Şeriat nedir? Şeriat, fıkıh ve devlet hukuku nasıl ayrılır?

Şeriat, ibadeti, ahlaki davranışları ve insan ilişkilerini kapsayan İslami hayat rehberliğidir. Fıkıh, fakihlerin bu rehberliği yorumlayıp uygulamaya dönük hükümler geliştirdiği ilim alanıdır. Bir devlet kanun koyduğunda, neyi tanıdığını ve nasıl uyguladığını anayasa, kanun veya mahkeme kararı gösterir. İngilizce Sharia law ifadesi üçünün her biri için kullanılabilir. Bu yüzden konuşanın kim olduğu ve hangi belgeyi kastettiği, bir cümlenin anlamını değiştirebilir.

Örneğin bir Müslüman zekâtı dinî yükümlülük olarak verebilir, hangi malvarlığının hesaba gireceğini bir fakihe sorabilir ve yaşadığı hukuk düzeninde tahsil veya dağıtım konusunda kuralları olan bir kamu kurumuyla karşılaşabilir. Fiil, görüş ve kurum farklı sorulara cevap verir. İslam hukuku hakkında bir iddia okuduğunuzda, metnin bu sorulardan hangisini yanıtlamaya çalıştığını belirleyerek başlayın.

Şeriat basitçe ne anlama gelir?

Arapça kelimeye çoğu zaman yol anlamı verilir. Dinî kullanımda Allah’tan geldiğine inanılan rehberliği ifade eder. Bu geniş kapsam, ticaret ve miras gibi konuların yanında ibadetin de şeriatla ilişkili olmasını açıklar. Örneğin Nisâ suresinin 135. ayeti, kişinin kendi veya yakınlarının çıkarına ters düştüğünde bile adaleti gözetmesini ister. Ayet bir sorumluluk bildirir. İspat, usul ve kurumlarla ilgili sorular için başka kaynaklar da gerekir.

Namaz ve oruç üzerinden daha basit bir örnek verilebilir. İslam’ın beş şartı belirli vakitlerde namazı ve orucu kapsar. Ramazan orucu, bir müminin hayatına ilişkin dinî anlatımın parçasıdır. Fakihler özel koşulların uygulamaya etkisini tartışır. Tarihi duyuran bir kurum, bir istisnayı açıklayan bir fakih ve oruç tutan bir aile, Ramazan’dan söz etseler bile ayrı işler yapmaktadır.

Bazı kaynaklar şeriatı vahiy yoluyla bildirilen esaslarla sınırlar. Bazıları o esaslar çevresinde gelişen fıkhı da kapsayacak biçimde kullanır. Uluslararası Kızılhaç Komitesinin İslam hukukuna giriş metni, vahye dayanan rehberliği fakihlerin çıkardığı hükümlerden ayırır. Wael B. Hallaq’ın İslam hukuku ve dönüşümü hakkındaki tarih çalışması, şeriat kavramını doğrudan modern devlet hukukunun sınıflarına çevirdiğimizde tarihî bağlamın nasıl kaybolabileceğini anlatır.

Bir yazıda şeriat kelimesi geçtiğinde, cümlenin öncesinde hangi konunun ele alındığını kontrol edin. Söz bir ibadetin yerine getirilmesi hakkındaysa, metindeki soru başka bir işlem için çıkarılan hükümden farklı olabilir. Bir ayetten aktarılan genel ilke ile bir kurumun uyguladığı kuralın belge türlerini ayrı kaydetmek, anlamı takip etmeyi kolaylaştırır.

Fıkıh bir soruya nasıl uygulamaya dönük cevap verir?

Fıkıh çoğu zaman İslam hukuk ilmi olarak açıklanır. Uygulamaya ilişkin bir soru, ilgili metinlerin incelenmesiyle başlayabilir. Bunlar arasında Kur’an ve Hz. Muhammed’in rivayetlerle aktarılan normatif örneği olan sünnet bulunur. Fakihler metinlerin hangi durumları ele aldığına, bunların soruya nasıl uygulanabileceğine ve tanınan diğer delillere bakar. Bu muhakemenin kaynak ve yöntemlerini inceleyen disipline fıkıh usulü denir.

Bazı Sünnî yöntemlerde icmâ ve kıyas kaynak ya da muhakeme aracı olarak kabul edilir. Kıyas, bilinen bir hükmün dayandığı ilgili gerekçenin yeni olayda bulunup bulunmadığını sorar. Fakihler o gerekçe, rivayetin güvenilirliği veya bir istisnanın uygulanması konusunda farklı düşünebilir. Kızılhaç Komitesinin metni yöntemleri belirli geleneklerle bağlantılı olarak sunar. Bir geleneğin yöntem listesi, başka bir geleneğin nasıl düşündüğünü veya belirli bir fakihin hangi sonuca vardığını tek başına açıklamaz.

Bağış üzerinden düşünün. Zekât ve sadaka arasındaki fark başlangıç noktasıdır. Fıkhî ayrıntı, hesaplamaya hangi mal türlerinin girdiğini ya da alıcının belirli bir sınıfa girip girmediğini sorabilir. Farklı uygulamaları izleyen kişiler genel yükümlülüğü ortak kabul edebilir. Metin yükümlülükten hesaplamaya geçtiğinde, yeni ayrıntının hangi kaynağa dayandığını kontrol edin.

Örneğin genel yükümlülükten söz eden bir giriş metni ile bir varlık türünü ele alan soru-cevap farklı bilgileri taşır. Birincisi zekâtın ibadet hayatındaki yerini anlatabilir. İkincisi hesaplamanın dayandığı varsayımları göstermelidir. İki metni karşılaştırırken hükmün hangi mal veya hangi alıcı kategorisi için verildiğini kaydedin. Böylece ayrıntıyı, ait olduğu soruyla birlikte okursunuz.

İslam hukuk mezhepleri neden farklı cevaplara varabilir?

Bir mezhep, metinleri, muhakemesi ve öğretim geleneği bulunan bir fıkıh ekolüdür. Tanınan dört Sünnî mezhep Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezhepleridir. Ca‘ferî ve Zeydî ekoller Şiî fıkıhtan örneklerdir. İbâdî fıkhının da kendi geleneği vardır. Bir mezhep kurucusunun görüşünden ibaret değildir. Sonraki fakihler, devraldıkları esasların yeni sorulara nasıl uygulanacağını açıklar ve bir konuda birden çok görüşü koruyabilir.

Amman Mesajı’nın konferans tavsiyeleri, katılımcıların 2005’te sekiz fıkıh mezhebinin mensuplarını tanıdığını ve gerekli ehliyete sahip olmayan kişilerin fetva vermesine ilişkin kaygılarını kayda geçirir. Belge, katılımcıların kabul ettiği hususları gösterir. Bir arada bulunmanın tarihî örneği, dört Sünnî mezhebin yer aldığı Bağdat’taki Müstansıriyye Medresesidir. Dönemleri farklı olsa da iki örnek, belirli bir görüş anlatılırken mezhep adının neden belirtilmesi gerektiğini gösterir.

İki cevabın aynı ayeti kullandığını düşünün. Biri vakayı genel hükmün içinde görebilir, diğeri onu bir istisna olarak değerlendirebilir. Her cevabın hangi olguları varsaydığına bakın. Sonra görüşün bağlı olduğu mezhebi veya kurumu ve metni nasıl uyguladığını bulun. Soru ve varsayımlar görüldüğünde, ilk bakışta çelişkili duran iki hüküm daha anlaşılır olur.

Amman belgesi ile Müstansıriyye Medresesi hakkındaki kaydı ayrı amaçlarla okuyabilirsiniz. Konferans metninde belirli tarihte bir toplantının kabul ettiği tavsiyeler bulunur. Medrese örneği, tarihî bir kurumda dört ekolün nasıl yer bulduğuyla ilgilidir. Bunları tek bir mezhebin kuralları gibi bir araya getirmek, kaynakların neyi belgelediğini belirsizleştirir. Okuma notuna her örneğin tarihini ve türünü yazmak bu ayrımı korur.

Fetva, mahkeme kararı ve kanun farklı işlevler görür

Fetva, bir soruya verilen ehil bir dinî görüştür. Mısır’ın Dârü’l-İftâ kurumu fetva verme sürecini anlatırken, görüş bildirmeyi hâkimin uyuşmazlığı karara bağlamasından ayırır. Görüşün verilmesi tek başına ona bağlayıcı güç kazandırmaz. Kurum, bir hükmün bağlayıcı olabileceği ayrı durumları da ele alır. Belirli bir belgenin etkisini anlayabilmek için soruya, görüşü veren kuruma ve ilgili hukuk düzenine bakmak gerekir.

Mahkeme kararı, bir davayı görmeye yetkili mahkemenin verdiği karardır. Kanun, yetkili süreç sonunda yürürlüğe konan metindir. İkisinde de dinî kavramlar bulunabilir. Hukuki etkileri ise içinde işledikleri çerçeveden gelir. Bir kamu kurumu dinî bir mercie danışabilir ve bir haber her ikisini de yetkili diye anabilir. Bağlayıcılık söz konusu olduğunda uygulanan metni kimin çıkardığını ve ne tür bir karar aldığını kontrol edin.

Tarihî bir vakfa ilişkin kayıtlar belge türünün önemini gösterir. Vakıf senedi veya vakfiye, belirli mülk ve gelirin bir amaca nasıl ayrıldığını kaydeder. Bir fıkıh metni vakfın yapısını açıklayabilir. Vakfiye ise belirli bir varlığın ya da yararlanıcının adını verebilir. Bu bilgiler o vakfa aittir. Başka bir kurucunun yaptığını veya benzer mülkün modern bir sicilde nasıl ele alındığını araştırmak için başka belgeler gerekir.

Bir vakfiyeyi okurken önce malın, gelirin ve yararlanıcının hangi cümlelerde anıldığına bakın. Benzer terimler bir fıkıh metninde de bulunabilir, fakat orada açıklanan şey genel bir hukuki yapıdır. Belgeler aynı örneği incelemenize yardımcı olsa bile bir belgeden çıkarılan hükmü diğerine doğrudan taşımayın. Belgede yazılı koşullar vakfın hangi amaç için kurulduğunu görmenizi sağlar.

İki resmî belge hukuk düzeninin önemini gösterir

Mısır’ın 2014 Anayasasının 2. maddesi, İslam şeriatının ilkelerini yasamanın temel kaynağı olarak tanımlar. Bu, belirli bir anayasadaki hükümdür. Yasama düzeninde o ilkelere nasıl bir yer verildiğini gösterir. Somut bir uyuşmazlığın nasıl çözüldüğünü anlamak için ilgili kanun, dava veya resmî karara da bakmak gerekir. Anayasa hükmü tek başına tam bir kanunlar bütünü sunmaz ve belirli bir davanın sonucunu göstermez.

Birleşik Krallık hükümetinin sipariş ettiği 2018 tarihli bağımsız inceleme, İngiltere ve Galler’deki şeriat konseylerini, özellikle dinî evlilik ve boşanma konusundaki çalışmalarını ele aldı. İnceleme, bu konseylerin söz konusu hukuk düzenlerinde medeni hukuk bakımından yargı yetkisi bulunmadığını tespit etti. Bazı konseylerin çalışmalarını betimledi ve öneriler sundu. Bu, belirli kurumlara ve döneme ilişkin bir rapordur. Birleşik Krallık’taki başka dinî kuruluşlar ve bugün hangi evliliklerin hukuken geçerli olduğu ayrı sorulardır.

İki belgeyi yan yana koyun. Mısır metni anayasa hükmüdür. İngiltere ve Galler metni topluluk içindeki kurumlara ilişkin incelemedir. İkisinde de şeriat kelimesinin geçmesi kurumları aynı türden yapmaz. Tarih, coğrafi kapsam ve belge konusunu ayrı kaydedin. Böylece sosyal medyada ya da gazetede aktarılan kısa bir cümlenin hangi ayrıntıyı dışarıda bıraktığını görebilirsiniz.

İlk belgeye atıfta anayasanın adını ve madde numarasını beraber verin. İkinci belge için raporun adını, yılını ve İngiltere ile Galler kapsamını koruyun. Okur bu sayede bir metinde yasamanın kaynağına, ötekinde belirli konseylerin yetkisine ilişkin farklı bir soru ele alındığını kaynağı açarak görebilir.

Bir kaynaktaki anlamı nasıl ayırt edersiniz?

Adı verilen kaynaktan başlayın. Kur’an’dan bir bölümde konuya ve çevresindeki ayetlere bakın. Bir mezhep kitabında veya fetvada, yazarı ya da kurumu ve sorulan soruyu belirleyin. Kanun veya mahkeme kararında hukuk düzenini, tarihi ve çıkaran makamı arayın. Harvard Hukuk Fakültesinin SHARIAsource portalı İslam hukukuna ilişkin materyalleri karşılaştırma için bir araya getirir. Her kaynağın kendi tarihi ve bağlamı vardır.

Bu yaklaşım, bir başlığın bir şeyi şeriata göre uygun diye sunması durumunda da işe yarar. Belirli bir âlimin görüşü, bir topluluğun uygulaması veya ulusal makamın koyduğu kural kastediliyor olabilir. Somut kaynak, bu iddialardan hangisinin desteklendiğini gösterir. Başlık tek bir hükümden söz ediyorsa, başka bir mezhep veya ülkeden gelen hükümle karşılaştırmadan önce veren kurumu, tarihi ve ortamı kaydedin.

Kısa bir kaynak notu için üç satır kullanabilirsiniz. İlk satıra metnin türünü, ikinci satıra tarihi ve hazırlayan makamı, üçüncü satıra cevap verdiği soruyu yazın. Bir Kur’an ayeti için yetkili kurum aramak yerine sure ve ayet numarasını verin. Bir anayasa hükmünde ise madde numarasını ve ülkeyi belirtin. Böyle bir not, aynı kelimenin farklı belgelerde neden farklı anlam taşıdığını göstermek için yeterli başlangıcı sağlar.

Birincil metinler, kurumsal kayıtlar ve ileri okuma

• Kur’an 4:135 adaleti ayakta tutma sorumluluğuna değinir.
• Uluslararası Kızılhaç Komitesi, İslam Hukuku ve Uluslararası İnsancıl Hukuk girişte şeriat, fıkıh ve hukuki yöntemi ayırır.
• Wael B. Hallaq, Islamic Law: History and Transformation kavramlara tarihî bağlam sağlar.
• Amman Mesajı’nın konferans tavsiyeleri fıkhî çeşitliliğin tanınmasını belgeler.
• Dârü’l-İftâ’nın fetva verme süreci dinî görüşün işlev ve kapsamını açıklar.
• Mısır’ın 2014 Anayasası, 2. madde anayasa hükmünün metnini verir.
• İngiltere ve Galler’deki şeriat konseylerine ilişkin bağımsız inceleme 2018 raporunu ve kapsamını gösterir.
• Harvard Hukuk Fakültesi SHARIAsource karşılaştırma için materyallere erişim sağlar.