu rivayet Hz. Muhammed’e hangi sözü veya eylemi nispet ediyor? Belirli bir ilim geleneği bu örneği nasıl anlamış? Bir davranışın belli bir durum için rehber mi, daha genel bir uygulama mı sayıldığını anlamak için bağlamını incelemek gerekebilir.

Bir konuşmada iki kaynağın yan yana anılması hâlinde notlara önce kaynak türünü yazabilirsiniz. Ahzâb suresinin 21. ayetini sure ve ayet numarasıyla bulabilirsiniz. Niyetlerle ilgili rivayet içinse hangi hadis derlemesine başvurulduğunu öğrenmek gerekir. İki bilgiyi ayrı kaydetmek, kısa bir özetin hangi kısmının hangi kaynağa dayandığını sonradan göstermeyi kolaylaştırır.

Niyet rivayetinde isnad ve metni bulun

Vahyin Başlangıcı bölümündeki Sahîh-i Buhârî 1 numaralı rivayeti açın. Arapça metindeki zincir Humeydî ile başlar. Ardından Süfyân, Yahyâ b. Saîd, Muhammed b. İbrâhim ve Alkame b. Vakkās gelir. Sonra Ömer b. Hattâb anılır. Rivayete göre Ömer, Hz. Muhammed’den amellerin değerinin niyetlere bağlı olduğunu işitmiştir. Rivayet, dünyevî bir amaç ya da evlilik için hicret örneğini verir. Burada anlamı aktarıldı. Bağlantıda tam ifade bulunuyor.

Râvilerin isimleri ve haberi nasıl aldıklarını bildiren ifadeler isnadı oluşturur. Öğreti ve örnek metni oluşturur. Derleyicinin kaynağından Ömer’e doğru okumak, edisyonda görülen sırayı izler. Ömer’den derleyiciye doğru okumak ise kayıtta belirtilen aktarım yolunu zaman yönünde gösterir. Sayfanın İngilizce çevirisi Ömer’i ve öğretiyi öne çıkarır. Arapça kayıtta zincirdeki diğer isimler de vardır. Çeviri yalnızca bir sahâbî adıyla başlıyorsa öteki halkaları görmek için Arapça metne veya daha ayrıntılı bir neşre bakın.

Bu örnekte Ömer de sözü kimden işittiğini bildirir. Bu ifade aktarım bilgisinin parçasıdır. Niyet hakkında öğreti bundan sonra başlar. Okurken duyduğunu söyleyen kişinin adını bir yere, sözün nispet edildiği kişinin adını başka bir yere yazabilirsiniz. Daha sonra bir çeviride yalnızca son râvi gösterilse bile metnin başladığı yeri ayırt etmek kolaylaşır.

Alıntıdan önce iki kaydı karşılaştırın

İman bölümündeki Sahîh-i Buhârî 54 numaralı kayıt, öğretinin başka bir rivayetini verir. Zincir Abdullah b. Mesleme ve Mâlik ile başlar. İki yol Yahyâ b. Saîd’de buluşur ve buradan sonra Muhammed b. İbrâhim, Alkame ve Ömer üzerinden geçer. İkinci rivayet dünyevî sebeplere geçmeden önce Allah ve elçisi için hicretten söz eder. İlk kayıtta dünyevî örnek yer alır, fakat önceki ifade bulunmaz. Her metni kendi kaynağının yanında tutmak, farkın yerini görmeyi sağlar.

Sahîh-i Müslim 1907a numaralı benzer rivayette Allah ve elçisi için hicret ifadesi de bulunur. Sayfa, aynı kaydı Kitap 33, Hadis 222 ve eski İngilizce numaralandırmaya göre Kitap 20, Hadis 4692 olarak da gösterir. Bu üç gösterim, sitedeki aynı kaydı bulmaya yarar. Başka bir derlemedeki yakın ifade karşılaştırma imkânı sunar. Burada hem Müslim’deki 1907a hem Buhârî’deki 54 numaralı rivayetin yolu Mâlik’ten geçer. Yolların birbirinden ne ölçüde bağımsız olduğunu incelemek için derlemelerin adlarıyla birlikte râvileri ve ifadeleri karşılaştırın.

Üç örneği kısa bir notta birleştirmek için her kayıt için bir satır ayırın. Önce zincirin başındaki iki kişiyi, sonra başka bir zincirle ortak olan ilk adı yazın. Hicret örneğinin hangi biçimde verildiğini de ekleyin. Böylece hem metin farklılığını hem de bu farkı hangi kaynakta gözlediğinizi birlikte gösterebilirsiniz.

Hadisin derecesi hangi kanıtlara dayanır?

Yaygın Sünnî terminolojide sahih sağlam veya güvenilir, hasen iyi, zayıf ise delili zayıf anlamında kullanılır. İbnü’s-Salâh ve hasen terimi üzerine yapılan çalışma, bu kategorilerden birinin tanım ve kullanımının zamanla nasıl değiştiğini izler. Değerlendirmede senedin kesintisiz olup olmadığına, râvilerin güvenilir ve doğru aktarıcı sayılıp sayılmadığına ve karşılaştırmanın aykırılık veya gizli kusur ortaya çıkarıp çıkarmadığına bakılabilir. Derece, belirli bir rivayet ya da aktarım yolu hakkında ilmî bir hükümdür. Ölçüt ve uygulama, âlime, esere ve geleneğe göre değişebilir. Zayıf değerlendirmesi, kullanılan ölçüte göre kanıtın sınırlı olduğunu gösterir. Bir haberin uydurulduğu hükmü için ayrıca delil gerekir.

Sahîh-i Müslim’in mukaddimesinde derleyici, haberlerin kullanımı ve belli aktarım biçimlerini kabul etme şartlarını ele alır. I-Wen Su’nun Cûzcânî’nin râvileri değerlendirmesi üzerine çalışması, bir tenkitçinin kişiler ve onların aktardıkları hakkında nasıl hüküm verdiğini inceler. Jonathan A. C. Brown’ın metin tenkidi üzerine araştırması, rivayetin içeriğinden hangi sonuçların çıkarılabileceğine dair tartışmaları izler. Zincirdeki isimleri tanımak bu değerlendirmeyi anlamanın ilk adımıdır.

Bir baskı derece veriyorsa kimin verdiğini ve nerede yer aldığını not edin. Derleyicinin bölüm başlığı, günümüz editörünün notu ve konuşana nispet edilen söz ayrı kaynaklara aittir. Birbirine benzeyen iki çeviri farklı derecelendirilmişse önce kaynak ve senedi karşılaştırın. Ayrı rivayetler söz konusu olabilir. Aynı kayda bakılıyorsa kaynakta belirtildiği ölçüde âlimlerin isimleri ve gerekçeleri yazılabilir.

Not alırken derecelendirme ile gerekçesini ayrı kaydedebilirsiniz. Bir satıra rivayet numarası ve değerlendirilen yolu, öbür satıra değerlendirmeyi yapan kişiyi ve açıkladığı gerekçeyi yazın. Bir râviye özgü notla bütün rivayete ilişkin hüküm aynı kapsamda değildir. Bu yöntem, benzer sözler içeren başka bir aktarım yoluna aynı derecenin kendiliğinden verilmesini önler.

Derleme ve ilim geleneği neden önemlidir?

Sahîh-i Buhârî ile Sahîh-i Müslim başlıca Sünnî derlemelerdir. Küleynî’nin derlediği el-Kâfî, On İki İmam Şiîliğinde önemli bir eserdir. Princeton Üniversitesi Kütüphanesi’nin el-Kâfî yazması kaydı birinci ve üçüncü ciltleri tanımlar, kelâm ve fıkhı kapsayan bir eseri tarif eder. Derleme adı rivayetin nerede bulunacağını gösterir. Kaydın içeriği, sözün veya eylemin kime nispet edildiğini daha açık biçimde belirtir.

Kumail Rajani, erken Şiî hadis kaynakları üzerine çalışmasında, İmam Bâkır ve İmam Sâdık’a nispet edilen rivayetlerin önemini ele alır. Örnek incelemesinde el-Kâfî’deki bir grup rivayeti İsmâilî bir eserdeki metinlerle karşılaştırarak daha erken yazılı kaynakları araştırır. Sınırları belli metin grupları tarihî bir soruya cevap vermek için karşılaştırılır. Tek bir rivayet hakkında gelenek içindeki hükmü öğrenmek için, o rivayeti ele alan değerlendirmeye bakmak gerekir.

Rivayetin zamanı ile yazmanın tarihini ayırın

British Library’nin EAP1216/3/1/1 katalog kaydı, Cerbe kütüphaneleri projesindeki kâğıt bir Sahîh-i Buhârî cildini anlatır. Altıncı cilt olan yazmada 228 kâğıt yaprak bulunur. Nesne 18. ya da 19. yüzyıla tarihlenir. Bilgiler bu yazma cilde aittir. Belirli bir parçanın bulunup bulunmadığını anlamak için cilt incelenir. Dijital dosya sayısı, fiziksel yaprak sayısı ve edisyondaki hadis numarası da üç ayrı bilgidir.

Princeton kaydı el-Kâfî yazmasını 1667’ye tarihler ve başlığı üçüncü cildin 339a yaprağındaki ferağ kaydından verir. Yazmanın sonuna yakın yer alan bu tür bir notta eser adı veya istinsah tarihi bulunabilir. Ferağ ve mülkiyet kayıtları rehberi farklı notların hangi çıkarımları desteklediğini açıklar. Nüshanın tarihi, o nesneyi okuma ve çoğaltma tarihine yerleştirmeye yardımcı olur. Derlemenin meydana gelmesini veya rivayetin kaynağını araştırmak için daha önceki aşamalara ilişkin kanıtlar gerekir.

Taramada yazmayı raf numarasıyla, pasajı yaprak numarasıyla bulun. Arapça yazmaların hat türleri rehberi yazının özelliklerini tanımaya yardımcı olur. Bir başka yazma kanıtı eser aktarma yetkisi, yani icâzet olabilir. İcâzette eser, hoca ve yetki verilen kişi belirtilmiş olabilir. Belirli bir dönemde eserin aktarımına dair kayıt sunar. Hadis isnadı, tek bir rivayetin yolunu kaydeder. İkisi aynı yazmada görülürse her birinin hangi metne ve kişilere ilişkin olduğunu ayrı ayrı yazın.

Örneğin Princeton nüshasındaki kayda başkasını yönlendirirken raf numarasını, üçüncü cildi ve 339a yaprağını birlikte verin. Görüntüleyicide ek bir dosya numarası yer alabilir. Yaprak numarası yazmanın, hadis numarası ise kullanılan neşrin içindeki konumu gösterir. Her iki bilgiye aynı araştırmada ihtiyaç duyulsa da bunları ayrı alanlara not etmek, okuyucunun doğru yere dönmesini sağlar.

Okurun bulabileceği bir hadis atfı yazın

Önce derlemenin ve kullandığınız neşrin veya sitenin adını yazın. Kitap ya da bölüm, rivayet numarası ve numaraya dâhil olan harf veya işaretleri ekleyin. Neşir birden fazla numara veriyorsa her birinin etiketini kaydedin. Bir sitede eski ve yeni İngilizce numaralar birlikte yer alabilir. Sahîh-i Buhârî 54, İman bölümü, Kitap 2, Hadis 47 diye yazmak, aynı kitapta eski İngilizce 52 numarasını gören okurun kaydı tanımasına imkân verir.

Yayımlanmış bir çeviriden alıntı yaparsanız, kaynakta belirtilmişse çevirmeni yazın. Kendi sözlerinizle özetliyorsanız özet olduğunu belirtin. Özellikle bir paylaşımda tek başına duran cümleyi kullanmadan önce bağlamını okuyun. Niyet rivayetindeki hicret örneği, görünüşte aynı eylemin farklı gerekçelerle yapılabileceğini anlatır. Örneğin yerini de verirseniz kısa cümlenin hangi öğretinin özeti olduğu anlaşılır.

İlk karşılaştırma için Buhârî’deki 1 ve 54 numaralı rivayetleri yan yana açın. Zincirdeki adları, hicretle ilgili sözleri ve numaraların yanındaki etiketleri not edin. Böylece ortak bir aktarım yolunu, söz farkını ve her kayda dönme biçimini görürsünüz. Aynı yöntemi başka hadisleri okurken de kullanabilirsiniz.

Rivayet ve yazmaları okumak için kaynaklar

• Sahîh-i Buhârî 1 ve Sahîh-i Buhârî 54, iki örneğin metni, zinciri ve yerini gösterir.
• Sahîh-i Müslim 1907a benzer bir rivayettir. Derleyicinin mukaddimesi aktarımı tartışır.
• Kur’an 33:21 ayet kaynağıdır. Encyclopaedia Iranica giriş yazısı hadisle sünnetin ilişkisini açıklar.
• Cerbe’deki Sahîh-i Buhârî cildinin katalog kaydı ve Princeton’daki el-Kâfî kaydı sonradan yapılmış iki yazma nüshayı gösterir.