
Hz. İbrahim’in Kur’an’daki hikâyesi
Kur’an’da Hz. İbrahim’in putlara itirazını, Kâbe’nin temellerini İsmail’le yükseltmesini ve adı verilmeyen oğluyla ilgili imtihanı okuyun.
Hz. İbrahim, İngilizce kaynaklarda Abraham adıyla bilinen, halkını yalnızca Allah’a kulluk etmeye çağıran peygamberdir. Oğlu İsmail’le birlikte kutsal evin temellerini yükseltir. Ayrıca Kur’an’ın o bölümde adını vermediği bir oğluyla ilgili imtihandan geçer. Bu sahneler farklı surelere yayılır. Her birinde İbrahim’in ibadet hakkında sorular sorduğu, ailesi ve şehri için dua ettiği ya da zor durumda Allah’a güvendiği görülür.
İki ayet numarası, anlatılarda sık sık bir araya getirilen ayrıntıları ayırt etmeye yarar. 2:127’de İbrahim’in yanında çalışan kişi İsmail’dir. İsmail’in İngilizcedeki karşılığı Ishmael’dir. 37:102–107’de İbrahim bir oğluna gördüğü rüyayı anlatır. Bu ayetlerde çocuğa adıyla hitap edilmez. İngilizcede Isaac olarak geçen İshak’ın adı ise bazı başka bölümlerde verilir. Örneğin 11:71’de, İbrahim’in eşi İshak’ın doğacağı haberini alır. Bu ayrıntıların her biri kendi sahnesine aittir.
Kur’an’da İbrahim kimdir?
Meryem suresinin 19:41–50 ayetleri, İbrahim’i doğru sözlü bir insan ve peygamber olarak tanıtır. Ardından gelen konuşma, açık sözlü olmanın ona neye mal olduğunu gösterir. Babasına, duyamayan, göremeyen ve kendisine yardım edemeyen şeylere neden ibadet ettiğini sorar. Babası, bu tutumunu sürdürürse onu tehdit eder. İbrahim selamla ayrılır, babasının bağışlanmasını Rabbinden dileyeceğini söyler ve halkından ve onların ibadet ettiği şeylerden uzaklaşır. İbadet konusunda başlayan anlaşmazlık, evin içinde baba ile oğul arasındaki ilişkiyi zorlar.
Âl-i İmrân 3:65–68, İbrahim’in dinler tarihindeki yerinin başka bir yönünü ele alır. Tevrat ile İncil’in ondan sonra indirildiğini hatırlatır. İbrahim’i hanif, yani yalnızca Allah’a yönelen ve O’na teslim olan biri olarak niteler. Bu bölümün konusu, İbrahim’in ibadetini kime yönelttiğidir. Müslümanlar onu birbiri ardınca gönderilen elçilerden biri olarak görürler. İmanın altı şartı hakkındaki rehber, peygamberlere imanın İslam inancındaki yerini açıklar.
İbrahim halkına putlar hakkında ne sorar?
En’âm 6:74–83 bölümünde İbrahim, babasının ve halkının tapındığı putları sorgular. Ayetler daha sonra onun bir yıldızı, ayı ve güneşi izlediğini anlatır. Sırayla hepsi batar. 6:79’da anlatının yönü değişir. İbrahim gökleri ve yeri yaratana yüzünü çevirdiğini bildirir. 6:83, bu delilin halkına karşı kullanması için Allah tarafından İbrahim’e verildiğini söyler. Bölümü sonuna kadar okumak, gök cisimleri hakkında söyledikleriyle halkına yönelttiği sorular arasındaki bağı gösterir.
Enbiyâ 21:51–73 ayetlerinde aynı soru açık bir çatışmaya dönüşür. İbrahim, insanların heykellere neden bu kadar bağlı olduğunu sorar. Onlar, atalarının da böyle ibadet ettiğini söylerler. Putların çoğunu kırılmış bulduklarında İbrahim, hâlâ ayakta duran büyük puta dikkat çeker. Konuşabiliyorlarsa bunu putlara sormalarını ister. İnsanlar heykellerin cevap veremeyeceğini kabul etmek zorunda kalırlar. Sonunda İbrahim’in yakılmasını isterler. 69. ayette Allah, ateşe İbrahim için serinlik ve esenlik olmasını emreder.
Çatışma Sâffât 37:83–98’de de anlatılır. İki bölüm yan yana okunduğunda, halkın kendi eliyle yaptıklarına bel bağlaması ve İbrahim’in onları yaratan Allah’a kulluk etmesi arasındaki fark görülür. Enbiyâ suresinde, halk İbrahim’in sorusunun anlamını kısa bir an için fark eder ve sonra eski tutumuna geri döner. İbrahim’i koruyan Allah’tır. Tartışmanın nasıl ilerlediğini ve nasıl sonuçlandığını anlamak için bu olaya yıl ya da bir hükümdar adı vermek gerekmez.
21:51–73’ün sonunda ateşin sonrasında olanlar da anlatılır. İbrahim ve Lût kurtarılır ve Allah’ın toplumlar için bereketli kıldığı bir yere götürülür. Ardından İshak ve Yakup birer bağış olarak anılır. Allah’ın emriyle yol gösteren önderlerden söz edilir ve bu görev hayırlı işler, namaz ve zekâtla ilişkilendirilir. Kime ibadet edileceği hakkındaki tartışmayı Allah’a kulluk edenlerin ne yaptığı izler. Bu kapanış, İbrahim’in oğluyla ilgili imtihanla birlikte okunduğunda aile içinde taşınan sorumluluğun başka bir örneğini verir.
İsmail ve İshak kimdir?
İbrahim, İbrâhîm 14:35–41 ayetlerindeki duada iki oğlunun da adını anar. 39. ayette ileri yaşında kendisine İsmail ve İshak’ı bağışlayan Allah’a şükreder. Şehrin güvenli olmasını, kendisinin ve çocuklarının putlara tapmaktan uzak tutulmasını, kendisinin ve soyunun namazı sürdürmesini diler. Ailesinden bazı kişileri kutsal evin yakınında, ekin yetişmeyen bir vadiye yerleştirdiğini söyler ve insanların gönüllerinin onlara yönelmesini ister. Ailenin geçim koşulları, onları oraya yerleştirme gerekçesiyle birlikte anlatılır. İbrahim’in belirttiği amaç, orada namazı kılmalarıdır.
Oğullar başka bağlamlarda da karşımıza çıkar. Hûd 11:69–76 ayetlerinde konuklar iyi haberle gelir. İbrahim yemek ikram eder ancak yemeğe ellerini uzatmadıklarını görünce kaygılanır. Konuklar onu yatıştırır ve eşi İshak’ın, onun ardından da Yakup’un geleceğini öğrenir. Yakup’u İngilizce kaynaklarda Jacob olarak görebilirsiniz. Yaşlanmış bir kadının çocuğu olacağını öğrenince şaşırması, bu konuşmanın insani tarafını gösterir. 2:127’de kutsal evde İbrahim’le birlikte çalışan kişinin adı İsmail’dir. Hangi oğuldan bahsedildiği, her sahnenin kendi sözleriyle anlaşılır.
Kurban kıssasında hangi oğul yer alır?
Sâffât 37:83–113 ayetlerinde İbrahim salih bir çocuk diler ve kendisine sabırlı bir oğul müjdelenir. Daha sonra oğluna rüyasında onu kurban ettiğini gördüğünü anlatır ve görüşünü sorar. Oğlu, babasının kendisine emredileni yerine getirmesini ister ve Allah dilerse sabredeceğini söyler. Bunun ardından Allah, İbrahim’e seslenerek rüyayı doğruladığını bildirir ve yaşananı açık bir imtihan olarak tanımlar. Oğul, yerine konan bir kurbanla kurtulur. Bu sahnede iki kişi de konuşur. Oğul rüyayı dinler, kendi sözleriyle cevap verir ve sabretmeye hazır olduğunu açıklar.
37:102–107 ayetlerinde çocuğun adı yoktur. Daha sonra 37:112’de salih bir peygamber olarak İshak adıyla müjdelenir. Birçok Müslüman bu kıssadaki çocuğu kendisine aktarılan yorumdan İsmail olarak tanır. Orta Çağ müfessiri İbn Kesîr, 37:99–113 tefsirinde bu kişiyi İsmail olarak tanımlar. Bu görüşü açıklarken imtihandan sonra gelen İshak müjdesini ayrı bir bildirim olarak okur. Reuven Firestone, tefsir tarihine ilişkin çalışmasında oğlun İshak olduğunu söyleyen görüşleri de İsmail olduğunu söyleyen görüşleri de kaydeder. Her iki görüş tefsir geleneğinde vardır. 37:102–107’de özel ismin geçmediğini ise okur doğrudan ayetlerden kontrol edebilir.
Adların yazılışı, okunan çevirinin diline göre değişir. İbrahim, İsmail ve İshak, İngilizce metinde Abraham, Ishmael ve Isaac olarak geçebilir. Bir çeviri çocuğun adını köşeli parantez içinde veriyor ya da dipnotla ekliyorsa çevresindeki ayetlere bakın. 37:102’de İbrahim çocuğa oğlu olarak seslenir. 37:107 büyük bir kurbandan söz eder ancak hayvanı koç diye tanımlamaz. Sözlü ya da resimli anlatımların ayetten daha ayrıntılı olabileceği iki yer burasıdır. Örneğin 2:127’de İsmail’in adı doğrudan cümlenin içindedir. Sâffât bölümündeki rüya anlatımında aynı türden bir adlandırma yoktur. İki ayetin kelimelerine birlikte bakmak, sureler arasında aile konusunun nasıl devam ettiğini ve her sahnede hangi ayrıntının açıkça verildiğini görmeyi sağlar.
İbrahim ve İsmail Kâbe’de ne yapar?
Bakara 2:124–129, İbrahim ile İsmail’in kutsal evin temellerini birlikte yükselttiğini anlatır. Çalışırken Allah’tan yaptıkları işi kabul etmesini isterler. Kendilerinin ve soylarından gelecek insanların Allah’a teslim olmasını, ibadet yollarının kendilerine gösterilmesini ve soylarından bir elçi gönderilmesini dilerler. Aynı bölümde daha önce kutsal ev, insanların döndüğü ve güvende olduğu bir yer olarak anlatılır. İki kişinin çalışması böylece orada ileride toplanacak ve Allah’a ibadet edecek kişilerin hayatıyla ilişkilendirilir.
İslam geleneğinde bu ev, Mekke’deki Kâbe olarak bilinir. 2:127’nin konusu temellerin yükseltilmesidir. Ayet bir yapım yılı vermez ve bugünkü yapının sonradan hangi değişimlerden geçtiğini anlatmaz. Namaz yönü olan kıble, Bakara 2:144–150 ayetlerinde ayrı olarak ele alınır. İbadet edenlere Mescid-i Haram’a dönmeleri emredilir. Metropolitan Sanat Müzesi’nin kayda aldığı İsfahan’dan mozaik mihrap, daha sonraki yüzyıllarda bir cami veya medresede bu yönün nasıl gösterildiğine örnektir. Mihrap, Allah’a namaz kılanların doğru yönü bulmasına yardım eder.
Hikâyenin hac ve Kurban Bayramı ile bağı nedir?
Hac 22:26–37 ayetleri İbrahim’i kutsal evin yeri ve hac çağrısıyla ilişkilendirir. İlk ayetler ona, daha sonra evi tavaf edecekler, ayakta ibadet edecekler, rükûya varacaklar ve secde edecekler için evi temiz tutmasını emreder. Ayrıca haccı duyurması istenir. Ayetler kurban konusuna geçtiğinde yiyeceği paylaşmaktan söz eder ve Allah’a karşı takvayı vurgular. Yüzyıllar sonra bir Osmanlı çinisi Kâbe’yi kutsal alanın ortasında göstermiştir. British Museum, çiniyi on yedinci yüzyılın ortasına tarihler ve bir hac yolculuğu anısına yapılmış olabileceğini söyler. Kayıt, çok daha sonraki bir çağın sanatçılarının kutsal mekânı nasıl tasvir ettiğini gösterir.
Müslümanlar Kurban Bayramı’nda İbrahim’in imtihanını hatırlar. Hac ve bayram birbiriyle ilişkili olsa da kapsamları farklıdır. Hacca gidenler Mekke’de ve çevresinde belirli ibadetleri yerine getirir. Evlerinde kalan Müslümanlar da Kurban Bayramı’nı kutlar. İslam’ın beş şartı rehberi başlı başına bir ibadet olarak haccı açıklar. Ramazan Bayramı ile Kurban Bayramı karşılaştırması iki bayramın İslam takvimindeki yerini ve Kurban Bayramı’nın niçin paylaşımla ilişkilendirildiğini anlatır.
Hikâyeyi okumaya nereden başlanır?
İlk olarak babasıyla konuşmasını görmek için 19:41–50’yi okuyun. İbadet hakkındaki tartışmalar için 6:74–83 ve 21:51–73’e geçin. 14:35–41’de şehir ve aile için ettiği duayı, 2:124–129’da İsmail’le birlikte çalışmasını okuyun. 37:99–113’ü tek oturuşta okumak çocuk duasından rüyaya, imtihanın sonuna ve İshak’ın daha sonra adının geçmesine uzanan akışı gösterir. Son olarak 22:26–37’ye baktığınızda kutsal evin hac ve kurban konusundaki yerini görebilirsiniz.
Bu sıra, ilk okumada bağlantılı sahneleri bir araya getirir. Surelerin sırası ve temalara göre okuma, olayların tarihsel sıralanmasından farklı sorulara karşılık verir. Bir sahnenin kendi içinde belli bir sıra vardır. İbrahim ateşle karşılaşmadan önce halkına sorular sorar. İmtihan sona ermeden önce oğluna rüyasını anlatır. Kur’an başka bir surede başka bir sahneye geçtiğinde ise çoğu zaman olayın tarihini veya aradan geçen süreyi belirtmez. Her bölümde kimin adının geçtiğini, ne söylendiğini ve olayın nasıl bittiğini not etmek, hem yinelenen konuları hem de farklı sahnelerin ayrıntılarını görmeyi kolaylaştırır.
Okumayı sürdürmek için ayetler ve kayıtlar
- Kur’an 19:41–50 ve 3:65–68, İbrahim’in peygamberliği ve Allah’a yönelişi için.
- Kur’an 6:74–83 ve 21:51–73, ibadet hakkındaki tartışmalar için.
- Kur’an 14:35–41 ve 11:69–76, İbrahim’in duası ve İshak müjdesi için.
- Kur’an 37:83–113 ve Firestone’un 1989 tarihli çalışması, imtihan ve sonraki yorumlar için.
- Kur’an 2:124–129, 2:144–150 ve 22:26–37, kutsal ev, kıble ve hac için.
- Met’teki mihrap ve British Museum’daki kutsal alan çinisi, daha sonraki dönemlerden iki örnek.





